مردی كه شبیه داستانهایش بود
مریوان حلبچهاي
عصر یک روز سرد پاییز ١٣٧٧ بیرون میروم و از تلفن سر خیابان زنگ میزنم تا بگویم لطیف هلمت «شاعر بزرگ کرد و داستاننویس کودکان» مقدمه بسیار زیبایی برای ترجمه کردی «رنگینه»، «کی برمیگردی داداش جان؟»، «ابر سیاه هزارچشم»، «آتش در کتابخانه بچهها» و «گل طلا و کلاش قرمز» نوشته است. کتابهایی كه هنگام خواندنشان گریسته بودم و با شخصیتهایشان زندگی كرده بودم. داستانهایی كه زندگی من و همشهریهایم را به تصویر کشيده بود. مرزهای تحمیلشده معنی نداشت. داستانهایش زندگیِ کودکان و نوجوانان کرمانشاه کردستان و یا هر سرزمین دیگري بود كه آدمهایش در فقر زندگی میکردند. کودکان و نوجوانان حلبچه و کرکوک و زاخو. هرجا ناعدالتی و ستم و فقر و فلاکت وجود داشته است و دارد میشود داستانهای او را خواند و با آنها زندگی کرد. گوشی را خودش برداشت: سلام استاد، مریوان حلبچهاي هستم، داستانهای شما را به کردی ترجمه کردهام. داستان «بفرینه» عالييه. چه زیبا فاجعه شیمیاییشدنِ حلبچه را بهتصویر کشیدهاید. میخواهم بیایم خدمتتان برای مصاحبه در نشريه بسیار موجهي در کردستان عراق كه بدون هیچ سانسوری، تمام صحبتهایتان را منتشر میکند.... انگار قرار بود پشت سرِ هم همه حرفهایم را بزنم. همین كه پاسخهای گرم و پُرمحبت ایشان را شنیدم و از گفتوگو استقبال کردند، قرار شد فردا به خانهاش در کرج بروم و دیداری داشته باشیم. از خوشحالی سر از پا نمیشناختم. فردای آن روز، دو ساعت طول کشید تا به خانهاش در عظیميه کرج رسیدم. خودش در را باز کرد و با برخورد گرم و پر از تواضع مرا به شهناز خانم، همسر بسیار مهربانش و بهرنگ و دو دخترش، گلرنگ و گلبرگ معرفی کرد. گفتوگوی مفصلی با هم داشتیم. راجع به ماجرای فاجعه حلبچه و آوارگی ما، درباره خانوادهام، اوضاع نویسندگان کرد، آزادی بیان و نوشتن به زبان مادری... تازه ترجمه اوليه رمان «حصار و سگهای پدرم» و چند داستان كوتاه از شیرزاد حسن را تمام کرده بودم. ازش خواستم ویرایششان کند، استقبال کرد؛ اما ترجمههاي جوانی كه تازه داشت کارش را شروع میکرد، خیلی کار داشت و هنوز به مرحلهای نرسیده بود كه آماده چاپ شود. دیدار اول مرا یاد ملاقاتم با نویسنده بزرگ شیرزاد حسن انداخت كه یک سال قبل در سلیمانيه او را ديده بودم. ایشان هم مثل نوشتههايش صمیمی و دوستداشتنی و بسیار مهربان بودند. باورم نمیشود در دفتر کارش «ینسکو، در سلیمانيه» دو ساعت کنارش نشسته بودم و وقتی میخواستم اجازه بگیرم و بروم، گفت نهار مهمان من هستید و باید با هم برویم بیرون نهار بخوریم. دوستی با علیاشرف درویشیان نوزده سال ادامه پیدا کرد. سالهای زیادی هر هفته یک روز، شش صبح از تهران میرفتم خانهاش، صبحانه را با هم میخوردیم، زیرزمین خانهاش بهشت من شد. آنجا و در میان صدها کتاب كه همه را در اختیارم گذاشته بود. نویسندگان بسیاری را شناختم. در آن سالها هفتهای یک روز صبح تا شب در آن زیرزمین «کتابخانه بزرگ» گرم و صمیمی، داستانها و رمانهای کردی را كه ترجمه کرده بودم، با هم با متن اصلی مقایسه میکردیم و همه را برایم ویرایش میکرد. مجلهها و کتابهای زیادی از شهرهای مختلف کردستان عراق قاچاقی برایش میآوردم. در هفته یک روز هم میرفتیم به خانهها و کتابفروشیها و جاهای زیاد ديگري نگرانیها و اندوه عمیقی در چشمهایش میدیدم، اما همیشه لبخندی مهربانانه و محبت و خوشرفتاری پدری مهربان را با من داشت كه هیچوقت در زندگی خودم نداشتم. هر کسی را معرفی میکردم و از شرایط سخت زندگیاش میگفتم، جز کتابهای خودش تعدادی کتاب برایش میخرید و بهعنوان کادو بهش میداد. همیشه میگفت: خودت و دوستانت، هر کتابی را خواستید، از نشر چشمه بگیرید و بگویید به اسم من بنویسند. درویشیان از نویسندگانی بود كه از اول دهه شصت آثارش به زبان کردی و عربی در عراق ترجمه و خوانده میشد و مخاطبان زیادی داشت و بسیار محبوب بود. همیشه پیگیر زندگیِ کردها و شرایط اجتماعی و سیاسی و فرهنگی آنها در هر کجا و هر زمانی بود. هر وقت نویسنده کردی از عراق یا اروپا میآمد ایران، وقت میگذاشت و آنها را میدید. شیرکو بیکس چند بار به ایران آمد و قرار گذاشتیم و رفتیم دیدارش. سال ٢٠٠٦ همراه رضا خندان به جشنواره گلاویژ سلیمانيه در کردستان عراق آمدند و هشت روز با هم بودیم و دیدارهایی با شیرزاد حسن و بختیارعلی و محمد موکری و بسیار از نویسندگان دیگر داشت. تمام صمیمیت و عطوفتی كه در داستانهایش بود، در شخصیتاش ديده میشد. بسیارند نویسندگانی كه آثارشان را دوست داری، اما وقتی از نزدیک باهاشان روبهرو میشوی با خودت میگویی کاش هرگز این اتفاق نمیافتاد. درویشیان، از نوعی دیگر بود. رفتار و گفتار و نوشتههایش شبيه هم بود. او همیشه الگوی اخلاق و صداقت و مهربانی بود و هست. در آن سالها مرا به مدیر محترم نشر چشمه معرفی کرد و کمک کرد تا ترجمه اولم «حصار و سگهای پدرم» پس از چند سال چاپ شود و معرفی بسیار خوبی برای ادبیات کُرد در ایران باشد. در ترجمه شاهکارهای بختیارعلی «غروب پروانه»، «آخرین انار دنیا» و «شهر موسیقیدانهای سفید» کمکم کرد. وقتی مميزي مانع از چاپ کتابهایم میشد تشویقم میکرد و انگیزه بیشتر به من میداد کارم را ادامه بدهم. او مردی شبیه به داستانهایش بود. باشرافت و باصداقت زندگی کرد. هیچ فاصلهاي بین زندگی نوشتن و تعهد اجتماعی و سیاسیاش نبود.
عصر یک روز سرد پاییز ١٣٧٧ بیرون میروم و از تلفن سر خیابان زنگ میزنم تا بگویم لطیف هلمت «شاعر بزرگ کرد و داستاننویس کودکان» مقدمه بسیار زیبایی برای ترجمه کردی «رنگینه»، «کی برمیگردی داداش جان؟»، «ابر سیاه هزارچشم»، «آتش در کتابخانه بچهها» و «گل طلا و کلاش قرمز» نوشته است. کتابهایی كه هنگام خواندنشان گریسته بودم و با شخصیتهایشان زندگی كرده بودم. داستانهایی كه زندگی من و همشهریهایم را به تصویر کشيده بود. مرزهای تحمیلشده معنی نداشت. داستانهایش زندگیِ کودکان و نوجوانان کرمانشاه کردستان و یا هر سرزمین دیگري بود كه آدمهایش در فقر زندگی میکردند. کودکان و نوجوانان حلبچه و کرکوک و زاخو. هرجا ناعدالتی و ستم و فقر و فلاکت وجود داشته است و دارد میشود داستانهای او را خواند و با آنها زندگی کرد. گوشی را خودش برداشت: سلام استاد، مریوان حلبچهاي هستم، داستانهای شما را به کردی ترجمه کردهام. داستان «بفرینه» عالييه. چه زیبا فاجعه شیمیاییشدنِ حلبچه را بهتصویر کشیدهاید. میخواهم بیایم خدمتتان برای مصاحبه در نشريه بسیار موجهي در کردستان عراق كه بدون هیچ سانسوری، تمام صحبتهایتان را منتشر میکند.... انگار قرار بود پشت سرِ هم همه حرفهایم را بزنم. همین كه پاسخهای گرم و پُرمحبت ایشان را شنیدم و از گفتوگو استقبال کردند، قرار شد فردا به خانهاش در کرج بروم و دیداری داشته باشیم. از خوشحالی سر از پا نمیشناختم. فردای آن روز، دو ساعت طول کشید تا به خانهاش در عظیميه کرج رسیدم. خودش در را باز کرد و با برخورد گرم و پر از تواضع مرا به شهناز خانم، همسر بسیار مهربانش و بهرنگ و دو دخترش، گلرنگ و گلبرگ معرفی کرد. گفتوگوی مفصلی با هم داشتیم. راجع به ماجرای فاجعه حلبچه و آوارگی ما، درباره خانوادهام، اوضاع نویسندگان کرد، آزادی بیان و نوشتن به زبان مادری... تازه ترجمه اوليه رمان «حصار و سگهای پدرم» و چند داستان كوتاه از شیرزاد حسن را تمام کرده بودم. ازش خواستم ویرایششان کند، استقبال کرد؛ اما ترجمههاي جوانی كه تازه داشت کارش را شروع میکرد، خیلی کار داشت و هنوز به مرحلهای نرسیده بود كه آماده چاپ شود. دیدار اول مرا یاد ملاقاتم با نویسنده بزرگ شیرزاد حسن انداخت كه یک سال قبل در سلیمانيه او را ديده بودم. ایشان هم مثل نوشتههايش صمیمی و دوستداشتنی و بسیار مهربان بودند. باورم نمیشود در دفتر کارش «ینسکو، در سلیمانيه» دو ساعت کنارش نشسته بودم و وقتی میخواستم اجازه بگیرم و بروم، گفت نهار مهمان من هستید و باید با هم برویم بیرون نهار بخوریم. دوستی با علیاشرف درویشیان نوزده سال ادامه پیدا کرد. سالهای زیادی هر هفته یک روز، شش صبح از تهران میرفتم خانهاش، صبحانه را با هم میخوردیم، زیرزمین خانهاش بهشت من شد. آنجا و در میان صدها کتاب كه همه را در اختیارم گذاشته بود. نویسندگان بسیاری را شناختم. در آن سالها هفتهای یک روز صبح تا شب در آن زیرزمین «کتابخانه بزرگ» گرم و صمیمی، داستانها و رمانهای کردی را كه ترجمه کرده بودم، با هم با متن اصلی مقایسه میکردیم و همه را برایم ویرایش میکرد. مجلهها و کتابهای زیادی از شهرهای مختلف کردستان عراق قاچاقی برایش میآوردم. در هفته یک روز هم میرفتیم به خانهها و کتابفروشیها و جاهای زیاد ديگري نگرانیها و اندوه عمیقی در چشمهایش میدیدم، اما همیشه لبخندی مهربانانه و محبت و خوشرفتاری پدری مهربان را با من داشت كه هیچوقت در زندگی خودم نداشتم. هر کسی را معرفی میکردم و از شرایط سخت زندگیاش میگفتم، جز کتابهای خودش تعدادی کتاب برایش میخرید و بهعنوان کادو بهش میداد. همیشه میگفت: خودت و دوستانت، هر کتابی را خواستید، از نشر چشمه بگیرید و بگویید به اسم من بنویسند. درویشیان از نویسندگانی بود كه از اول دهه شصت آثارش به زبان کردی و عربی در عراق ترجمه و خوانده میشد و مخاطبان زیادی داشت و بسیار محبوب بود. همیشه پیگیر زندگیِ کردها و شرایط اجتماعی و سیاسی و فرهنگی آنها در هر کجا و هر زمانی بود. هر وقت نویسنده کردی از عراق یا اروپا میآمد ایران، وقت میگذاشت و آنها را میدید. شیرکو بیکس چند بار به ایران آمد و قرار گذاشتیم و رفتیم دیدارش. سال ٢٠٠٦ همراه رضا خندان به جشنواره گلاویژ سلیمانيه در کردستان عراق آمدند و هشت روز با هم بودیم و دیدارهایی با شیرزاد حسن و بختیارعلی و محمد موکری و بسیار از نویسندگان دیگر داشت. تمام صمیمیت و عطوفتی كه در داستانهایش بود، در شخصیتاش ديده میشد. بسیارند نویسندگانی كه آثارشان را دوست داری، اما وقتی از نزدیک باهاشان روبهرو میشوی با خودت میگویی کاش هرگز این اتفاق نمیافتاد. درویشیان، از نوعی دیگر بود. رفتار و گفتار و نوشتههایش شبيه هم بود. او همیشه الگوی اخلاق و صداقت و مهربانی بود و هست. در آن سالها مرا به مدیر محترم نشر چشمه معرفی کرد و کمک کرد تا ترجمه اولم «حصار و سگهای پدرم» پس از چند سال چاپ شود و معرفی بسیار خوبی برای ادبیات کُرد در ایران باشد. در ترجمه شاهکارهای بختیارعلی «غروب پروانه»، «آخرین انار دنیا» و «شهر موسیقیدانهای سفید» کمکم کرد. وقتی مميزي مانع از چاپ کتابهایم میشد تشویقم میکرد و انگیزه بیشتر به من میداد کارم را ادامه بدهم. او مردی شبیه به داستانهایش بود. باشرافت و باصداقت زندگی کرد. هیچ فاصلهاي بین زندگی نوشتن و تعهد اجتماعی و سیاسیاش نبود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.