نقطه عطف جهاني
دياکو حسيني*
دور تازه تحريمهاي آمريکا عليه ايران درحاليکه هشت کشور از مهمترين واردکنندگان نفت ايران از آن معاف شدهاند، نشاندهنده ناتواني ايالات متحده در بهاجراگذاشتن «حداکثر فشار» بر ايران است؛ فشاري که دونالد ترامپ از ماهها پيش فرارسيدن آن را وعده داده بود. با اين ناکامي، يکبار ديگر واقعيات، خود را بر آرزوها تحميل کردند. باوجوداين، تحريمها هنوز دشواريهايي پيشروي اقتصاد و تجارت ما قرار خواهد داد؛ البته نه آنقدر که اقتصاد ملي ايران را زمينگير کند يا ايران را وادار کند که به مذاکرات يکسويه و زورگويانه رضايت دهد. حتي اگر تحريمها ميتوانستند صادرات نفت ايران را به صفر نزديک کنند، بازهم دليلي وجود نداشت که ايران به مذاکراتي تن بدهد که عزتنفس و حيثيت آن را بهمنزله يک کشور مستقل پايمال ميکند. نهايتا اگر ايالات متحده به هدف تأثيرگذاري تحريمها بر وادارکردن ايران به بازبيني سياستهاي منطقهاي و عقبنشيني از مناطقي رضايت دهد که ايران به دليل دفاع از خود در آنجا حضور دارد، بايد همچنان منتظر شکست در دستيابي به اين هدف هم باشد. مطالعه جديدي از سوي «گروه بينالمللي بحران» نشان داده که هيچگونه ارتباطي ميان نوسانات اقتصادي ايران با سياستهاي منطقهاي ما وجود ندارد. علت آن ساده است: جمهوري اسلامي ايران مانند هر کشور عادي ديگر در جهان، مراقبت از امنيت ملي خود را که از طريق نظامي تهديد شود، بر هر موضوع ديگري مقدم ميداند و هنگامي که ايران بهواسطه تحريمها يا هر دليل ديگري، تحت فشار اقتصادي قرار بگيرد، نگراني بيشتری خواهد داشت که ترکيبشدن اين فشارها با تنگناهاي نظامي، بقاي ايران را به مخاطره بيندازد. بنابراين ايالات متحده بايد انتظار داشته باشد که با تشديد تحريمهاي اقتصادي، انگيزههاي ايران نيز براي تقويت استحکامات نظامي در داخل و خارج افزايش يابد. اين دقيقا خلاف هدفي است که واشنگتن در نظر دارد. تحريمهاي ناموجه و يکجانبه در کنار لفاظيهاي گستاخانه و تحقيرآميز عليه ايران، موجب تحريک ناسيوناليسم ايراني و بالابردن مطالبه براي همبستگي ملي است که براي مقاومت در برابر تحريمها ضرورت دارد. در کارکرد داخلي، تجديد حيات احساسات مليگرايانه، اختلافات داخلي را در مقايسه با سالهاي گذشته به حداقل رسانده و در کارکرد خارجي، حمايتهاي بيشتري از سياستهاي منطقهاي ايران براي مقابله با رفتارهاي مخرب و تبعيضآلود ايالات متحده به ارمغان آورده است. بدون تحريمهاي قلدرمآبانه آمريکا، رسيدن به اين دستاوردها آسان نبود. اطمينان از اينکه تحريمها قادر نخواهند بود اقتصاد ملي را به زمين بزنند، مواضع سياسي ايران را تغيير دهند يا سياستهاي منطقهاي ما را متحول کنند، موجب نخواهد شد که انتظارات ايران از اعضاي 1+4 تقليل يابد. از نگاه ايران، برجام در يکي از دشوارترين چانهزنيهاي سياسي در دهههاي اخير بهدست آمده و به اين دليل که تحريمهاي شوراي امنيت سازمان ملل متحد و ساير تحريمهاي چندجانبه را ملغي کرده و از شکلگيري يک اتفاق نظر جهاني عليه ايران جلوگيري ميکند، همچنان ارزشمند است؛ اما اگر در بدترين سناريو، تحريمهاي يکجانبه آمريکا به قدري اثرگذار باشند که از ديدگاه ايران تفاوتي با تحريمهاي چندجانبه نداشته باشند، ايران دليلي براي باقيماندن در برجام نخواهد داشت. اکنون نوبت اين کشورهاست که نشان دهند از اراده واقعي براي نجات برجام برخوردارند. اين آزموني براي چين است تا نشان دهد که ارزش در نظر گرفتهشدن بهعنوان يک قدرت نوظهور را دارد. روسيه ميتواند از اين فرصت براي ترميم چهره مخدوش خود در ميان ايرانيان استفاده کند و بدون آنکه با بالارفتن قيمت جهاني نفت وسوسه شود، شايستگي خود را براي شراکت استراتژيک همهجانبه با ايران اثبات کند. مجموع رفتارهاي چين و روسيه در طول تحريمها عليه ايران، تکليف گرايش «نگاه به شرق» را در سياست خارجي ما روشن خواهد کرد. براي اتحاديه اروپا اين بهمراتب نبردي نفسگیرتر است. شکست اتحاديه در جلب اعتماد و رضايت ايران، ميتواند بهمعناي خاتمه استقلال ژئوپليتيکي اروپا از ايالات متحده باشد؛ به اعتبار هر نوع چندجانبهگرايي که اروپا مبتکر آن است، پايان دهد و رؤياي گامگذاشتن اروپا در جهان چندقطبي را حداقل تا سالهاي آينده به تعويق بيندازد. در دنيايي که برجام بهخاطر ناتواني اروپا در عمل به تعهداتش از ميان رفته است، 28 کشور اروپايي چيزي بيش از يک شريک اقتصادي ضعيف و فاقد استقلال براي ايران نخواهند بود. 13 آبان و بازگشت دور تازه تحريمها، بيش از آنکه نقطه عطفي براي ايراني باشد که دههها تحريم را تجربه کرده، نقط عطفي براي آمريکاست که شکست آنچه را سياست حداکثر فشار از طريق تحريمها ناميده است، تجربه کند؛ همچنين نقطه عطفي براي اعضاي 1+4 و ساير کشورهاي جهان تا جايگاه خود را در منظومه سياست خارجي ايران و در نظم جهاني جديد تعريف کنند.
*مدير مطالعات جهاني مرکز بررسيهاي استراتژيک
دور تازه تحريمهاي آمريکا عليه ايران درحاليکه هشت کشور از مهمترين واردکنندگان نفت ايران از آن معاف شدهاند، نشاندهنده ناتواني ايالات متحده در بهاجراگذاشتن «حداکثر فشار» بر ايران است؛ فشاري که دونالد ترامپ از ماهها پيش فرارسيدن آن را وعده داده بود. با اين ناکامي، يکبار ديگر واقعيات، خود را بر آرزوها تحميل کردند. باوجوداين، تحريمها هنوز دشواريهايي پيشروي اقتصاد و تجارت ما قرار خواهد داد؛ البته نه آنقدر که اقتصاد ملي ايران را زمينگير کند يا ايران را وادار کند که به مذاکرات يکسويه و زورگويانه رضايت دهد. حتي اگر تحريمها ميتوانستند صادرات نفت ايران را به صفر نزديک کنند، بازهم دليلي وجود نداشت که ايران به مذاکراتي تن بدهد که عزتنفس و حيثيت آن را بهمنزله يک کشور مستقل پايمال ميکند. نهايتا اگر ايالات متحده به هدف تأثيرگذاري تحريمها بر وادارکردن ايران به بازبيني سياستهاي منطقهاي و عقبنشيني از مناطقي رضايت دهد که ايران به دليل دفاع از خود در آنجا حضور دارد، بايد همچنان منتظر شکست در دستيابي به اين هدف هم باشد. مطالعه جديدي از سوي «گروه بينالمللي بحران» نشان داده که هيچگونه ارتباطي ميان نوسانات اقتصادي ايران با سياستهاي منطقهاي ما وجود ندارد. علت آن ساده است: جمهوري اسلامي ايران مانند هر کشور عادي ديگر در جهان، مراقبت از امنيت ملي خود را که از طريق نظامي تهديد شود، بر هر موضوع ديگري مقدم ميداند و هنگامي که ايران بهواسطه تحريمها يا هر دليل ديگري، تحت فشار اقتصادي قرار بگيرد، نگراني بيشتری خواهد داشت که ترکيبشدن اين فشارها با تنگناهاي نظامي، بقاي ايران را به مخاطره بيندازد. بنابراين ايالات متحده بايد انتظار داشته باشد که با تشديد تحريمهاي اقتصادي، انگيزههاي ايران نيز براي تقويت استحکامات نظامي در داخل و خارج افزايش يابد. اين دقيقا خلاف هدفي است که واشنگتن در نظر دارد. تحريمهاي ناموجه و يکجانبه در کنار لفاظيهاي گستاخانه و تحقيرآميز عليه ايران، موجب تحريک ناسيوناليسم ايراني و بالابردن مطالبه براي همبستگي ملي است که براي مقاومت در برابر تحريمها ضرورت دارد. در کارکرد داخلي، تجديد حيات احساسات مليگرايانه، اختلافات داخلي را در مقايسه با سالهاي گذشته به حداقل رسانده و در کارکرد خارجي، حمايتهاي بيشتري از سياستهاي منطقهاي ايران براي مقابله با رفتارهاي مخرب و تبعيضآلود ايالات متحده به ارمغان آورده است. بدون تحريمهاي قلدرمآبانه آمريکا، رسيدن به اين دستاوردها آسان نبود. اطمينان از اينکه تحريمها قادر نخواهند بود اقتصاد ملي را به زمين بزنند، مواضع سياسي ايران را تغيير دهند يا سياستهاي منطقهاي ما را متحول کنند، موجب نخواهد شد که انتظارات ايران از اعضاي 1+4 تقليل يابد. از نگاه ايران، برجام در يکي از دشوارترين چانهزنيهاي سياسي در دهههاي اخير بهدست آمده و به اين دليل که تحريمهاي شوراي امنيت سازمان ملل متحد و ساير تحريمهاي چندجانبه را ملغي کرده و از شکلگيري يک اتفاق نظر جهاني عليه ايران جلوگيري ميکند، همچنان ارزشمند است؛ اما اگر در بدترين سناريو، تحريمهاي يکجانبه آمريکا به قدري اثرگذار باشند که از ديدگاه ايران تفاوتي با تحريمهاي چندجانبه نداشته باشند، ايران دليلي براي باقيماندن در برجام نخواهد داشت. اکنون نوبت اين کشورهاست که نشان دهند از اراده واقعي براي نجات برجام برخوردارند. اين آزموني براي چين است تا نشان دهد که ارزش در نظر گرفتهشدن بهعنوان يک قدرت نوظهور را دارد. روسيه ميتواند از اين فرصت براي ترميم چهره مخدوش خود در ميان ايرانيان استفاده کند و بدون آنکه با بالارفتن قيمت جهاني نفت وسوسه شود، شايستگي خود را براي شراکت استراتژيک همهجانبه با ايران اثبات کند. مجموع رفتارهاي چين و روسيه در طول تحريمها عليه ايران، تکليف گرايش «نگاه به شرق» را در سياست خارجي ما روشن خواهد کرد. براي اتحاديه اروپا اين بهمراتب نبردي نفسگیرتر است. شکست اتحاديه در جلب اعتماد و رضايت ايران، ميتواند بهمعناي خاتمه استقلال ژئوپليتيکي اروپا از ايالات متحده باشد؛ به اعتبار هر نوع چندجانبهگرايي که اروپا مبتکر آن است، پايان دهد و رؤياي گامگذاشتن اروپا در جهان چندقطبي را حداقل تا سالهاي آينده به تعويق بيندازد. در دنيايي که برجام بهخاطر ناتواني اروپا در عمل به تعهداتش از ميان رفته است، 28 کشور اروپايي چيزي بيش از يک شريک اقتصادي ضعيف و فاقد استقلال براي ايران نخواهند بود. 13 آبان و بازگشت دور تازه تحريمها، بيش از آنکه نقطه عطفي براي ايراني باشد که دههها تحريم را تجربه کرده، نقط عطفي براي آمريکاست که شکست آنچه را سياست حداکثر فشار از طريق تحريمها ناميده است، تجربه کند؛ همچنين نقطه عطفي براي اعضاي 1+4 و ساير کشورهاي جهان تا جايگاه خود را در منظومه سياست خارجي ايران و در نظم جهاني جديد تعريف کنند.
*مدير مطالعات جهاني مرکز بررسيهاي استراتژيک
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.