انکار واقعیت
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
امروزه اگر به رسانهها و شبکههای اجتماعی پرنفوذ مراجعه کنید و به مجادلهها در جوامع سرمایهداری نگاهی بیندازید، بهراحتی با اصطلاح «انکار واقعیت» روبهرو میشوید. رسانههای پرقدرت مخالف ترامپ و جناح راست افراطی طرفدار او، بهوضوح به مواردی از اظهارات و اعمال ترامپ اشاره دارند که انکار واقعیت از زبان او طرفدارانش را نشان میدهد. جالب اینکه در این دنیای دروغ و مسخره، ترامپ عاشق کیم جونگ اون، رهبر کرهشمالی، میشود.
البته ترامپ نیز وارد جنگ مشابهی با رسانهها و مطبوعات مخالف خود شده و آنها را به انکار واقعیت و جعل اخبار متهم میکند. ولی بد نیست بدانید در جامعه آمریکا که بزرگترین پژوهشگاههای علمی جهان را در خود دارد که کارشان تولید واقعیتهای دارای اعتبار دقیقتر و کمتر قابل انکار علمی است، فقط 10 درصد از مردم آن اهل علم هستند و بیش از نیمی از جمعیت آن واقعيت علمی را انکار میکنند. برای مثال، طبق اعتقادات و باورهای سنتی خود، اصل تکامل طبیعی موجودات یا نظریه علمی گرمایش زمین و آلودگی زیستمحیطی از طریق دخالتهای تکنولوژیک بشر و مورد تأیید مؤسسات پژوهشی در کشور خودشان را نیز قبول ندارند؛ همانطوری که ترامپ هم آنها را قبول ندارد و سیاستهای توسعه نظامی، صنعتی، کشاورزی و اقتصادی خود را بدون توجه به نظریه علمی گرمایش زمین و آلودگی محیط زیست و بیاعتنا به توصیههای براساس واقعیت علمی سازمانهای بینالمللی مسئول، دنبال میکند. اما «انکار واقعیت» پدیدهای نوظهور در جوامع بشری نیست.
از «اجیتا وارکی» و «دانی بروئر» در سال ۲۰۱۳ در آمریکا کتابی به نام «انکار» به چاپ رسیده است. اجیتا وارکی، پروفسور دانشگاه سانتیاگوی آمریکا، پزشکی را در هند خوانده، به آمریکا مهاجرت کرده و در رشته سرطانشناسی پژوهش میکند و دانی بروئر، پروفسور در زیستشناسی مولکولی است. آنها در سال ۲۰۰۵ در یک کنفرانس با هم آشنا میشوند و دانی بروئر، نظریه اولیه خود درباره اتفاق مهمی که انسان را از سایر جانوران جدا کرده، شرح میدهد. دو سال بعد وقتی وارکی خواست درباره نظریه بروئر و نوشتن مقالهای مشترک در اینباره با او تماس بگیرد، متوجه میشود که بروئر در سال ۲۰۰۷ به علت ترکیدن دیواره ناقص رگ آئورت در شکمش فوت کرده است. وارکی از روی نوشتههای بروئر و مطالعات بعدی خود، کتاب «انکار» را (بعد از مرگ دانی بروئر) به نام دو نفرشان مینویسد. کتاب، نظریهای درباره تفاوت بنیادین انسان با پستانداران دیگر است؛ انسانی که میتواند در مغز خود فردیت خود را در وجود دیگری به طور کامل تشخیص دهد و به میرایی خود به صورت واقعیتی مسلم پی ببرد.
به نظر مؤلفان کتاب، بقا و ماندگاری چنین گونهای که آگاه به مرگ حتمی خود در وجود دیگری میشود، قادر به برپایی تمدنی ماندگار در طول تاریخ میشود و این مهم، فقط و فقط با مجهزشدن مغز به مکانیسم دفاعی ناآگاهانه انکار واقعیت مرگ و ترس ناشی از آن ممکن میشود که با انواع شكلگیری اعتقادات و باورها، در غالب آیینها، آداب و سنتها و اسطورهها همراه میشود. قدرتهای سلطهجو بشری که میخواستهاند اراده زورمدارانه خود را بر توده وسیعی از مردم ترسان از قدرت خود اعمال کنند، از انکار یا جعل واقعیت برای به اطاعت واداشتن عده بیشتری از ساکنان زمین بهره بردهاند و بنابراین مکانیسم دفاعی مغز انسانها در مقابل ترس و وحشت مرگبار یعنی انکار واقعیت به خدمت ارتجاع وضع ناعادلانه موجود آمده است. اما آنگاه که مکانیسم انکار واقعیت در مغزهای انسانهای تحت ستم علیه شرایط واقعیت حاکم به کار افتاده است، اثرات مثبتی بر سرنوشت بشر در جهت تعالی شرایط زیست، به جا گذاشته است.
شورش اکثریت خاموش بردگان و نهضتهای آزادیبخش متعاقب آن در طول تاریخ فراوان دیده میشود. در چند قرن گذشته، نهضت مهاتما گاندی در هند، مارتین لوترکینگ در آمریکا و نلسون ماندلا در آفریقایجنوبی را در این راستا میتوان نام برد. در هنر و ادبیات نیز برای غلبه بر ترس ناشی از قدرتهای قاهر بر سرنوشت انسان، هنرمندان از بهکارانداختن مکانیسم انکار واقعیت مرگ در مغز انسان، فراوان استفاده کردهاند که مثال در این زمینه بسیار است.
اما ملموسترین اشاره در استفاده از انکار واقعیت مرگ برای بالابردن ارزش زندگی در هنر، در سینمای پس از انقلاب، جنگ و زلزله رودبار، در فیلمهای عباس کیارستمی: «زندگی و دیگر هیچ»، «زیر درخت زیتون»، «طعم گیلاس»، «باد ما را با خواهد برد» و «ا.بی.سی. آفریقا» بهطور مشخص دیده میشود. اما همیشه انکار واقعیت اثرات مثبت به جا نگذاشته است.
انکار واقعیت علمی نزد توده مردم یکی از عواقب فاجعهبار تاریخ بشر روی زمین است که پیشرفت جوامع به سوی آزادی و کرامت انسانی را سد کرده است. یکی از دلایل این اثرات نامطلوب منفی، نحوه دسترسی و بهرهگیری همراه با تحریف قدرتهای سیاسی حاکم به علم و دانش بشری و محروم نگهداشتن مردم از استفاده بیواسطه از آن و ناآگاه نگهداشتن آنها نسبت به ناآگاهیها و ترس منجر به انکار واقعیت علمی بوده است. قدرتهای سیاسی تمامیتخواه، آگاهی از ناآگاهی، یعنی انکار آگاهانه از انکار ناآگاهانه واقعیت علمی اولیه (اثرات مثبت دیالکتیک نفی در نفی) را برای مردم تحت حاکمیت خود نمیپذیرند، زیرا چنین مردمی آگاه، تن به اطاعت کورکورانه نمیدهند. برای مثال، میتوان یک نمونه بارز این تأخیر تاریخی در انکار واقعیت علمی را در ناگسستنیبودن تن از جان یا ذهن و روان از مغز و تن، مثال آورد که با دانش محدود زمان بقراط حکیم هم قابل شناسایی بود.
اما نگاه کنید در طول تاریخ بشر، حاکمان در قدرت با همراهی بعضی از فلاسفه و دانایان قومها بر سر این واقعیت علمی ساده چه آوردند؛ بلایی که هنوز بعد از 21 قرن، سایه شک را همچون شمشیر داموکلس به صورت انواع دوگانهپنداریهای سودجویانه، بالای سر مردم برای ترساندنشان نگه داشتهاند. البته از این انکار واقعیت ساده علمی به قدمت تاریخ بشر، فقط حاکمان زورگویی مانند ترامپ سود میبرند که تخم ترس، نفرت، خشم نژادی، ناسیونالیستی و شوونیستی میپراکنند تا سرمایهداریها را به عنوان تنها سیستم بیبدیل به مردم ناآگاه و ترسانده جهان بقبولانند.
امروزه اگر به رسانهها و شبکههای اجتماعی پرنفوذ مراجعه کنید و به مجادلهها در جوامع سرمایهداری نگاهی بیندازید، بهراحتی با اصطلاح «انکار واقعیت» روبهرو میشوید. رسانههای پرقدرت مخالف ترامپ و جناح راست افراطی طرفدار او، بهوضوح به مواردی از اظهارات و اعمال ترامپ اشاره دارند که انکار واقعیت از زبان او طرفدارانش را نشان میدهد. جالب اینکه در این دنیای دروغ و مسخره، ترامپ عاشق کیم جونگ اون، رهبر کرهشمالی، میشود.
البته ترامپ نیز وارد جنگ مشابهی با رسانهها و مطبوعات مخالف خود شده و آنها را به انکار واقعیت و جعل اخبار متهم میکند. ولی بد نیست بدانید در جامعه آمریکا که بزرگترین پژوهشگاههای علمی جهان را در خود دارد که کارشان تولید واقعیتهای دارای اعتبار دقیقتر و کمتر قابل انکار علمی است، فقط 10 درصد از مردم آن اهل علم هستند و بیش از نیمی از جمعیت آن واقعيت علمی را انکار میکنند. برای مثال، طبق اعتقادات و باورهای سنتی خود، اصل تکامل طبیعی موجودات یا نظریه علمی گرمایش زمین و آلودگی زیستمحیطی از طریق دخالتهای تکنولوژیک بشر و مورد تأیید مؤسسات پژوهشی در کشور خودشان را نیز قبول ندارند؛ همانطوری که ترامپ هم آنها را قبول ندارد و سیاستهای توسعه نظامی، صنعتی، کشاورزی و اقتصادی خود را بدون توجه به نظریه علمی گرمایش زمین و آلودگی محیط زیست و بیاعتنا به توصیههای براساس واقعیت علمی سازمانهای بینالمللی مسئول، دنبال میکند. اما «انکار واقعیت» پدیدهای نوظهور در جوامع بشری نیست.
از «اجیتا وارکی» و «دانی بروئر» در سال ۲۰۱۳ در آمریکا کتابی به نام «انکار» به چاپ رسیده است. اجیتا وارکی، پروفسور دانشگاه سانتیاگوی آمریکا، پزشکی را در هند خوانده، به آمریکا مهاجرت کرده و در رشته سرطانشناسی پژوهش میکند و دانی بروئر، پروفسور در زیستشناسی مولکولی است. آنها در سال ۲۰۰۵ در یک کنفرانس با هم آشنا میشوند و دانی بروئر، نظریه اولیه خود درباره اتفاق مهمی که انسان را از سایر جانوران جدا کرده، شرح میدهد. دو سال بعد وقتی وارکی خواست درباره نظریه بروئر و نوشتن مقالهای مشترک در اینباره با او تماس بگیرد، متوجه میشود که بروئر در سال ۲۰۰۷ به علت ترکیدن دیواره ناقص رگ آئورت در شکمش فوت کرده است. وارکی از روی نوشتههای بروئر و مطالعات بعدی خود، کتاب «انکار» را (بعد از مرگ دانی بروئر) به نام دو نفرشان مینویسد. کتاب، نظریهای درباره تفاوت بنیادین انسان با پستانداران دیگر است؛ انسانی که میتواند در مغز خود فردیت خود را در وجود دیگری به طور کامل تشخیص دهد و به میرایی خود به صورت واقعیتی مسلم پی ببرد.
به نظر مؤلفان کتاب، بقا و ماندگاری چنین گونهای که آگاه به مرگ حتمی خود در وجود دیگری میشود، قادر به برپایی تمدنی ماندگار در طول تاریخ میشود و این مهم، فقط و فقط با مجهزشدن مغز به مکانیسم دفاعی ناآگاهانه انکار واقعیت مرگ و ترس ناشی از آن ممکن میشود که با انواع شكلگیری اعتقادات و باورها، در غالب آیینها، آداب و سنتها و اسطورهها همراه میشود. قدرتهای سلطهجو بشری که میخواستهاند اراده زورمدارانه خود را بر توده وسیعی از مردم ترسان از قدرت خود اعمال کنند، از انکار یا جعل واقعیت برای به اطاعت واداشتن عده بیشتری از ساکنان زمین بهره بردهاند و بنابراین مکانیسم دفاعی مغز انسانها در مقابل ترس و وحشت مرگبار یعنی انکار واقعیت به خدمت ارتجاع وضع ناعادلانه موجود آمده است. اما آنگاه که مکانیسم انکار واقعیت در مغزهای انسانهای تحت ستم علیه شرایط واقعیت حاکم به کار افتاده است، اثرات مثبتی بر سرنوشت بشر در جهت تعالی شرایط زیست، به جا گذاشته است.
شورش اکثریت خاموش بردگان و نهضتهای آزادیبخش متعاقب آن در طول تاریخ فراوان دیده میشود. در چند قرن گذشته، نهضت مهاتما گاندی در هند، مارتین لوترکینگ در آمریکا و نلسون ماندلا در آفریقایجنوبی را در این راستا میتوان نام برد. در هنر و ادبیات نیز برای غلبه بر ترس ناشی از قدرتهای قاهر بر سرنوشت انسان، هنرمندان از بهکارانداختن مکانیسم انکار واقعیت مرگ در مغز انسان، فراوان استفاده کردهاند که مثال در این زمینه بسیار است.
اما ملموسترین اشاره در استفاده از انکار واقعیت مرگ برای بالابردن ارزش زندگی در هنر، در سینمای پس از انقلاب، جنگ و زلزله رودبار، در فیلمهای عباس کیارستمی: «زندگی و دیگر هیچ»، «زیر درخت زیتون»، «طعم گیلاس»، «باد ما را با خواهد برد» و «ا.بی.سی. آفریقا» بهطور مشخص دیده میشود. اما همیشه انکار واقعیت اثرات مثبت به جا نگذاشته است.
انکار واقعیت علمی نزد توده مردم یکی از عواقب فاجعهبار تاریخ بشر روی زمین است که پیشرفت جوامع به سوی آزادی و کرامت انسانی را سد کرده است. یکی از دلایل این اثرات نامطلوب منفی، نحوه دسترسی و بهرهگیری همراه با تحریف قدرتهای سیاسی حاکم به علم و دانش بشری و محروم نگهداشتن مردم از استفاده بیواسطه از آن و ناآگاه نگهداشتن آنها نسبت به ناآگاهیها و ترس منجر به انکار واقعیت علمی بوده است. قدرتهای سیاسی تمامیتخواه، آگاهی از ناآگاهی، یعنی انکار آگاهانه از انکار ناآگاهانه واقعیت علمی اولیه (اثرات مثبت دیالکتیک نفی در نفی) را برای مردم تحت حاکمیت خود نمیپذیرند، زیرا چنین مردمی آگاه، تن به اطاعت کورکورانه نمیدهند. برای مثال، میتوان یک نمونه بارز این تأخیر تاریخی در انکار واقعیت علمی را در ناگسستنیبودن تن از جان یا ذهن و روان از مغز و تن، مثال آورد که با دانش محدود زمان بقراط حکیم هم قابل شناسایی بود.
اما نگاه کنید در طول تاریخ بشر، حاکمان در قدرت با همراهی بعضی از فلاسفه و دانایان قومها بر سر این واقعیت علمی ساده چه آوردند؛ بلایی که هنوز بعد از 21 قرن، سایه شک را همچون شمشیر داموکلس به صورت انواع دوگانهپنداریهای سودجویانه، بالای سر مردم برای ترساندنشان نگه داشتهاند. البته از این انکار واقعیت ساده علمی به قدمت تاریخ بشر، فقط حاکمان زورگویی مانند ترامپ سود میبرند که تخم ترس، نفرت، خشم نژادی، ناسیونالیستی و شوونیستی میپراکنند تا سرمایهداریها را به عنوان تنها سیستم بیبدیل به مردم ناآگاه و ترسانده جهان بقبولانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.