|

تورم بی‌آبی

مسعود فرزاد . کارشناس آب

به‌طور تقریبی بیشتر نقاط ایران در پاییز تنی به آب خواهند زد. شنیده‌ها حاکی از پاییزی بارانی برای سال آبی جاری است. خبر خوبی است که پس از پشت‌سرگذاشتن تابستانی تشنه، باران رحمت الهی شامل حال کشور عزیزمان شده است؛ اما شنیده‌ها حاکی از وجود زمستانی کم‌فروغ و بی‌باران است که برای آن چاره‌ای باید اندیشید. منابع آبی زیر‌زمینی خالی بوده و سطح تراز آنها به‌شدت افت کرده است. استان‌های جنوبی و جنوب‌شرقی کشور نیز ماه‌هاست خط قرمز را درنوردیده‌اند و همه سدهای آنها خالی است. در سایر نقاط نیز مخازن سدها کمتر از 40 درصد ظرفیت خود آب دارند. آمار بارش‌ها از سال 1386 تاکنون نشان می‌دهد 70 درصد جمعیت ایران در 97 درصد سرزمینی زندگی می‌کنند که دچار خشک‌سالی انباشته و بلندمدت است.

درصد تورم بی‌آبی کشور در چند سال گذشته تک‌رقمی بود؛ اما متأسفانه از دو سال پیش این تورم دورقمی شده است! تورم امسال نسبت به سال قبل بیش از30 درصد افزایش یافته و این یعنی حجم بارش‌های سراسر کشور نسبت به سال قبل 30 درصد کمتر و حجم آب‌های تجدید‌پذیر کشور به کمتر از 90 میلیارد مترمکعب رسیده است. این در حالی است که مصرف آب در سال آبی قبل، در همه بخش‌های شرب، صنعت و کشاورزی بالاتر از 110 میلیارد مترمکعب بوده است.
در خوش‌بینانه‌ترین حالت ممکن، اگر مقدار بارش‌های سال آبی جدید به همان مقدار 90 میلیارد مترمکعب برسد، باز هم کشور دچار تورم بی‌آبی خواهد شد؛ زیرا برای تأمین کسری آب باید از منابع زیر‌زمینی که تراز آب آنها مدام در حال پایین‌رفتن است، برداشت کند.
دیگر اینکه با کمبود آب در تابستان سال آینده و خالی‌بودن مخازن سدها، قطعا با کمبود تولید برق در بخش برقابی نیز مواجه خواهیم شد. در این برهه زمانی باید از فرصت‌های موجود به بهترین شکل ممکن بهره برد. با عنایت به داده‌های هواشناسی، پاییزی بارانی مانند سال 1396 خواهیم داشت که شاهد مدعا همین بارش‌های پرباری است که این روزها در سطح کشور با آنها مواجه هستیم. حدود70 سال است که بشر توانسته با دست‌کاری در طبیعت آسمان، ابرها را در نقاطی بارور و باعث افزایش باران، برف، ایجاد سیل و در بعضی نقاط مانع از بارش باران و تگرگ شود. باروری ابرها به معنی ایجاد تغییراتی در ساختار و هسته ابرها از طریق افزودن موادی مانند یخ خشک، یدیدنقره، یدیدسدیم، پروپان مایع و... است. از باروری ابرها در افزایش برف در ارتفاعات، آبیاری‌های منطقه‌ای زمین‌های کشاورزی، تأمین و افزایش آب رودها و همچنین ایجاد مه یا ازبین‌بردن آن و در نهایت افزایش مقدار بارش باران و... استفاده می‌شود. باروری ابرها به دو روش هوایی و زمینی انجام می‌شود که در هر دو مورد باید به هسته ابر (ترجیحا ابر بارانی) موادی افزوده شود تا پس از حداکثر نیم‌ساعت منجر به بارش شود. به باور من، در این برهه زمانی بارور‌سازی ابرها یکی از سریع‌ترین و عملی‌ترین راه‌های افزایش و تأمین آب است، بنابراین وزارت نیرو باید در همه نقاط کشور و با شیوه‌های مختلف، ابرها را بارور کند. از این باروری نه با هدف مقابله با خشک‌سالی و بی‌آبی، بلکه تنها برای افزایش میزان بارش‌ها در نقاطی که مستعد آن هستند، استفاده می‌شود. به‌طور مثال، استان چهارمحال‌وبختیاری که بانک برف ایران است، در چند سال گذشته با کاهش بارش‌ها مواجه بوده است که این امر روی مخازن سدهای احداث‌شده بر کارون بزرگ نیز تأثیر منفی گذاشته و باعث شده مخازن این سد‌ها نیمه‌پر شوند. در نتیجه استان یادشده به منظور افزایش ضخامت برف در ارتفاعات خود که به طریق اولی تأثیر مستقیمی بر کم‌آبی استان‌های اصفهان، مرکزی، قم، خوزستان، لرستان و... دارد، باید به باروری ابرهای مستعد بارش اقدام کند؛ زیرا این کار برای همه رودخانه‌هایی که از این استان سرچشمه می‌گیرند، مؤثر است. نمونه دیگر، استان‌های شرقی کشور به‌خصوص سیستان‌وبلوچستان و هرمزگان است که بارندگی نسبتا خوبی در پیش‌بینی‌های پاییزی داشته‌اند. شاید زمانی که هوای ابرناکی بارانی در جو شکل گرفت، اقدام به باروری ابرها شود، تا بتوان هم با افزایش بارش‌ها، مخازن سدهای این استان‌ها را پر کرد و هم منابع زیر‌زمینی ‌را که به علت برداشت‌های بی‌رویه در سال‌های گذشته، آسیب‌های جدی دیده است، ترمیم کرد. همچنین در تهران و البرز نیز با بارور‌سازی ابرها می‌توان به پهنه نشستن برف روی کوه‌ها و ضخامت قشر برف در ارتفاعات افزود. در کنار این مزایا، می‌توان مزیت ارزانی آب حاصل از باروری ابرها و سهولت انجام عملیات بارور‌سازی ابرها را نیز اضافه کرد که استفاده از ‌این ‌روش را توجیه‌پذیر می‌کند.

به‌طور تقریبی بیشتر نقاط ایران در پاییز تنی به آب خواهند زد. شنیده‌ها حاکی از پاییزی بارانی برای سال آبی جاری است. خبر خوبی است که پس از پشت‌سرگذاشتن تابستانی تشنه، باران رحمت الهی شامل حال کشور عزیزمان شده است؛ اما شنیده‌ها حاکی از وجود زمستانی کم‌فروغ و بی‌باران است که برای آن چاره‌ای باید اندیشید. منابع آبی زیر‌زمینی خالی بوده و سطح تراز آنها به‌شدت افت کرده است. استان‌های جنوبی و جنوب‌شرقی کشور نیز ماه‌هاست خط قرمز را درنوردیده‌اند و همه سدهای آنها خالی است. در سایر نقاط نیز مخازن سدها کمتر از 40 درصد ظرفیت خود آب دارند. آمار بارش‌ها از سال 1386 تاکنون نشان می‌دهد 70 درصد جمعیت ایران در 97 درصد سرزمینی زندگی می‌کنند که دچار خشک‌سالی انباشته و بلندمدت است.

درصد تورم بی‌آبی کشور در چند سال گذشته تک‌رقمی بود؛ اما متأسفانه از دو سال پیش این تورم دورقمی شده است! تورم امسال نسبت به سال قبل بیش از30 درصد افزایش یافته و این یعنی حجم بارش‌های سراسر کشور نسبت به سال قبل 30 درصد کمتر و حجم آب‌های تجدید‌پذیر کشور به کمتر از 90 میلیارد مترمکعب رسیده است. این در حالی است که مصرف آب در سال آبی قبل، در همه بخش‌های شرب، صنعت و کشاورزی بالاتر از 110 میلیارد مترمکعب بوده است.
در خوش‌بینانه‌ترین حالت ممکن، اگر مقدار بارش‌های سال آبی جدید به همان مقدار 90 میلیارد مترمکعب برسد، باز هم کشور دچار تورم بی‌آبی خواهد شد؛ زیرا برای تأمین کسری آب باید از منابع زیر‌زمینی که تراز آب آنها مدام در حال پایین‌رفتن است، برداشت کند.
دیگر اینکه با کمبود آب در تابستان سال آینده و خالی‌بودن مخازن سدها، قطعا با کمبود تولید برق در بخش برقابی نیز مواجه خواهیم شد. در این برهه زمانی باید از فرصت‌های موجود به بهترین شکل ممکن بهره برد. با عنایت به داده‌های هواشناسی، پاییزی بارانی مانند سال 1396 خواهیم داشت که شاهد مدعا همین بارش‌های پرباری است که این روزها در سطح کشور با آنها مواجه هستیم. حدود70 سال است که بشر توانسته با دست‌کاری در طبیعت آسمان، ابرها را در نقاطی بارور و باعث افزایش باران، برف، ایجاد سیل و در بعضی نقاط مانع از بارش باران و تگرگ شود. باروری ابرها به معنی ایجاد تغییراتی در ساختار و هسته ابرها از طریق افزودن موادی مانند یخ خشک، یدیدنقره، یدیدسدیم، پروپان مایع و... است. از باروری ابرها در افزایش برف در ارتفاعات، آبیاری‌های منطقه‌ای زمین‌های کشاورزی، تأمین و افزایش آب رودها و همچنین ایجاد مه یا ازبین‌بردن آن و در نهایت افزایش مقدار بارش باران و... استفاده می‌شود. باروری ابرها به دو روش هوایی و زمینی انجام می‌شود که در هر دو مورد باید به هسته ابر (ترجیحا ابر بارانی) موادی افزوده شود تا پس از حداکثر نیم‌ساعت منجر به بارش شود. به باور من، در این برهه زمانی بارور‌سازی ابرها یکی از سریع‌ترین و عملی‌ترین راه‌های افزایش و تأمین آب است، بنابراین وزارت نیرو باید در همه نقاط کشور و با شیوه‌های مختلف، ابرها را بارور کند. از این باروری نه با هدف مقابله با خشک‌سالی و بی‌آبی، بلکه تنها برای افزایش میزان بارش‌ها در نقاطی که مستعد آن هستند، استفاده می‌شود. به‌طور مثال، استان چهارمحال‌وبختیاری که بانک برف ایران است، در چند سال گذشته با کاهش بارش‌ها مواجه بوده است که این امر روی مخازن سدهای احداث‌شده بر کارون بزرگ نیز تأثیر منفی گذاشته و باعث شده مخازن این سد‌ها نیمه‌پر شوند. در نتیجه استان یادشده به منظور افزایش ضخامت برف در ارتفاعات خود که به طریق اولی تأثیر مستقیمی بر کم‌آبی استان‌های اصفهان، مرکزی، قم، خوزستان، لرستان و... دارد، باید به باروری ابرهای مستعد بارش اقدام کند؛ زیرا این کار برای همه رودخانه‌هایی که از این استان سرچشمه می‌گیرند، مؤثر است. نمونه دیگر، استان‌های شرقی کشور به‌خصوص سیستان‌وبلوچستان و هرمزگان است که بارندگی نسبتا خوبی در پیش‌بینی‌های پاییزی داشته‌اند. شاید زمانی که هوای ابرناکی بارانی در جو شکل گرفت، اقدام به باروری ابرها شود، تا بتوان هم با افزایش بارش‌ها، مخازن سدهای این استان‌ها را پر کرد و هم منابع زیر‌زمینی ‌را که به علت برداشت‌های بی‌رویه در سال‌های گذشته، آسیب‌های جدی دیده است، ترمیم کرد. همچنین در تهران و البرز نیز با بارور‌سازی ابرها می‌توان به پهنه نشستن برف روی کوه‌ها و ضخامت قشر برف در ارتفاعات افزود. در کنار این مزایا، می‌توان مزیت ارزانی آب حاصل از باروری ابرها و سهولت انجام عملیات بارور‌سازی ابرها را نیز اضافه کرد که استفاده از ‌این ‌روش را توجیه‌پذیر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.