ششمین نشست سهجانبه تهران- باکو- آنکارا برگزار شد
تحکیم روابط با جمهوری آذربایجان در استانبول
اميرمحمد حسيني : وزاری خارجه ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان برای ششمینبار گرد هم آمدند. استانبول بعد از ارومیه، نخجوان، وان، رامسر و باکو میزبان این نشست بود. جایی که رایزنیهای سهجانبه و دوجانبه بین وزاری خارجه سه کشور اتفاق افتاد و در نهایت منتج به یک بیانیه شد. محمدجواد ظریف قبل از اربعین حسینی تهران را به مقصد استانبول ترک کرده بود. او روز گذشته با همتایان ترک و آذربایجانی خود دیدار کرد. در دیدار با «الدار ممد یارف»، وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان، درباره روابط و همکاریهای دوجانبه، موضوعات منطقهای و جهان اسلام گفتوگو و تبادلنظر کردند. از دیدار وزیر خارجه با همتای ترک خود نیز جزئیات زیادی منتشر نشد. «ایسنا» نوشت که در این دیدار روند همکاریهای دوجانبه بررسی و بر تقویت و توسعه هرچهبیشتر این همکاریها تأکید شد: «همچنین درباره مهمترین موضوعات منطقهای و بینالمللی گفتوگو و تبادلنظر کردند». سفر ظریف به ترکیه اولین مواجهه وزیر خارجه ایران با مقامات ترکیه به فاصله کمی از نشست استانبول درباره سوریه بود. نشستی که در آن سران کشورهای فرانسه، آلمان، روسیه و ترکیه حضور داشتند و بحث
حضور ایران در نشست نیز از سوی رؤسای جمهور ترکیه و روسیه مطرح شد. ولادیمیر پوتین خواستار حضور «دیگر شرکا از جمله ایران» در نشستهای مرتبط با سوریه شد؛ اما همین اتفاق کافی بود تا برخی درباره رابطه ایران و ترکیه و تضاد منافع دو کشور در سوریه گمانهزنیهایی کنند؛ موضوعی که شاید در مذاکرات وزاری خارجه ایران و ترکیه نیز مطرح شده باشد.
رایزنیهای دوجانبه
بعد از نشست سهجانبه وزاری خارجه سه کشور، ظریف در کنفرانس خبری از میزبانی ایران برای نشست بعدی خبر داد. ظریف به همتایان ترک و آذربایجانی خود، افتتاح پالایشگاه «استار» را تبریک گفت و ابراز امیدواری کرد این اقدام، حرکت جدیدی در همکاریهای منطقهای باشد. وزیر خارجه ایران درباره بیانیه نشست نیز گفت: «بیانیه پایانی سه کشور، نشاندهنده تاریخ، فرهنگ، دین و روابط درازمدت مشترک طولانی است که نشان میدهد این کشورها برای همکاری در جهت توسعه منطقه و بهبود زندگی مردمشان و تأمین صلح و امنیت منطقه که متأسفانه با چالشهای متعدد روبهروست، اراده مشترک دارند. کشورهای ما درباره مسائل منطقهای مواضع مشابهی دارند و امیدواریم مشکلات منطقه از جمله مشکلات مردم فلسطین، سوریه، یمن و سایر مسائل از طریق صلحآمیز حلوفصل شود». او تأکید کرد: «ما همواره تأکید کردیم مشکل قرهباغ باید با روش صلحآمیز و مقررات حقوق بینالملل حلوفصل شود و به این مسئله در بیانیه پایانی نیز اشاره قرار شده است». وزیر خارجه ایران به حمایت ترکیه و آذربایجان از برجام نیز اشاره کرد و گفت: «ما از ایجاد یک چارچوب (فروم) مشترک سهجانبه بین بخش خصوصی سه کشور
استقبال میکنیم و این را گامی جدی در همکاری منطقهای میدانیم. همچنین همکاری در حوزه پولی و بانکی، سرمایهگذاری و استفاده از ارزهای ملی برای مصوننگهداشتن همکاریها و روابط منطقهای خود از دخالتهای خارجی و همکاریهای گمرکی مهم هستند».
حمایت از برجام در بیانیه پایانی
در بیانیه پایانی نشست، ترکیه و آذربایجان از برجام حمایت کردند؛ موضوعی که تشکر ظریف را هم بههمراه داشت. در متن بیانیه «بر اهمیت برنامه جامع اقدام مشترک که منعکسکننده موفقیت دیپلماسی و مذاکرات چندجانبه است، تأکید و تصدیق کردند که اجرای موفق برجام نیازمند اجرای کامل وظایف توسط تمامی طرفین است تا بتوانند کاملا از مزایای برجام بهرهمند شوند». در دیگر بخشهای بیانیه نیز «تحریمهای یکجانبه را که روی پیشرفت تجارت و بازرگانی میان کشورها تأثیر منفی میگذارد، محکوم کردند». در بند مربوط به پروژههای بین سه کشور نیز آمده: «بر اهمیت پروژههایی در مقیاس بزرگ که باعث افزایش تعامل میان سه کشور میشود، بر بهکارگیری کامل پتانسیلی که بهوسیله راهآهن باکو-تفلیس- قارص ایجاد شده است، بر اهمیت اتخاذ اقدامات لازم برای تکمیل هرچهسریعتر راهآهن رشت- آستارا و همچنین بر استفاده از تمام ظریفتهای بنادر برای منفعت هر سه کشور تأکید کردند».
اين نشستها شبهديپلماتيک است
آنچه از نشستهایی مانند نشست سهجانبه استانبول مخابره میشود، رایزنیها و توافقات روی موضوعات کلی است. بههمیندلیل به نظر میرسد بررسی روابط ایران با دو کشور جمهوری آذربایجان و ترکیه به درک اهمیت چنین نشستهایی کمک شایانی میکند؛ به همین بهانه «شرق» در گفتوگو با فرزاد رمضانیبونش، تحلیلگر مسائل منطقه، به رابطه سه کشور ایران، ترکیه و آذربایجان پرداخته است.
ششمين نشست سهجانبه ايران، ترکيه و جمهوری آذربايجان روز گذشته در استانبول برگزار شد و قرار است نشست بعدي در ايران برگزار شود. اين نشستها حول چه محوري پيش ميرود؟
نشستهاي سهجانبه ايران، ترکيه و جمهوری آذربايجان حول افزايش همکاريها در حوزههاي گوناگون شکل گرفته است. ترکها در يک دهه گذشته به همکاريهاي سهجانبه اقبال زيادي داشتند؛ برای مثال با افغانستان و پاکستان نيز چنين روندي را دنبال کردند. در اين مذاکرات افزايش همکاريها بين ايران و جمهوری آذربايجان که پيوندهاي تاريخي و مذهبي با يکديگر دارند نيز مد نظر بوده است.
تا کنون دستاوردهايي هم داشته است؟
اين نشستها در روابط سه کشور دستاوردهاي زيادي داشته و همگراييها و رايزنيها را افزايش داده است. اما نميتوان از اينگونه نشستها انتظار حداکثري داشت؛ چون غالب اينگونه نشستها شبهديپلماتيک است و مسائل کشورها اغلب در روابط دوجانبه مطرح ميشود. هرچند ممکن است در چنين نشستهايي برای مثال بعضي از اختلافات نيز حل شود.
روابط سه کشور در اين شرايط چگونه است؟
روابط ترکيه با جمهوری آذربايجان بسيار گسترده است. حتي بعضي از رهبران اين دو کشور خود را يک ملت در قالب دو دولت عنوان ميکنند. اما رابطه جمهوری آذربايجان با ايران در عرصههاي گوناگون بسيار کمتر است؛ برای مثال در حوزه اقتصادي روابط دو کشور با توجه به پتانسيلي که وجود دارد، در سطح پاييني قرار دارد. اما رابطه ايران و ترکيه هميشه در سطح بالايي برقرار بوده و حجم بالاي روابط اقتصادي همواره توانسته متضمن اين رابطه باشد. هرچند گاهي چالشهايي هم در اين بين به وجود آمده است.روابط ايران و جمهوری آذربايجان به معناي همسايگي است. چهار استان ايران با جمهوری آذربايجان مرز مشترک دارند، اما مرزهاي جمهوری آذربايجان و ترکيه فقط 10 کيلومتر است. ترکيه بين ايران و جمهوری آذربايجان نوعي حلقه وصل يا حامل است که ميتواند روابط تهران-باکو را در حوزههاي مختلف افزايش دهد. درعينحال به نظر ميآيد ترکيه موافق گستردهشدن روابط ايران و جمهوری آذربايجان نباشد. در واقع برخي از استراتژيستهاي ترکيه معتقدند که افزايش رابطه ايران و جمهوری آذربايجان فرصت رابطه اقتصادي ترکيه با جمهوری آذربايجان را از آنها ميگيرد. بهطورکلي ترکها از اين هراس دارند که ايران جايگاه آنها را در آن منطقه بگيرد. از سوي ديگر، مايل هم نيستند که تنشهاي گسترده بين ايران و جمهوری آذربايجان روي دهد و اين اتفاق را به سود خود نميدانند. چون موضوع حمايت ايران در مناسبات منطقهاي هم مطرح است؛ درصورتيکه تنشها با جمهوری آذربايجان افزايش يابد احتمال شکلگرفتن رابطه ايران و ارمنستان هم وجود دارد. چنانچه بازيگران جمهوري قفقاز به سمت ارمنستان گرايش پيدا کنند، فشارها روي جمهوری آذربايجان نيز بيشتر ميشود.اما داخل جمهوری آذربايجان نيز ديدگاههايي وجود دارد که مانع شکلگيري روابط گسترده با ايران ميشود. ديدگاه برخي از رهبران جمهوری آذربايجان به بعضي از مسائل مانند هويت شيعي و پانترکيسم باعث ايجاد نوعي بياعتمادي در برخي از لايههاي حکومت در جمهوری آذربايجان شده است که اجازه نميدهد روابط دو کشور دوام و قوام پيدا کند. از ديد جمهوری آذربايجان نهادهايي در ايران عملا در مسائل داخلي اين کشور دخالت ميکنند. اما ايران اين اتهام را نميپذيرد. ايران معتقد است که هويت شيعي جمهوری آذربايجان اين پتانسيل را دارد که موجب بالارفتن سطح روابط دو کشور شود. اما جمهوری آذربايجان اين موضوع را دخالت تلقي ميکند.
در واقع سوءتفاهمي در اين بين وجود دارد که روي روابط اثر ميگذارد.
بله و تاکنون هم حل نشده است. با اين همه، روابط ايران و جمهوری آذربايجان با اينکه در دورههايي دستخوش تنش شد اما در چند سال اخير بهبود پيدا کرده و چالشهاي دو کشور نيز کمتر شده است. حتي ميتوان گفت که شدتوحدت رويکرد گذشته رهبران جمهوری آذربايجان در قبال ايران کم شده است.
اميرمحمد حسيني : وزاری خارجه ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان برای ششمینبار گرد هم آمدند. استانبول بعد از ارومیه، نخجوان، وان، رامسر و باکو میزبان این نشست بود. جایی که رایزنیهای سهجانبه و دوجانبه بین وزاری خارجه سه کشور اتفاق افتاد و در نهایت منتج به یک بیانیه شد. محمدجواد ظریف قبل از اربعین حسینی تهران را به مقصد استانبول ترک کرده بود. او روز گذشته با همتایان ترک و آذربایجانی خود دیدار کرد. در دیدار با «الدار ممد یارف»، وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان، درباره روابط و همکاریهای دوجانبه، موضوعات منطقهای و جهان اسلام گفتوگو و تبادلنظر کردند. از دیدار وزیر خارجه با همتای ترک خود نیز جزئیات زیادی منتشر نشد. «ایسنا» نوشت که در این دیدار روند همکاریهای دوجانبه بررسی و بر تقویت و توسعه هرچهبیشتر این همکاریها تأکید شد: «همچنین درباره مهمترین موضوعات منطقهای و بینالمللی گفتوگو و تبادلنظر کردند». سفر ظریف به ترکیه اولین مواجهه وزیر خارجه ایران با مقامات ترکیه به فاصله کمی از نشست استانبول درباره سوریه بود. نشستی که در آن سران کشورهای فرانسه، آلمان، روسیه و ترکیه حضور داشتند و بحث
حضور ایران در نشست نیز از سوی رؤسای جمهور ترکیه و روسیه مطرح شد. ولادیمیر پوتین خواستار حضور «دیگر شرکا از جمله ایران» در نشستهای مرتبط با سوریه شد؛ اما همین اتفاق کافی بود تا برخی درباره رابطه ایران و ترکیه و تضاد منافع دو کشور در سوریه گمانهزنیهایی کنند؛ موضوعی که شاید در مذاکرات وزاری خارجه ایران و ترکیه نیز مطرح شده باشد.
رایزنیهای دوجانبه
بعد از نشست سهجانبه وزاری خارجه سه کشور، ظریف در کنفرانس خبری از میزبانی ایران برای نشست بعدی خبر داد. ظریف به همتایان ترک و آذربایجانی خود، افتتاح پالایشگاه «استار» را تبریک گفت و ابراز امیدواری کرد این اقدام، حرکت جدیدی در همکاریهای منطقهای باشد. وزیر خارجه ایران درباره بیانیه نشست نیز گفت: «بیانیه پایانی سه کشور، نشاندهنده تاریخ، فرهنگ، دین و روابط درازمدت مشترک طولانی است که نشان میدهد این کشورها برای همکاری در جهت توسعه منطقه و بهبود زندگی مردمشان و تأمین صلح و امنیت منطقه که متأسفانه با چالشهای متعدد روبهروست، اراده مشترک دارند. کشورهای ما درباره مسائل منطقهای مواضع مشابهی دارند و امیدواریم مشکلات منطقه از جمله مشکلات مردم فلسطین، سوریه، یمن و سایر مسائل از طریق صلحآمیز حلوفصل شود». او تأکید کرد: «ما همواره تأکید کردیم مشکل قرهباغ باید با روش صلحآمیز و مقررات حقوق بینالملل حلوفصل شود و به این مسئله در بیانیه پایانی نیز اشاره قرار شده است». وزیر خارجه ایران به حمایت ترکیه و آذربایجان از برجام نیز اشاره کرد و گفت: «ما از ایجاد یک چارچوب (فروم) مشترک سهجانبه بین بخش خصوصی سه کشور
استقبال میکنیم و این را گامی جدی در همکاری منطقهای میدانیم. همچنین همکاری در حوزه پولی و بانکی، سرمایهگذاری و استفاده از ارزهای ملی برای مصوننگهداشتن همکاریها و روابط منطقهای خود از دخالتهای خارجی و همکاریهای گمرکی مهم هستند».
حمایت از برجام در بیانیه پایانی
در بیانیه پایانی نشست، ترکیه و آذربایجان از برجام حمایت کردند؛ موضوعی که تشکر ظریف را هم بههمراه داشت. در متن بیانیه «بر اهمیت برنامه جامع اقدام مشترک که منعکسکننده موفقیت دیپلماسی و مذاکرات چندجانبه است، تأکید و تصدیق کردند که اجرای موفق برجام نیازمند اجرای کامل وظایف توسط تمامی طرفین است تا بتوانند کاملا از مزایای برجام بهرهمند شوند». در دیگر بخشهای بیانیه نیز «تحریمهای یکجانبه را که روی پیشرفت تجارت و بازرگانی میان کشورها تأثیر منفی میگذارد، محکوم کردند». در بند مربوط به پروژههای بین سه کشور نیز آمده: «بر اهمیت پروژههایی در مقیاس بزرگ که باعث افزایش تعامل میان سه کشور میشود، بر بهکارگیری کامل پتانسیلی که بهوسیله راهآهن باکو-تفلیس- قارص ایجاد شده است، بر اهمیت اتخاذ اقدامات لازم برای تکمیل هرچهسریعتر راهآهن رشت- آستارا و همچنین بر استفاده از تمام ظریفتهای بنادر برای منفعت هر سه کشور تأکید کردند».
اين نشستها شبهديپلماتيک است
آنچه از نشستهایی مانند نشست سهجانبه استانبول مخابره میشود، رایزنیها و توافقات روی موضوعات کلی است. بههمیندلیل به نظر میرسد بررسی روابط ایران با دو کشور جمهوری آذربایجان و ترکیه به درک اهمیت چنین نشستهایی کمک شایانی میکند؛ به همین بهانه «شرق» در گفتوگو با فرزاد رمضانیبونش، تحلیلگر مسائل منطقه، به رابطه سه کشور ایران، ترکیه و آذربایجان پرداخته است.
ششمين نشست سهجانبه ايران، ترکيه و جمهوری آذربايجان روز گذشته در استانبول برگزار شد و قرار است نشست بعدي در ايران برگزار شود. اين نشستها حول چه محوري پيش ميرود؟
نشستهاي سهجانبه ايران، ترکيه و جمهوری آذربايجان حول افزايش همکاريها در حوزههاي گوناگون شکل گرفته است. ترکها در يک دهه گذشته به همکاريهاي سهجانبه اقبال زيادي داشتند؛ برای مثال با افغانستان و پاکستان نيز چنين روندي را دنبال کردند. در اين مذاکرات افزايش همکاريها بين ايران و جمهوری آذربايجان که پيوندهاي تاريخي و مذهبي با يکديگر دارند نيز مد نظر بوده است.
تا کنون دستاوردهايي هم داشته است؟
اين نشستها در روابط سه کشور دستاوردهاي زيادي داشته و همگراييها و رايزنيها را افزايش داده است. اما نميتوان از اينگونه نشستها انتظار حداکثري داشت؛ چون غالب اينگونه نشستها شبهديپلماتيک است و مسائل کشورها اغلب در روابط دوجانبه مطرح ميشود. هرچند ممکن است در چنين نشستهايي برای مثال بعضي از اختلافات نيز حل شود.
روابط سه کشور در اين شرايط چگونه است؟
روابط ترکيه با جمهوری آذربايجان بسيار گسترده است. حتي بعضي از رهبران اين دو کشور خود را يک ملت در قالب دو دولت عنوان ميکنند. اما رابطه جمهوری آذربايجان با ايران در عرصههاي گوناگون بسيار کمتر است؛ برای مثال در حوزه اقتصادي روابط دو کشور با توجه به پتانسيلي که وجود دارد، در سطح پاييني قرار دارد. اما رابطه ايران و ترکيه هميشه در سطح بالايي برقرار بوده و حجم بالاي روابط اقتصادي همواره توانسته متضمن اين رابطه باشد. هرچند گاهي چالشهايي هم در اين بين به وجود آمده است.روابط ايران و جمهوری آذربايجان به معناي همسايگي است. چهار استان ايران با جمهوری آذربايجان مرز مشترک دارند، اما مرزهاي جمهوری آذربايجان و ترکيه فقط 10 کيلومتر است. ترکيه بين ايران و جمهوری آذربايجان نوعي حلقه وصل يا حامل است که ميتواند روابط تهران-باکو را در حوزههاي مختلف افزايش دهد. درعينحال به نظر ميآيد ترکيه موافق گستردهشدن روابط ايران و جمهوری آذربايجان نباشد. در واقع برخي از استراتژيستهاي ترکيه معتقدند که افزايش رابطه ايران و جمهوری آذربايجان فرصت رابطه اقتصادي ترکيه با جمهوری آذربايجان را از آنها ميگيرد. بهطورکلي ترکها از اين هراس دارند که ايران جايگاه آنها را در آن منطقه بگيرد. از سوي ديگر، مايل هم نيستند که تنشهاي گسترده بين ايران و جمهوری آذربايجان روي دهد و اين اتفاق را به سود خود نميدانند. چون موضوع حمايت ايران در مناسبات منطقهاي هم مطرح است؛ درصورتيکه تنشها با جمهوری آذربايجان افزايش يابد احتمال شکلگرفتن رابطه ايران و ارمنستان هم وجود دارد. چنانچه بازيگران جمهوري قفقاز به سمت ارمنستان گرايش پيدا کنند، فشارها روي جمهوری آذربايجان نيز بيشتر ميشود.اما داخل جمهوری آذربايجان نيز ديدگاههايي وجود دارد که مانع شکلگيري روابط گسترده با ايران ميشود. ديدگاه برخي از رهبران جمهوری آذربايجان به بعضي از مسائل مانند هويت شيعي و پانترکيسم باعث ايجاد نوعي بياعتمادي در برخي از لايههاي حکومت در جمهوری آذربايجان شده است که اجازه نميدهد روابط دو کشور دوام و قوام پيدا کند. از ديد جمهوری آذربايجان نهادهايي در ايران عملا در مسائل داخلي اين کشور دخالت ميکنند. اما ايران اين اتهام را نميپذيرد. ايران معتقد است که هويت شيعي جمهوری آذربايجان اين پتانسيل را دارد که موجب بالارفتن سطح روابط دو کشور شود. اما جمهوری آذربايجان اين موضوع را دخالت تلقي ميکند.
در واقع سوءتفاهمي در اين بين وجود دارد که روي روابط اثر ميگذارد.
بله و تاکنون هم حل نشده است. با اين همه، روابط ايران و جمهوری آذربايجان با اينکه در دورههايي دستخوش تنش شد اما در چند سال اخير بهبود پيدا کرده و چالشهاي دو کشور نيز کمتر شده است. حتي ميتوان گفت که شدتوحدت رويکرد گذشته رهبران جمهوری آذربايجان در قبال ايران کم شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.