|

به خواب مي‌ماند اين زندگي

اکبر عالمي

همه ما در زندگي به جست‌وجوي چيزي هستيم و در پي يافتن گمشده‌اي تلاش مي‌کنيم.
به سينما رفتم و در همان دقايق اوليه پي بردم که با فيلمي متفاوت روبه‌رو هستم؛ فيلمي که براي انديشيدن است و براي فهم تماشاگر سهم بالايي در نظر گرفته است. اين فيلم را در گروه سينماي «هنر و تجربه» به نمايش گذاشته‌اند، اما در سال‌هاي دور بسياري از فيلم‌شناسان تصور مي‌کردند که واژه تجربي به معناي دست‌گرمي، سياه‌مشق يا تمرين است...! حال آنکه فيلم‌سازان بزرگ پس از کارگرداني فيلم‌هاي گوناگون به سينماي تجربي روي مي‌آورند تا افق‌هاي جديد را کشف کنند. در علم هرمنوتيک (علم تأويل در نشانه‌ها و معنا) اصلي هست که مي‌گويد: «نيمي از معناي هر اثر هنري، نزد مخاطب است». در فيلم «دو لکه ابر»، يکايک بازيگران در برابر دوربين، بازي نمي‌کنند، بلکه زندگي مي‌کنند. در تصاوير درشت از چهره‌ها، عضلات صورت و به‌ويژه چشم‌ها که قوي‌ترين عنصر ارتباط هستند، بسيار استادانه در سراسر قصه، حرکات طبيعي دارند. بازيگران در فصول گوناگون با توانايي تحسين‌برانگيزي، (به‌ويژه اميد علومي و نيوشا مدبر) تمام حرکات بدن، به‌ويژه صورت و چشم‌هايشان، از اغراق به دور است. کارگردان براي شعور تماشاگر احترام قائل است. بازيگران به‌هيچ‌وجه شهرت تجاري ندارند، اما دو نفر از آنان از نام‌آورترين بازيگران حرفه‌اي، پايين‌تر نيستند.
طراحي لباس، گريم، نور، فيلم‌برداري، تدوين، موسيقي، صدابرداري، طراحي صدا، صداگذاري و فضاهاي روايت قصه، گفت‌وگوها، همه‌وهمه مي‌درخشند. دکوپاژ يا تقطيع صحنه‌ها و زاويه دوربين حاکي از سليقه، دانايي و تجربه کارگردان است. کارگردانان ناشي بر خود تکليف مي‌کنند که صورت بازيگر اصلي را همواره از روبه‌رو يا از سه‌رخ نشان دهند و مهرشاد کارخاني در يک نماي هوشمندانه، مرد اول قصه؛ يعني «کسري زيوري» را در يک نماي متوسط، کاملا از پشت سر نشان مي‌دهد و دوربين هم در سراسر اين فيلم هرگز حرکات آکروباتيک ندارد، همان‌طور که در هيچ‌کجاي فيلم، از عدسي زوم استفاده نمي‌کند.
برمي‌گردم به روايت قصه: اگر خداي‌ناکرده عزيزي را از دست بدهيم، هميشه مي‌خواهيم جسد او را ببينيم وگرنه تا پايان عمر چشم ما به در خانه سياهي مي‌رود و منتظر آمدن او مي‌نشينيم. وقتي به تماشاي فيلم دو لکه ابر نشستم، با خود مي‌گفتم منظور از انتخاب اين اسم چيست؟ دانشمندان علم نجوم در اطراف سياره مريخ، گاه دو لکه را شبيه به دو ابر ناشناخته ديده‌اند...! يکي از نکات ديگري که اين فيلم را متمايز مي‌کند، پايان آن است که نتوانسته بودم آن را پيش‌بيني کنم. در مورد صحنه پاياني هر تماشاگر به زعم خود يک نتيجه مي‌گيرد. وقتي از سينما بيرون آمدم، اين جمله دختر جوان ستمديده و تنها که در آغاز فيلم زير چشمش کبود بود، در گوشم صدا مي‌کرد: مروا گفت: «چند نفر مثل زهره تا حالا در اين شهر گم شده‌اند...؟!».
در آخرين سکانس که روي صندلي پارک شهر است، اتفاقات کوتاه و رعدآسا هنوز در ذهن من است: چرا صحنه شوک‌آور، در پزشکي‌قانوني در پايان فيلم اين‌گونه به اتمام مي‌رسد؟ چرا آذر و منصور از دنيا رفتند؟! روسري ارغواني که کسري زيوري (اميد علومي) آن را از روي تنه درخت برمي‌دارد به چه کسی تعلق داشت؟! صحنه‌اي بود پرمعنا که در کنار مزرعه حاشيه شهر و آن آدم‌هاي خلافکار ديدم، اما کارگردان با قصد و آگاهي اين سؤالات را بي‌جواب مي‌گذارد. اما بدانيم که ايجاز و تمثيل فقط يکي از مختصات اين فيلم است و بدانيم که نيمي از معناي اين اثر در ذهن تماشاگر است و کارگردان نمي‌خواهد که مسئله و جواب مسئله را هم به تماشاگرش پيشکش کند. واقعا زهره زيوري که معلم عکاسي است چرا گم شده و کجاست؟! هميشه اگر يک فيلم موفقي را تماشا مي‌کنيد، در پشت‌سر کارگردان و فيلم‌نامه‌نويس بايد سايه تهيه‌کننده را جست‌وجو کنيد. هيچ صحنه کشداري در اين فيلم نديدم. ايجاز فقط يکي از مختصات دو لکه ابر بود.
انتخاب فضاهاي فيلم‌برداري و فضاسازي بسيار هوشمندانه بود. بازيگراني که در اين فيلم نقش داشتند، با سليقه تحسين‌برانگيزي در قصه جاي گرفته بودند و فرصت بي‌اعتنايي را از تماشاگر مي‌گرفتند و کارگردان توانسته بود از بازيگران، بهترين بازي‌ها را بگيرد. کتک‌کاري و عناصر سينماي تجاري در اين فيلم جايي نداشتند و هيچ عنصر کليشه‌اي در آن نبود. قبلا در سال‌هاي گذشته، من از همين کارگردان پنج فيلم ديده بودم، ولي حساب اين اثر از بقيه آثار ماقبل او کاملا جداست. مهرشاد کارخاني از سينمای نوآر فرانسه، از اکسپرسيونيسم آلمان و از نئورئاليسم ايتاليا تأثير گرفته، ولي هرگز از آنها تقليد نکرده است. سينمای نوآر فرانسه مانند آثار فرانتس کافکا، با نگاهي تلخ، سياهي را مي‌بيند تا جامعه به روشنايي برسد. ويژگي ديگر فيلم مهرشاد کارخاني به مصداق سخن سعدي (کم‌گوي و گزيده‌گوي چون در) از پرگويي پرهيز مي‌کند و به خوبي از اصل ايجاز، در روزگار ميني‌ماليسم تبعيت کرده است. برايش ادامه راه فيلم‌سازي در آينده را آرزو مي‌کنم. او نبايد از مهميز حسودان بهراسد... فقط همين!

همه ما در زندگي به جست‌وجوي چيزي هستيم و در پي يافتن گمشده‌اي تلاش مي‌کنيم.
به سينما رفتم و در همان دقايق اوليه پي بردم که با فيلمي متفاوت روبه‌رو هستم؛ فيلمي که براي انديشيدن است و براي فهم تماشاگر سهم بالايي در نظر گرفته است. اين فيلم را در گروه سينماي «هنر و تجربه» به نمايش گذاشته‌اند، اما در سال‌هاي دور بسياري از فيلم‌شناسان تصور مي‌کردند که واژه تجربي به معناي دست‌گرمي، سياه‌مشق يا تمرين است...! حال آنکه فيلم‌سازان بزرگ پس از کارگرداني فيلم‌هاي گوناگون به سينماي تجربي روي مي‌آورند تا افق‌هاي جديد را کشف کنند. در علم هرمنوتيک (علم تأويل در نشانه‌ها و معنا) اصلي هست که مي‌گويد: «نيمي از معناي هر اثر هنري، نزد مخاطب است». در فيلم «دو لکه ابر»، يکايک بازيگران در برابر دوربين، بازي نمي‌کنند، بلکه زندگي مي‌کنند. در تصاوير درشت از چهره‌ها، عضلات صورت و به‌ويژه چشم‌ها که قوي‌ترين عنصر ارتباط هستند، بسيار استادانه در سراسر قصه، حرکات طبيعي دارند. بازيگران در فصول گوناگون با توانايي تحسين‌برانگيزي، (به‌ويژه اميد علومي و نيوشا مدبر) تمام حرکات بدن، به‌ويژه صورت و چشم‌هايشان، از اغراق به دور است. کارگردان براي شعور تماشاگر احترام قائل است. بازيگران به‌هيچ‌وجه شهرت تجاري ندارند، اما دو نفر از آنان از نام‌آورترين بازيگران حرفه‌اي، پايين‌تر نيستند.
طراحي لباس، گريم، نور، فيلم‌برداري، تدوين، موسيقي، صدابرداري، طراحي صدا، صداگذاري و فضاهاي روايت قصه، گفت‌وگوها، همه‌وهمه مي‌درخشند. دکوپاژ يا تقطيع صحنه‌ها و زاويه دوربين حاکي از سليقه، دانايي و تجربه کارگردان است. کارگردانان ناشي بر خود تکليف مي‌کنند که صورت بازيگر اصلي را همواره از روبه‌رو يا از سه‌رخ نشان دهند و مهرشاد کارخاني در يک نماي هوشمندانه، مرد اول قصه؛ يعني «کسري زيوري» را در يک نماي متوسط، کاملا از پشت سر نشان مي‌دهد و دوربين هم در سراسر اين فيلم هرگز حرکات آکروباتيک ندارد، همان‌طور که در هيچ‌کجاي فيلم، از عدسي زوم استفاده نمي‌کند.
برمي‌گردم به روايت قصه: اگر خداي‌ناکرده عزيزي را از دست بدهيم، هميشه مي‌خواهيم جسد او را ببينيم وگرنه تا پايان عمر چشم ما به در خانه سياهي مي‌رود و منتظر آمدن او مي‌نشينيم. وقتي به تماشاي فيلم دو لکه ابر نشستم، با خود مي‌گفتم منظور از انتخاب اين اسم چيست؟ دانشمندان علم نجوم در اطراف سياره مريخ، گاه دو لکه را شبيه به دو ابر ناشناخته ديده‌اند...! يکي از نکات ديگري که اين فيلم را متمايز مي‌کند، پايان آن است که نتوانسته بودم آن را پيش‌بيني کنم. در مورد صحنه پاياني هر تماشاگر به زعم خود يک نتيجه مي‌گيرد. وقتي از سينما بيرون آمدم، اين جمله دختر جوان ستمديده و تنها که در آغاز فيلم زير چشمش کبود بود، در گوشم صدا مي‌کرد: مروا گفت: «چند نفر مثل زهره تا حالا در اين شهر گم شده‌اند...؟!».
در آخرين سکانس که روي صندلي پارک شهر است، اتفاقات کوتاه و رعدآسا هنوز در ذهن من است: چرا صحنه شوک‌آور، در پزشکي‌قانوني در پايان فيلم اين‌گونه به اتمام مي‌رسد؟ چرا آذر و منصور از دنيا رفتند؟! روسري ارغواني که کسري زيوري (اميد علومي) آن را از روي تنه درخت برمي‌دارد به چه کسی تعلق داشت؟! صحنه‌اي بود پرمعنا که در کنار مزرعه حاشيه شهر و آن آدم‌هاي خلافکار ديدم، اما کارگردان با قصد و آگاهي اين سؤالات را بي‌جواب مي‌گذارد. اما بدانيم که ايجاز و تمثيل فقط يکي از مختصات اين فيلم است و بدانيم که نيمي از معناي اين اثر در ذهن تماشاگر است و کارگردان نمي‌خواهد که مسئله و جواب مسئله را هم به تماشاگرش پيشکش کند. واقعا زهره زيوري که معلم عکاسي است چرا گم شده و کجاست؟! هميشه اگر يک فيلم موفقي را تماشا مي‌کنيد، در پشت‌سر کارگردان و فيلم‌نامه‌نويس بايد سايه تهيه‌کننده را جست‌وجو کنيد. هيچ صحنه کشداري در اين فيلم نديدم. ايجاز فقط يکي از مختصات دو لکه ابر بود.
انتخاب فضاهاي فيلم‌برداري و فضاسازي بسيار هوشمندانه بود. بازيگراني که در اين فيلم نقش داشتند، با سليقه تحسين‌برانگيزي در قصه جاي گرفته بودند و فرصت بي‌اعتنايي را از تماشاگر مي‌گرفتند و کارگردان توانسته بود از بازيگران، بهترين بازي‌ها را بگيرد. کتک‌کاري و عناصر سينماي تجاري در اين فيلم جايي نداشتند و هيچ عنصر کليشه‌اي در آن نبود. قبلا در سال‌هاي گذشته، من از همين کارگردان پنج فيلم ديده بودم، ولي حساب اين اثر از بقيه آثار ماقبل او کاملا جداست. مهرشاد کارخاني از سينمای نوآر فرانسه، از اکسپرسيونيسم آلمان و از نئورئاليسم ايتاليا تأثير گرفته، ولي هرگز از آنها تقليد نکرده است. سينمای نوآر فرانسه مانند آثار فرانتس کافکا، با نگاهي تلخ، سياهي را مي‌بيند تا جامعه به روشنايي برسد. ويژگي ديگر فيلم مهرشاد کارخاني به مصداق سخن سعدي (کم‌گوي و گزيده‌گوي چون در) از پرگويي پرهيز مي‌کند و به خوبي از اصل ايجاز، در روزگار ميني‌ماليسم تبعيت کرده است. برايش ادامه راه فيلم‌سازي در آينده را آرزو مي‌کنم. او نبايد از مهميز حسودان بهراسد... فقط همين!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.