|

راست و چپ در سیاست

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

رواج اصطلاح راست و چپ در سیاست را میراث انقلاب فرانسه می‌دانند؛ ولی بسیاری از صاحب‌نظران اعتقاد دارند که افتراق راست و چپ در سیاست بسیار کهن‌تر از سال ۱۷۸۹ است و مربوط به پیش‌فرض فرهنگی حادث از غلبه دست راست در جوامع هند و اروپایی است. حداقل بیش از یک قرن پیش، دست راست نماد و مدل همه آریستو کراسی‌ها و دست چپ نماینده مردم عادی بود. لاپونس در سال ۱۹۸۱ متوجه شد که در سرتاسر قرون وسطا در اروپا، «راست» اشاره به خدا داشته و نشانه امتیاز، غلبه و تقدس بوده است. از دوران یونان باستان، تفاوت‌های فلسفی بین راست و چپ، نشان‌دهنده جدل برخاسته از طبیعت، قدرت، روابط اقلیت - اکثریت و نظام توزیع و برقراری عدالت انسانی بوده است. امروزه مغزپژوهی سیاسی به ما می‌گوید که تفاوت‌های فلسفی چپ و راست در سیاست، به نحوه شکل‌گیری باور و اعتقادات ما ربط دارد که از ساختار و کارکرد مغزی ما ناشی می‌شود. به نظر «جوست» و همکارانش در دانشگاه نیویورک، آنچه راست را از چپ در سیاست جدا می‌کند، دو نحوه احساس و اندیشه درباره ارزش‌های محوری زندگی ما است. به‌همین‌دلیل یا در مقابل تغییرات اجتماعی مقاومت می‌کنیم (حفظ سنت در تقابل با به‌چالش‌کشیدن آن) یا برعکس، اگر عدالت‌طلب باشیم، نبود برابری را رد می‌کنیم (سلسله‌مراتب و طبقات را به چالش می‌کشیم) و راست و چپ به‌این‌ترتیب از هم تفکیک می‌شود.

دست‌راستی‌ها تمایل به دفاع از نابرابری‌های موجود دارند و آنها را برحق و لازم می‌دانند. برعکس، دست‌چپی‌ها برای حاکم‌کردن شرایطی برابر، نظام موجود را مورد انتقاد قرار می‌دهند. این تفاوت‌های ایدئولوژیک براساس دو ارزش محوری ذکرشده در بالا در سطح زیرین و پنهان آگاهی نیز تظاهر می‌کند و نشان می‌دهد که دست‌راستی‌ها ثبات، سنت، وظیفه و فرمان را ترجیح می‌دهند و دست‌چپی‌ها از ارزش‌های مخالف آن، چون انعطاف‌پذیری، پیشرفت، تفاهم، تنوع و گوناگونی دفاع می‌کنند. پژوهش درباره کارکرد مغزی و مشخصات شخصیتی راستی‌ها و چپی‌ها پس از نتایج فاجعه‌بار جنگ جهانی دوم شروع شد. نظریه‌ای دراین‌باره شکل گرفت که ریشه انگیزه‌های معرفت‌شناسی و اگزیستانسیال حفظ سنت در مقابل تغییر و قبول نابرابری، نشانه فرایند پرهیز از شرایط ناامنی و تهدید حاصل از تغییر وضعیت موجود در شبکه‌های مغزی است. بررسی ۸۸ پژوهش در ۱۲ کشور بین سال‌های ۱۹۵۸ تا ۲۰۰۲ نشان می‌دهد که گوناگونی جهت‌گیری روانی مغز در برابر شرایطی که موجب تهدید یا ناپایداری و بی‌ثباتی و نااطمینانی می‌شدند، افراد را وادار به سوگیری ایدئولوژیک می‌کند. به‌ویژه اضطراب مرگ، ترس از تهدید و ازدست‌دادن، تعصب و انقباض ذهنی مغز، تحمل‌نکردن ابهام و سردرگمی، نیازهای فردی برای نظم، قانون و ساختار و تصلب فکری، شرایط دست‌راستی‌شدن را فراهم می‌کند. در عوض، گشوده‌بودن به سوی تجربیات جدید و پیچیدگی شناختی، تحمل و بردباری در مقابل شرایط پیش‌بینی‌ناپذیر و بلاتکلیفی و نبود حتمیت، اعتمادبه‌نفس، شرایط دست‌چپی‌شدن را فراهم می‌کند. گرچه هنوز تکنیک‌های متدولوژیک وسیعی در مراکز پژوهش سرتاسر دنیا وجود ندارد که از روش‌های گسترده‌ای که منجر به نتیجه‌گیری نهایی درباره غیرقرینگی ایدئولوژیک در کارکرد شناختی و انگیزشی باشد؛ ولی در دهه گذشته می‌توان نتایج را چنین خلاصه کرد: 1- راست سیاسی بیشتر وضع موجود سیاسی را توجیه می‌کند. 2- مقاومت در مقابل تغییر و قبول بی‌عدالتی اغلب نه همیشه منطبق بر یکدیگر هستند و همراه با توجیه وضع موجود از طرف دست‌راستی‌هاست. 3- شخص دست‌راستی نیازمند نظم، ساختار، تصلب شناختی همراه با توجیه وضع، قبول نابرابری و در نهایت جهت‌گیری راستی است.
4- در صورت پیش‌آمدن موقعیت‌هایی که همراه با ناامنی باشد، احساس کنترل از دست می‌رود و موجب تصلب احساس و خیال اندیشه می‌شود و شرایط برای میل به توجیه وضع موجود افزایش می‌یابد و تفکر دست‌راستی امکان‌پذیر می‌شود. 5- حساسیت زیاد به امکان بروز شرایط خطرناک و تهدیدکننده که ممکن است در هنگام تغییرات اجتماعی رخ دهد، اغلب موجب مقاومت در مقابل تغییر شرایط و قبول نابرابری اجتماعی می‌شود. 6- تشدید انگیزه‌های اگزیستانسیال در هنگام ترس و اضطراب اغلب منجر به توجیه وضع موجود و حفظ موضع دست‌راستی می‌شود. 7- سردرگمی، ناامنی، حس پیچیدگی و احساس تشدیدیافته ترس و خطر در دوران طفولیت، احتمال دست‌راستی‌شدن در سنین بالا را افزایش می‌دهد.
مطالعات مغزپژوهی سیاسی امروز از این نظر حائز اهمیت است که درباره منشأ و ریشه‌ها، تظاهرات و نتایج تمایلات ایدئولوژیک در راست و چپ و فرایندهای ناآگاهی که بر قضاوت و رفتار افراد تأثیر می‌گذارد، راهگشاست. از‌آنجایی‌که اغلب مکانیسم‌های مغزی شناخت ما خودکار و ناآگاهانه‌اند، طبیعتا پیشاهنگ فرایند مدیریت و کنترل آگاهانه مغز نیز هستند. بدیهی است که پژوهش در عرصه مغزپژوهی سیاسی بر محدودیت‌های روش‌های سنتی خودگزارشگرانه آگاهانه در روان‌شناسی عامیانه امتیاز آشکار دارد. به‌ویژه اینکه در بعضی موارد ممکن است تفاوت‌های ایدئولوژیکی در سطح شناختی یا عاطفی وجود داشته باشد؛ ولی این تفاوت‌ها در رفتار آشکار نشوند. به‌ عبارتی مغزپژوهی به ما این قدرت مضاعف را می‌دهد تا به فرایندهای ریشه‌ای و پنهان در سوگیری‌های ایدئولوژیک راست و چپ سیاسی توجه دقیق‌تری داشته باشیم.

رواج اصطلاح راست و چپ در سیاست را میراث انقلاب فرانسه می‌دانند؛ ولی بسیاری از صاحب‌نظران اعتقاد دارند که افتراق راست و چپ در سیاست بسیار کهن‌تر از سال ۱۷۸۹ است و مربوط به پیش‌فرض فرهنگی حادث از غلبه دست راست در جوامع هند و اروپایی است. حداقل بیش از یک قرن پیش، دست راست نماد و مدل همه آریستو کراسی‌ها و دست چپ نماینده مردم عادی بود. لاپونس در سال ۱۹۸۱ متوجه شد که در سرتاسر قرون وسطا در اروپا، «راست» اشاره به خدا داشته و نشانه امتیاز، غلبه و تقدس بوده است. از دوران یونان باستان، تفاوت‌های فلسفی بین راست و چپ، نشان‌دهنده جدل برخاسته از طبیعت، قدرت، روابط اقلیت - اکثریت و نظام توزیع و برقراری عدالت انسانی بوده است. امروزه مغزپژوهی سیاسی به ما می‌گوید که تفاوت‌های فلسفی چپ و راست در سیاست، به نحوه شکل‌گیری باور و اعتقادات ما ربط دارد که از ساختار و کارکرد مغزی ما ناشی می‌شود. به نظر «جوست» و همکارانش در دانشگاه نیویورک، آنچه راست را از چپ در سیاست جدا می‌کند، دو نحوه احساس و اندیشه درباره ارزش‌های محوری زندگی ما است. به‌همین‌دلیل یا در مقابل تغییرات اجتماعی مقاومت می‌کنیم (حفظ سنت در تقابل با به‌چالش‌کشیدن آن) یا برعکس، اگر عدالت‌طلب باشیم، نبود برابری را رد می‌کنیم (سلسله‌مراتب و طبقات را به چالش می‌کشیم) و راست و چپ به‌این‌ترتیب از هم تفکیک می‌شود.

دست‌راستی‌ها تمایل به دفاع از نابرابری‌های موجود دارند و آنها را برحق و لازم می‌دانند. برعکس، دست‌چپی‌ها برای حاکم‌کردن شرایطی برابر، نظام موجود را مورد انتقاد قرار می‌دهند. این تفاوت‌های ایدئولوژیک براساس دو ارزش محوری ذکرشده در بالا در سطح زیرین و پنهان آگاهی نیز تظاهر می‌کند و نشان می‌دهد که دست‌راستی‌ها ثبات، سنت، وظیفه و فرمان را ترجیح می‌دهند و دست‌چپی‌ها از ارزش‌های مخالف آن، چون انعطاف‌پذیری، پیشرفت، تفاهم، تنوع و گوناگونی دفاع می‌کنند. پژوهش درباره کارکرد مغزی و مشخصات شخصیتی راستی‌ها و چپی‌ها پس از نتایج فاجعه‌بار جنگ جهانی دوم شروع شد. نظریه‌ای دراین‌باره شکل گرفت که ریشه انگیزه‌های معرفت‌شناسی و اگزیستانسیال حفظ سنت در مقابل تغییر و قبول نابرابری، نشانه فرایند پرهیز از شرایط ناامنی و تهدید حاصل از تغییر وضعیت موجود در شبکه‌های مغزی است. بررسی ۸۸ پژوهش در ۱۲ کشور بین سال‌های ۱۹۵۸ تا ۲۰۰۲ نشان می‌دهد که گوناگونی جهت‌گیری روانی مغز در برابر شرایطی که موجب تهدید یا ناپایداری و بی‌ثباتی و نااطمینانی می‌شدند، افراد را وادار به سوگیری ایدئولوژیک می‌کند. به‌ویژه اضطراب مرگ، ترس از تهدید و ازدست‌دادن، تعصب و انقباض ذهنی مغز، تحمل‌نکردن ابهام و سردرگمی، نیازهای فردی برای نظم، قانون و ساختار و تصلب فکری، شرایط دست‌راستی‌شدن را فراهم می‌کند. در عوض، گشوده‌بودن به سوی تجربیات جدید و پیچیدگی شناختی، تحمل و بردباری در مقابل شرایط پیش‌بینی‌ناپذیر و بلاتکلیفی و نبود حتمیت، اعتمادبه‌نفس، شرایط دست‌چپی‌شدن را فراهم می‌کند. گرچه هنوز تکنیک‌های متدولوژیک وسیعی در مراکز پژوهش سرتاسر دنیا وجود ندارد که از روش‌های گسترده‌ای که منجر به نتیجه‌گیری نهایی درباره غیرقرینگی ایدئولوژیک در کارکرد شناختی و انگیزشی باشد؛ ولی در دهه گذشته می‌توان نتایج را چنین خلاصه کرد: 1- راست سیاسی بیشتر وضع موجود سیاسی را توجیه می‌کند. 2- مقاومت در مقابل تغییر و قبول بی‌عدالتی اغلب نه همیشه منطبق بر یکدیگر هستند و همراه با توجیه وضع موجود از طرف دست‌راستی‌هاست. 3- شخص دست‌راستی نیازمند نظم، ساختار، تصلب شناختی همراه با توجیه وضع، قبول نابرابری و در نهایت جهت‌گیری راستی است.
4- در صورت پیش‌آمدن موقعیت‌هایی که همراه با ناامنی باشد، احساس کنترل از دست می‌رود و موجب تصلب احساس و خیال اندیشه می‌شود و شرایط برای میل به توجیه وضع موجود افزایش می‌یابد و تفکر دست‌راستی امکان‌پذیر می‌شود. 5- حساسیت زیاد به امکان بروز شرایط خطرناک و تهدیدکننده که ممکن است در هنگام تغییرات اجتماعی رخ دهد، اغلب موجب مقاومت در مقابل تغییر شرایط و قبول نابرابری اجتماعی می‌شود. 6- تشدید انگیزه‌های اگزیستانسیال در هنگام ترس و اضطراب اغلب منجر به توجیه وضع موجود و حفظ موضع دست‌راستی می‌شود. 7- سردرگمی، ناامنی، حس پیچیدگی و احساس تشدیدیافته ترس و خطر در دوران طفولیت، احتمال دست‌راستی‌شدن در سنین بالا را افزایش می‌دهد.
مطالعات مغزپژوهی سیاسی امروز از این نظر حائز اهمیت است که درباره منشأ و ریشه‌ها، تظاهرات و نتایج تمایلات ایدئولوژیک در راست و چپ و فرایندهای ناآگاهی که بر قضاوت و رفتار افراد تأثیر می‌گذارد، راهگشاست. از‌آنجایی‌که اغلب مکانیسم‌های مغزی شناخت ما خودکار و ناآگاهانه‌اند، طبیعتا پیشاهنگ فرایند مدیریت و کنترل آگاهانه مغز نیز هستند. بدیهی است که پژوهش در عرصه مغزپژوهی سیاسی بر محدودیت‌های روش‌های سنتی خودگزارشگرانه آگاهانه در روان‌شناسی عامیانه امتیاز آشکار دارد. به‌ویژه اینکه در بعضی موارد ممکن است تفاوت‌های ایدئولوژیکی در سطح شناختی یا عاطفی وجود داشته باشد؛ ولی این تفاوت‌ها در رفتار آشکار نشوند. به‌ عبارتی مغزپژوهی به ما این قدرت مضاعف را می‌دهد تا به فرایندهای ریشه‌ای و پنهان در سوگیری‌های ایدئولوژیک راست و چپ سیاسی توجه دقیق‌تری داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.