نگاهي به نمايش «نزديک و نزديکتر»
دورتر يا نزديکتر؟ مسئله اين است
احمد طالبينژاد
درهمآميزي نمايش و فيلم يا تئاتر و سينما، دارد تبديل به يک ژانر قوي در تئاتر ما ميشود. همزمان دو نمايش «تروکاژ»، کار محمدرضا قليپور و «نزديک و نزديکتر»، از امير عطا جولايي، با همين رويکرد، اين روزها بر صحنه رفتهاند. اين البته هم ميتواند مثبت و سازنده تلقي شود و هم اينکه براي تئاتر ما خطرآفرين باشد، چون علاوهبر وامگيري تئاتر از بازيگران سينما که شاهدش هستيم و واکنشهايي را هم از سوي برخي بازيگران زحمتکشيده تئاتر برانگيخته، کمکم خود سينما هم دارد خودش را به تئاتر که هنر مستقلي است تحميل ميکند. نمايش نزديک و نزديکتر، نوشته و کار امير عطا جولايي که به استناد گفته خودش در بروشور نمايش، با نگاهي به رمان «نزديکتر»، نوشته پاتريک ماربر، نويسنده شهير انگليسي، نوشته شده، اما بهنوعي حديث نفس خود جولايي و انبوهي از دانشجويان و استادان جوان رشته نمايش در دانشگاهها و آموزشگاهها هم هست. گروهي از دانشجويان ادبيات نمايشي با راهنمايي يکي از استادانشان مشغول تمرين يک نمايشنامه هستند؛ اما به دليل فقدان روابط حرفهاي و مخدوششدن مرزهاي روابط استاد و شاگردي، کارشان نتيجهاي جز اضمحلال خود و استادشان که بيماري کشندهاي هم دارد به همراه نميآورد. علاوهبر نمايش سکانسهايي از برخي فيلمهاي مهم سينما که با موضوع نمايش در حال تمرين همخواني و حکم پيشدرآمد هر سکانس را دارند و اين نخستين جلوه تداخل سينما و تئاتر است، در سکانسهاي نخست نمايش ما شاهد لحظات نمايشي کوتاهي هستيم که از نظر ميزانسن و اجرا، بيشتر شبيه سکانسهاي يک فيلم هستند و نه صحنه يا پردههاي يک نمايش. از سوي ديگر نوع ديالوگنويسي و حتي بازيگري اين نمايش، بهويژه در سکانسهاي نخست نيز متأثر از سينماست؛ يعني نوعي ديالوگنويسي و بازيگري غيرنمايشي که با تئاتر تفاوتهاي آشکاري دارد. همانطور که در سينما هرچقدر وجه نمايشي کمتر و به واقعيت نزديکتر باشيم آن فيلم باورپذيرتر و لاجرم تأثيرگذارتر خواهد بود، در تئاتر برعکس واقعيت بيشتر جنبه نمايشي به خود ميگيرد؛ يعني وقتي ما روي صحنه با استفاده از چند عنصر يا حتي بدون آنها جهاني را به نمايش درميآوريم که تماشاگر بايد بهجاي جهان واقعي آن را بپذيرد، پس بايد نوع بازيگري و ديالوگنويسي و اجراي ديالوگها هم با آن فضاي نمايشي متناسب باشند، اما در اين جريان تازه که يک نمونهاش همين نمايش مورد بررسي است، اين تناسب بههم ميخورد. ديالوگها به زمزمههاي زيرلبي تبديل ميشوند، حرکات غيرنمايشي و معمولي ميشوند و خلاصه اينکه تماشاگر در مرز بين سينما و تئاتر سرگردان ميماند. البته نويسنده و کارگردان اين نمايش آنقدر باهوش هست که اجازه دهد از نيمه دوم نمايش وجه تئاتري بر وجه سينمايي غلبه کند. در صحنهاي مفصل که استاد در اوج نااميدي از عاقبت کار دانشجويانش آنها را به باد انتقاد ميگيرد، شاهد يکي از جذابترين سکانسهاي نمايشي در سالهاي اخير هستيم. ديالوگهاي نغز و پرنکته و کنايه، بهاضافه بيان واقعيتهايي که در فضاهاي آموزشي و هنري ما جريان دارند و ازميانرفتن مرزهاي اخلاقي به بهانه همدلي، اين صحنه را که سرانجامش به مرگ زودهنگام استاد ختم ميشود پرقدرت کرده و تماشاگر با فصلي ناب از هنر تئاتر مواجه ميشود. بازي ايوب آقاخاني در نقش استاد، بهويژه در سکانس مورد اشاره، براي من که کار زيادي از وي در مقام بازيگر نديدهام غافلگيرکننده بود. خود جولايي، نگين يراقيفرد، مصطفي لطيفيخواه و سحر طاهرخاني هم در نقش دانشجو موفق هستند و موفقتر هم ميبودند اگر کارگردان- و البته نويسنده- در پردازش نقش و تفاوتهاي شخصيتيشان دقت بيشتري به کار ميبرد. هردو دختر دانشجو به لحاظ طراحي شخصيت شبيه به هم از کار درآمدهاند. به قول ناصر تقوايي، اگر نقش خوب نوشته شده باشد، بازيگر نميتواند بد بازي کند. اگر در بازي دو خانم اين نمايش لختي و لنگيهايي ديده ميشود شايد به اين خاطر است که نقشهايشان خيلي خوب نگاشته نشده است. باوجوداين ديدن اين نمايش را به همه دانشجويان، بهويژه دانشجويان رشتههاي هنري، توصيه ميکنم، چون با ديدنش بخشهاي نهان و آشکار وجود خود را روي صحنه خواهند ديد.
درهمآميزي نمايش و فيلم يا تئاتر و سينما، دارد تبديل به يک ژانر قوي در تئاتر ما ميشود. همزمان دو نمايش «تروکاژ»، کار محمدرضا قليپور و «نزديک و نزديکتر»، از امير عطا جولايي، با همين رويکرد، اين روزها بر صحنه رفتهاند. اين البته هم ميتواند مثبت و سازنده تلقي شود و هم اينکه براي تئاتر ما خطرآفرين باشد، چون علاوهبر وامگيري تئاتر از بازيگران سينما که شاهدش هستيم و واکنشهايي را هم از سوي برخي بازيگران زحمتکشيده تئاتر برانگيخته، کمکم خود سينما هم دارد خودش را به تئاتر که هنر مستقلي است تحميل ميکند. نمايش نزديک و نزديکتر، نوشته و کار امير عطا جولايي که به استناد گفته خودش در بروشور نمايش، با نگاهي به رمان «نزديکتر»، نوشته پاتريک ماربر، نويسنده شهير انگليسي، نوشته شده، اما بهنوعي حديث نفس خود جولايي و انبوهي از دانشجويان و استادان جوان رشته نمايش در دانشگاهها و آموزشگاهها هم هست. گروهي از دانشجويان ادبيات نمايشي با راهنمايي يکي از استادانشان مشغول تمرين يک نمايشنامه هستند؛ اما به دليل فقدان روابط حرفهاي و مخدوششدن مرزهاي روابط استاد و شاگردي، کارشان نتيجهاي جز اضمحلال خود و استادشان که بيماري کشندهاي هم دارد به همراه نميآورد. علاوهبر نمايش سکانسهايي از برخي فيلمهاي مهم سينما که با موضوع نمايش در حال تمرين همخواني و حکم پيشدرآمد هر سکانس را دارند و اين نخستين جلوه تداخل سينما و تئاتر است، در سکانسهاي نخست نمايش ما شاهد لحظات نمايشي کوتاهي هستيم که از نظر ميزانسن و اجرا، بيشتر شبيه سکانسهاي يک فيلم هستند و نه صحنه يا پردههاي يک نمايش. از سوي ديگر نوع ديالوگنويسي و حتي بازيگري اين نمايش، بهويژه در سکانسهاي نخست نيز متأثر از سينماست؛ يعني نوعي ديالوگنويسي و بازيگري غيرنمايشي که با تئاتر تفاوتهاي آشکاري دارد. همانطور که در سينما هرچقدر وجه نمايشي کمتر و به واقعيت نزديکتر باشيم آن فيلم باورپذيرتر و لاجرم تأثيرگذارتر خواهد بود، در تئاتر برعکس واقعيت بيشتر جنبه نمايشي به خود ميگيرد؛ يعني وقتي ما روي صحنه با استفاده از چند عنصر يا حتي بدون آنها جهاني را به نمايش درميآوريم که تماشاگر بايد بهجاي جهان واقعي آن را بپذيرد، پس بايد نوع بازيگري و ديالوگنويسي و اجراي ديالوگها هم با آن فضاي نمايشي متناسب باشند، اما در اين جريان تازه که يک نمونهاش همين نمايش مورد بررسي است، اين تناسب بههم ميخورد. ديالوگها به زمزمههاي زيرلبي تبديل ميشوند، حرکات غيرنمايشي و معمولي ميشوند و خلاصه اينکه تماشاگر در مرز بين سينما و تئاتر سرگردان ميماند. البته نويسنده و کارگردان اين نمايش آنقدر باهوش هست که اجازه دهد از نيمه دوم نمايش وجه تئاتري بر وجه سينمايي غلبه کند. در صحنهاي مفصل که استاد در اوج نااميدي از عاقبت کار دانشجويانش آنها را به باد انتقاد ميگيرد، شاهد يکي از جذابترين سکانسهاي نمايشي در سالهاي اخير هستيم. ديالوگهاي نغز و پرنکته و کنايه، بهاضافه بيان واقعيتهايي که در فضاهاي آموزشي و هنري ما جريان دارند و ازميانرفتن مرزهاي اخلاقي به بهانه همدلي، اين صحنه را که سرانجامش به مرگ زودهنگام استاد ختم ميشود پرقدرت کرده و تماشاگر با فصلي ناب از هنر تئاتر مواجه ميشود. بازي ايوب آقاخاني در نقش استاد، بهويژه در سکانس مورد اشاره، براي من که کار زيادي از وي در مقام بازيگر نديدهام غافلگيرکننده بود. خود جولايي، نگين يراقيفرد، مصطفي لطيفيخواه و سحر طاهرخاني هم در نقش دانشجو موفق هستند و موفقتر هم ميبودند اگر کارگردان- و البته نويسنده- در پردازش نقش و تفاوتهاي شخصيتيشان دقت بيشتري به کار ميبرد. هردو دختر دانشجو به لحاظ طراحي شخصيت شبيه به هم از کار درآمدهاند. به قول ناصر تقوايي، اگر نقش خوب نوشته شده باشد، بازيگر نميتواند بد بازي کند. اگر در بازي دو خانم اين نمايش لختي و لنگيهايي ديده ميشود شايد به اين خاطر است که نقشهايشان خيلي خوب نگاشته نشده است. باوجوداين ديدن اين نمايش را به همه دانشجويان، بهويژه دانشجويان رشتههاي هنري، توصيه ميکنم، چون با ديدنش بخشهاي نهان و آشکار وجود خود را روي صحنه خواهند ديد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.