|

هزاران ساکنین ستارگان

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

در حال خواندن کتاب «تلماسه» اثر فرانک هربرت هستم. با اینکه این مجموعه هشت‌جلدی اثری کلاسیک و بسیار مشهور و یکی از مهم‌ترین کتاب‌های ژانر علمی-تخیلی محسوب می‌شود، ولی نمی‌دانم چرا تاکنون چیزی از آن نمی‌دانستم. کتاب کاملا من را مجذوب خود کرده و تودرتوی رمان همانند رمان بزرگ ارباب حلقه‌ها دارد من را وارد دنیای کاملا مجزایی می‌کند. من در مورد این رمان بیشتر خواهم نوشت، اما آنچه در این یادداشت مدنظرم است یک تم موضوعی و محتوایی است که بین بسیاری از کتاب‌ها و فیلم‌های علمی-تخیلی فضایی مشترک است و آن هم کهکشانی پر از ساکنان کاملا متفاوت است که با هم زندگی می‌کنند، می‌جنگند، عاشق هم می‌شوند و زیست‌شناسی‌ها و قدرت‌های جدیدی را به نمایش می‌گذارند. شاید مهم‌ترین فیلمی که چنین چیزی را به نمایش می‌گذارد، مجموعه عظیم «جنگ ستارگان» است که من نیز همانند میلیون‌ها نفر دیگر در سرتاسر جهان از طرفداران پروپاقرص آنها هستم. چیزهایی که در این مجموعه می‌بینیم بسیار شگفت‌انگیز است. انبوه جلوه‌های مختلف حیات در نقاط مختلف کهکشان که هر یک شکل خاصی به خود گرفته‌اند. این مجموعه‌ها یک خصلت بسیار ویژه را هم در میان انبوه این جلوه‌های حیات به نمایش می‌گذارند: آنها به آسانی می‌توانند با یکدیگر در ارتباط باشند. فضاپیماهای آنها می‌توانند با سرعت نور حرکت کنند. می‌توانند از کرمچاله‌ها عبور کنند و در لحظه‌ای کل کهکشان را بپیمایند. به سخن دیگر آنها می‌توانند در ارتباط با یکدیگر باشند و این ارتباط آن‌قدر عمیق و شدید است که کل کهکشان تحت لوای یک امپراتوری قرار می‌گیرد. همان‌طور که گفتم با وجود زیبا و هیجان‌برانگیز‌بودن، آنچه این کتاب‌ها و فیلم‌ها عرضه می‌کنند، بسیار شگفت‌آور است. آشنایی اندک با قوانین فیزیک دلیل این شگفتی را به ما نشان می‌دهد. در جهان واقعی گونه انسان هنوز نتوانسته به شواهدی از هر گونه حیات خارج‌زمینی دست یابد. از دیرباز جست‌وجوی حیات فرازمینی یکی از سؤالات و آرزوهای انسان بوده است. اکنون پروژه عظیم ستی این هدف را به‌صورت کاملا علمی دنبال می‌کند. این کار صرفا به رادیوتلسکوپ‌ها و گوش‌کردن فضا ختم نمی‌شود. دانشمندان در پروژه ستی دائما به دنبال روش‌های جدیدی برای کشف حیات برون‌زمینی هستند. آنها در جدیدترین پروژه‌شان حتی به دنبال سیگنال‌ها یا نورهای کاملا گذرایی هستند که صرفا توسط یک حیات هوشمند امکان به‌‌وجودآمدن را داشته‌اند، اما با وجود همه این تلاش‌ها چیزی نیافته‌اند. این در حالی است که معادله دریک پیش‌بینی می‌کند که 50 ميليون تمدن هوشمند که توانایی برقراری ارتباط با رادیوتلسکوپ را دارند در کهکشان ما وجود دارد. اما اینکه ما چرا نمی‌توانیم آنها را بیابیم موضوع پارادوکس بسیار مشهوری است که به پارادوکس فرمی شهرت دارد. انریکو فرمی فیزیک‌دان بزرگ این سؤال را مطرح می‌کند که چرا با وجود چنین تخمین‌هایی ما نمی‌توانیم این تمدن‌های هوشمند را بیابیم؟ سؤالی بسیار مهم که تمام دانشمندان را به تکاپو انداخته و کماکان دارد قدرت‌نمایی می‌کند. یکی از پاسخ‌هایی که به پارادوکس فرمی داده شده، فاصله بسیار زیاد مکانی بین تمدن‌های هوشمند احتمالی است. طی‌کردن این مسافت‌های کیهانی تکنولوژی بسیار پیشرفته‌ای می‌خواهد که صرفا در کتاب‌ها و فیلم‌های علمی-تخیلی آمده است. یکی از آنها هم همین مجموعه پرطرفدار «جنگ ستارگان» است. واقعیت اینجاست که گونه بشر صرفا توانسته تا ماه سفر کند و پروژه سفر به مریخ حتی هنوز هم کماکان پروژه‌ای بلندپروازانه محسوب می‌شود. به نظر من این تناقض‌ها نوعی پارادوکس در ذهن علاقه‌مندان ژانر علمی-تخیلی ایجاد می‌کند؛ نوعی پارادوکس روانی که جست‌وجو برای جهانی درهم‌پیچیده از تمدن‌های فرازمینی پخش در سرتاسر کیهان را به کتاب‌ها و فیلم‌ها محدود می‌کند. اینکه در واقعیت نتوانیم بزرگ‌ترین آرزوی خود را محقق كنيم و این نتوانستن، هم جنبه‌ای تکنولوژیک و هم جنبه‌ای معرفت‌شناختی داشته باشد، یکی از مهم‌ترین اندوه‌های بشری و عاملی مهم برای حس تنهایی است. آیا واقعا زمانی خواهد رسید که چنین ارتباطاتی در کل کهکشان معمول شود؟ آیا ممکن است بن‌مایه‌های اصلی «تلماسه» یا «جنگ ستارگان» از حالت تخیلی خارج شده و شکلی حقیقی به خود بگیرند؟ چند سال یا چند هزار سال دیگر؟ در اودیسه 3001 آرتور سی کلارک، دانشمندان جسد فرانک پوول را -فضانوردی که در اودیسه 2001 توسط هال این رایانه افسانه‌ای فضاپیمای دیسکاوری کشته شده بود- در خلأ می‌يابند و آن را بعد از گذشت هزار سال دوباره زنده می‌کنند. پارادوکسی که در اینجا به آن اشاره کردیم بعد از هزار سال برای فرانک پوول نیز رخ می‌دهد. او متوجه می‌شود که بعد از هزار سال، هنوز انسان نتوانسته از منظومه شمسی خارج شود. انگار تنهایی گونه انسان سر دراز دارد.

در حال خواندن کتاب «تلماسه» اثر فرانک هربرت هستم. با اینکه این مجموعه هشت‌جلدی اثری کلاسیک و بسیار مشهور و یکی از مهم‌ترین کتاب‌های ژانر علمی-تخیلی محسوب می‌شود، ولی نمی‌دانم چرا تاکنون چیزی از آن نمی‌دانستم. کتاب کاملا من را مجذوب خود کرده و تودرتوی رمان همانند رمان بزرگ ارباب حلقه‌ها دارد من را وارد دنیای کاملا مجزایی می‌کند. من در مورد این رمان بیشتر خواهم نوشت، اما آنچه در این یادداشت مدنظرم است یک تم موضوعی و محتوایی است که بین بسیاری از کتاب‌ها و فیلم‌های علمی-تخیلی فضایی مشترک است و آن هم کهکشانی پر از ساکنان کاملا متفاوت است که با هم زندگی می‌کنند، می‌جنگند، عاشق هم می‌شوند و زیست‌شناسی‌ها و قدرت‌های جدیدی را به نمایش می‌گذارند. شاید مهم‌ترین فیلمی که چنین چیزی را به نمایش می‌گذارد، مجموعه عظیم «جنگ ستارگان» است که من نیز همانند میلیون‌ها نفر دیگر در سرتاسر جهان از طرفداران پروپاقرص آنها هستم. چیزهایی که در این مجموعه می‌بینیم بسیار شگفت‌انگیز است. انبوه جلوه‌های مختلف حیات در نقاط مختلف کهکشان که هر یک شکل خاصی به خود گرفته‌اند. این مجموعه‌ها یک خصلت بسیار ویژه را هم در میان انبوه این جلوه‌های حیات به نمایش می‌گذارند: آنها به آسانی می‌توانند با یکدیگر در ارتباط باشند. فضاپیماهای آنها می‌توانند با سرعت نور حرکت کنند. می‌توانند از کرمچاله‌ها عبور کنند و در لحظه‌ای کل کهکشان را بپیمایند. به سخن دیگر آنها می‌توانند در ارتباط با یکدیگر باشند و این ارتباط آن‌قدر عمیق و شدید است که کل کهکشان تحت لوای یک امپراتوری قرار می‌گیرد. همان‌طور که گفتم با وجود زیبا و هیجان‌برانگیز‌بودن، آنچه این کتاب‌ها و فیلم‌ها عرضه می‌کنند، بسیار شگفت‌آور است. آشنایی اندک با قوانین فیزیک دلیل این شگفتی را به ما نشان می‌دهد. در جهان واقعی گونه انسان هنوز نتوانسته به شواهدی از هر گونه حیات خارج‌زمینی دست یابد. از دیرباز جست‌وجوی حیات فرازمینی یکی از سؤالات و آرزوهای انسان بوده است. اکنون پروژه عظیم ستی این هدف را به‌صورت کاملا علمی دنبال می‌کند. این کار صرفا به رادیوتلسکوپ‌ها و گوش‌کردن فضا ختم نمی‌شود. دانشمندان در پروژه ستی دائما به دنبال روش‌های جدیدی برای کشف حیات برون‌زمینی هستند. آنها در جدیدترین پروژه‌شان حتی به دنبال سیگنال‌ها یا نورهای کاملا گذرایی هستند که صرفا توسط یک حیات هوشمند امکان به‌‌وجودآمدن را داشته‌اند، اما با وجود همه این تلاش‌ها چیزی نیافته‌اند. این در حالی است که معادله دریک پیش‌بینی می‌کند که 50 ميليون تمدن هوشمند که توانایی برقراری ارتباط با رادیوتلسکوپ را دارند در کهکشان ما وجود دارد. اما اینکه ما چرا نمی‌توانیم آنها را بیابیم موضوع پارادوکس بسیار مشهوری است که به پارادوکس فرمی شهرت دارد. انریکو فرمی فیزیک‌دان بزرگ این سؤال را مطرح می‌کند که چرا با وجود چنین تخمین‌هایی ما نمی‌توانیم این تمدن‌های هوشمند را بیابیم؟ سؤالی بسیار مهم که تمام دانشمندان را به تکاپو انداخته و کماکان دارد قدرت‌نمایی می‌کند. یکی از پاسخ‌هایی که به پارادوکس فرمی داده شده، فاصله بسیار زیاد مکانی بین تمدن‌های هوشمند احتمالی است. طی‌کردن این مسافت‌های کیهانی تکنولوژی بسیار پیشرفته‌ای می‌خواهد که صرفا در کتاب‌ها و فیلم‌های علمی-تخیلی آمده است. یکی از آنها هم همین مجموعه پرطرفدار «جنگ ستارگان» است. واقعیت اینجاست که گونه بشر صرفا توانسته تا ماه سفر کند و پروژه سفر به مریخ حتی هنوز هم کماکان پروژه‌ای بلندپروازانه محسوب می‌شود. به نظر من این تناقض‌ها نوعی پارادوکس در ذهن علاقه‌مندان ژانر علمی-تخیلی ایجاد می‌کند؛ نوعی پارادوکس روانی که جست‌وجو برای جهانی درهم‌پیچیده از تمدن‌های فرازمینی پخش در سرتاسر کیهان را به کتاب‌ها و فیلم‌ها محدود می‌کند. اینکه در واقعیت نتوانیم بزرگ‌ترین آرزوی خود را محقق كنيم و این نتوانستن، هم جنبه‌ای تکنولوژیک و هم جنبه‌ای معرفت‌شناختی داشته باشد، یکی از مهم‌ترین اندوه‌های بشری و عاملی مهم برای حس تنهایی است. آیا واقعا زمانی خواهد رسید که چنین ارتباطاتی در کل کهکشان معمول شود؟ آیا ممکن است بن‌مایه‌های اصلی «تلماسه» یا «جنگ ستارگان» از حالت تخیلی خارج شده و شکلی حقیقی به خود بگیرند؟ چند سال یا چند هزار سال دیگر؟ در اودیسه 3001 آرتور سی کلارک، دانشمندان جسد فرانک پوول را -فضانوردی که در اودیسه 2001 توسط هال این رایانه افسانه‌ای فضاپیمای دیسکاوری کشته شده بود- در خلأ می‌يابند و آن را بعد از گذشت هزار سال دوباره زنده می‌کنند. پارادوکسی که در اینجا به آن اشاره کردیم بعد از هزار سال برای فرانک پوول نیز رخ می‌دهد. او متوجه می‌شود که بعد از هزار سال، هنوز انسان نتوانسته از منظومه شمسی خارج شود. انگار تنهایی گونه انسان سر دراز دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.