شكلهاي زندگي: بهمناسبت انتشار نمايشنامه «فعل» اثر محمد رضاييراد
فعل است كه زندگي ميكند
نادر شهريوري (صدقي)
«آگاهي مانع كنش است1».
اگرچه فرهاد كاتب، دبير ادبيات است اما ايده او درباره هستي از اهميت بيشتري برخوردار است. او اين ايده را از دستور زبان كه هسته مركزي ادبيات است، استنتاج ميكند. «در دستور زباني كه من دارم بهش فكر ميكنم، فعل و صفت و اسم، تعريف دستوري نداره، جايگاهشون در جمله هيچ اهميتي نداره، بلكه جايگاهشون در هستي اهميت دارد2».فرهاد كاتب در دستور زبان خود به فعل موقعيتي هژمون ميدهد و آن را نقطه عجيب زبان مينامد. «آه فعل... فعل... اين نقطه عجيب زبان فعل، فعل هست، كنش مطلق، انسان3». به نظر فرهاد نه فقط در ابتداي شكلگيري زبان كه در ابتداي شكلگيري هستي هيچ طرح از پيش تعيينشده و يا به عبارت ديگر هيچ آگاهي پيشيني وجود نداشت تا بهواسطه آن الگويي براي جهان هستي پديد آورد، بلكه آنچه وجود داشت تنها يك چيز بود و آن كنش مطلق و بيواسطه در هستي بود. به نظر او در آغاز نه كلمه، نه آگاهي و نه هيچ چيز ديگري بود بلكه فقط كنش بود. «در آغاز كنش بود» كه جهاني به اين عظمت پا به عرصه هستي گذارد. فرهاد اين ايده هستيشناسانه را از اهميت و جايگاه فعل در دستور زبان اخذ ميكند. مقصود از كنش همان جايگاه فعل در دستور زبان است، فعلي كه به خاطر
فعلبودنش از هر بار اضافي، عاريه و پيشينهاي تهي است.
فرهاد سپس با نگاهي پديدارشناسانه به تبار فعل ميپردازد، تا آن را چنان كه در آغاز بود دريابد. تنها در پي اين تبارشناسي است كه فعل از هر واژه اضافي ديگر همچون صفت، اسم و ضمير و... رها ميشود. تبارشناسي به معناي ردگيري يك پديده تا منشأ آن است. از نگاهِ تبارشناسانه فرهاد «انسان نخستين نميگفت ميروم، ميرفت، نميگفت بده، ميگرفت، نميگفت ميخواهم بخورم ميخواست و ميخورد 4». تنها بعدها در دل تاريخ و در پي ظهور سازوكارهاي جديد فرهنگ و تمدن است كه «كنش» حتي در ابتداييترين شكل آن، تا به اين حد سخت و ناممكن ميشود. فرهاد در تأملات نظري خود، دنيايي را تصور ميكند كه در آن از انباشت يكجانبه آگاهي خبري نباشد و آگاهي پيشيني نقطه عزيمت كنشي نگردد كه بالعكس اين كنش باشد كه منتهي به آگاهي گردد: «اول عمل كنيد، سپس بينديشيد».*
آنچه كه فرهاد از فعل در دستور زبان استنتاج ميكند، همان تغييري است كه در پي فعل و يا كنش رخ ميدهد. «فرهاد: فعل بايد بتونه زندگي همه ما رو تغيير بده5». تنها در اين صورت است كه زندگي چه بسيار در اشكال كاملا متفاوت تجربه ميشود.
ایدههای فرهاد که او آن را از همان بدو ورودش به دبیرستان با شور و هیجان بیان میکند، مورد توجه همکاران و دانشآموزان از جمله شیوا، پریسا، لیلا و... قرار میگیرد و نظر سمپاتیک آنها را به خود جلب میکند، اگرچه در میانشان، لیلا تنها کسی است که ایدهها را به صورت عینی محقق میکند.
ژولیا کریستوا میگوید، عشق همان اقدام به عشق است - همچنان که عمل همان اقدام به عمل است- و دستزدن به آن نیازمند تئوری، آگاهی پیشینی و یا الگویی از قبل موجود نیست. عشق برای «جان زیبا» و «شیداییِ» لیلا نیز همهچیز است و اقدام به آن همانا گرفتارشدن در آن است. کنش لیلا تحقق بیواسطه عشق است، لیلا همچون فعلِ صرفنشده برای آنکه صرف شود و تحقق کامل پیدا کند بایستی از هر ضمیری تهی شود و فیالواقع خودش شود، جز این کنش تحقق عینی پیدا نمیکند. عشق از نظر لیلا نیز همان اقدام به عشق است، کنشی رمانتیک که بدون توجه به پیامدهای آن، خودْ موضوع خود میشود. «لیلا: برای عشق باید از فعلی استفاده کرد؟ عشقورزیدن، عاشقشدن، شدن ربطی به خود عشق ندارد، میآد میچسبه به عشق... اما فعل خودِ عشق چیه؟ فعلی که فقط به خود عشق برگرده؟... اون فعلی که فعل نهایی عشق باشه، هیچکدام اینها نیست انگار. عربها فعل بهتری براش دارن: عَشِقَ: خودِ خودِ کلمه فقط 6».
محمد رضاییراد در نمایشنامه «فعل»، علاوهبر ارائه نمایشي پُرکشش به تأملات نظری پیرامون تئوری و پراتیک و یا آگاهی و عمل و رابطه میان این دو در این نمایش میپردازد. او با شیوهای خلاقانه این مفاهیم را از دل مفاهیم دستور زبان بیرون میآورد و سپس آن را به دنیایی فرای دستور زبان و یا درواقع به تمامی هستی بسط میدهد. در این نمایش با دو شخصیت متفاوت روبهرو میشویم. آنکه کنش میکند و آنکه کنش نمیکند. از یک طرف با شخصیتی مانند «فرهاد» روبهرو میشویم که بهرغم داشتن ایدههایی بدیع درباره «فعل» خود بهواسطه تئوریپردازی و انباشت بدون سرریز آگاهی، ناتوان از کنش و یا تلاش برای تحقق عینی ایدههای ذهنی خود است و از طرف دیگر با شخصیتی مانند «لیلا» مواجه میشویم که بهرغم تأثیر شدید از فرهاد در نقطهای مقابل او قرار گرفته است. عشق برای فرهاد بهرغم ارائه تئوریک ایدههایی پیرامون آن بهواقع «فعل» نیست، بلکه «اسم» است. درصورتیکه عشق برای لیلا خودِ «فعل» است. کنشی بیواسطه که میخواهد خودْ موضوع خودش یعنی عشق گردد. این را لیلا به فراست حس میکند: «لیلا: عشق برای فرهاد يه اسم است نه یه فعل7».درحالیکه از نظر لیلا چیزی
جز فعل وجود ندارد:
«همهچیز فعلئه8».
تأملات فرهاد درباره فعل بهخاطر تمركز بيش از حدش بر تئوري و نه «كنشي انضمامي» براي ايجاد رابطهاي متقابل ميان تئوري و پراتيك درنهايت او را به گسست كامل از هر پراتيكي ميكشاند و مقصود از گسست كامل، يعني پرهيز از تجربهاي واقعي و ملموس از عشق و زندگي. فرهاد بدون مواجهه حقيقي با عشق و پذيرش تبعات آن، تنها به ايدهها و ايدهآلهاي خود بسنده ميكند. «فرهاد: بذار به زبون خودم چيزي رو بهت بگم. من درباره فعل تحقيق ميكردم، درواقع درباره زندگي... تصور دنيايي رو داشتم - دستكم بهلحاظ نظري- كه تو اون فعلها از صرف زباني به كنش تبديل بشن. فعل، فعل باشه خودِ فعل. و البته ميدونستم اين يه نظريه ناقصه. يه جور فلسفهبافيِ شاعرانه و شايد نبوغآميز درباره زبان... مسئله اينه كه من با آدمي مواجه شدم كه فعل محض بود و اون جا بود كه فهميدم من مهياي ذوبشدن توي اين فعل نيستم... اين نظريه تبديل شده به پرسش همه زندگي من، به تمام ماليخولياي من. آيا فعل رو ميشه زندگي كرد؟9»
كنش عاشقانه ليلا و يا بهتعبير فرهاد، كنش عاشقانه «فعل محض» سرانجام به صورت خودكشي محقق ميشود. خودكشي يا مرگ خودخواسته كنشي بيواسطه است، ميلي كه سرانجام محقق ميشود. اقدام به خودكشي همان خودكشي است. جسدي كه نتيجه آن است نشانگرِ آن نيز است كه اراده به تمامي تحقق يافته است. ليلا ميخواست از هر ضميري تهي شود، خودش بشود، اين كار جز با مرگ خودخواسته تحقق پيدا نميكند. در اينجا مرگ خودخواسته بهرغم تشابه با خودکشی با آن فرق میکند. مرگ خودخواسته آنگونه که لیلا به آن اقدام میکند نه تباهیِ تن بلکه بیشتر از مقوله «تصمیم»، «انتخاب» و «رخداد» است. نوعی استثناء که برخلاف مرگ مرسوم بدل به قانون و یا قاعدهای نمیشود تا هضم تن مسلط گردد. علاوهبر آن مرگ خودخواسته گاه نیز میتواند واجد مازادی شود که خاطرهها را تسخیر کند و ایدهها را متزلزل کند، فیالواقع این فعل است که زندگی میکند.
پينوشتها:
* «اول عمل کنید، سپس بیندیشید»، سخنی از رژی دبره از نظریهپردازان چپ نو درباره وقایع مه 68
1. نیچه
2، 3، 4، 5، 6، 7، 8. 9نمایشنامه «فعل» محمد رضاییراد
«آگاهي مانع كنش است1».
اگرچه فرهاد كاتب، دبير ادبيات است اما ايده او درباره هستي از اهميت بيشتري برخوردار است. او اين ايده را از دستور زبان كه هسته مركزي ادبيات است، استنتاج ميكند. «در دستور زباني كه من دارم بهش فكر ميكنم، فعل و صفت و اسم، تعريف دستوري نداره، جايگاهشون در جمله هيچ اهميتي نداره، بلكه جايگاهشون در هستي اهميت دارد2».فرهاد كاتب در دستور زبان خود به فعل موقعيتي هژمون ميدهد و آن را نقطه عجيب زبان مينامد. «آه فعل... فعل... اين نقطه عجيب زبان فعل، فعل هست، كنش مطلق، انسان3». به نظر فرهاد نه فقط در ابتداي شكلگيري زبان كه در ابتداي شكلگيري هستي هيچ طرح از پيش تعيينشده و يا به عبارت ديگر هيچ آگاهي پيشيني وجود نداشت تا بهواسطه آن الگويي براي جهان هستي پديد آورد، بلكه آنچه وجود داشت تنها يك چيز بود و آن كنش مطلق و بيواسطه در هستي بود. به نظر او در آغاز نه كلمه، نه آگاهي و نه هيچ چيز ديگري بود بلكه فقط كنش بود. «در آغاز كنش بود» كه جهاني به اين عظمت پا به عرصه هستي گذارد. فرهاد اين ايده هستيشناسانه را از اهميت و جايگاه فعل در دستور زبان اخذ ميكند. مقصود از كنش همان جايگاه فعل در دستور زبان است، فعلي كه به خاطر
فعلبودنش از هر بار اضافي، عاريه و پيشينهاي تهي است.
فرهاد سپس با نگاهي پديدارشناسانه به تبار فعل ميپردازد، تا آن را چنان كه در آغاز بود دريابد. تنها در پي اين تبارشناسي است كه فعل از هر واژه اضافي ديگر همچون صفت، اسم و ضمير و... رها ميشود. تبارشناسي به معناي ردگيري يك پديده تا منشأ آن است. از نگاهِ تبارشناسانه فرهاد «انسان نخستين نميگفت ميروم، ميرفت، نميگفت بده، ميگرفت، نميگفت ميخواهم بخورم ميخواست و ميخورد 4». تنها بعدها در دل تاريخ و در پي ظهور سازوكارهاي جديد فرهنگ و تمدن است كه «كنش» حتي در ابتداييترين شكل آن، تا به اين حد سخت و ناممكن ميشود. فرهاد در تأملات نظري خود، دنيايي را تصور ميكند كه در آن از انباشت يكجانبه آگاهي خبري نباشد و آگاهي پيشيني نقطه عزيمت كنشي نگردد كه بالعكس اين كنش باشد كه منتهي به آگاهي گردد: «اول عمل كنيد، سپس بينديشيد».*
آنچه كه فرهاد از فعل در دستور زبان استنتاج ميكند، همان تغييري است كه در پي فعل و يا كنش رخ ميدهد. «فرهاد: فعل بايد بتونه زندگي همه ما رو تغيير بده5». تنها در اين صورت است كه زندگي چه بسيار در اشكال كاملا متفاوت تجربه ميشود.
ایدههای فرهاد که او آن را از همان بدو ورودش به دبیرستان با شور و هیجان بیان میکند، مورد توجه همکاران و دانشآموزان از جمله شیوا، پریسا، لیلا و... قرار میگیرد و نظر سمپاتیک آنها را به خود جلب میکند، اگرچه در میانشان، لیلا تنها کسی است که ایدهها را به صورت عینی محقق میکند.
ژولیا کریستوا میگوید، عشق همان اقدام به عشق است - همچنان که عمل همان اقدام به عمل است- و دستزدن به آن نیازمند تئوری، آگاهی پیشینی و یا الگویی از قبل موجود نیست. عشق برای «جان زیبا» و «شیداییِ» لیلا نیز همهچیز است و اقدام به آن همانا گرفتارشدن در آن است. کنش لیلا تحقق بیواسطه عشق است، لیلا همچون فعلِ صرفنشده برای آنکه صرف شود و تحقق کامل پیدا کند بایستی از هر ضمیری تهی شود و فیالواقع خودش شود، جز این کنش تحقق عینی پیدا نمیکند. عشق از نظر لیلا نیز همان اقدام به عشق است، کنشی رمانتیک که بدون توجه به پیامدهای آن، خودْ موضوع خود میشود. «لیلا: برای عشق باید از فعلی استفاده کرد؟ عشقورزیدن، عاشقشدن، شدن ربطی به خود عشق ندارد، میآد میچسبه به عشق... اما فعل خودِ عشق چیه؟ فعلی که فقط به خود عشق برگرده؟... اون فعلی که فعل نهایی عشق باشه، هیچکدام اینها نیست انگار. عربها فعل بهتری براش دارن: عَشِقَ: خودِ خودِ کلمه فقط 6».
محمد رضاییراد در نمایشنامه «فعل»، علاوهبر ارائه نمایشي پُرکشش به تأملات نظری پیرامون تئوری و پراتیک و یا آگاهی و عمل و رابطه میان این دو در این نمایش میپردازد. او با شیوهای خلاقانه این مفاهیم را از دل مفاهیم دستور زبان بیرون میآورد و سپس آن را به دنیایی فرای دستور زبان و یا درواقع به تمامی هستی بسط میدهد. در این نمایش با دو شخصیت متفاوت روبهرو میشویم. آنکه کنش میکند و آنکه کنش نمیکند. از یک طرف با شخصیتی مانند «فرهاد» روبهرو میشویم که بهرغم داشتن ایدههایی بدیع درباره «فعل» خود بهواسطه تئوریپردازی و انباشت بدون سرریز آگاهی، ناتوان از کنش و یا تلاش برای تحقق عینی ایدههای ذهنی خود است و از طرف دیگر با شخصیتی مانند «لیلا» مواجه میشویم که بهرغم تأثیر شدید از فرهاد در نقطهای مقابل او قرار گرفته است. عشق برای فرهاد بهرغم ارائه تئوریک ایدههایی پیرامون آن بهواقع «فعل» نیست، بلکه «اسم» است. درصورتیکه عشق برای لیلا خودِ «فعل» است. کنشی بیواسطه که میخواهد خودْ موضوع خودش یعنی عشق گردد. این را لیلا به فراست حس میکند: «لیلا: عشق برای فرهاد يه اسم است نه یه فعل7».درحالیکه از نظر لیلا چیزی
جز فعل وجود ندارد:
«همهچیز فعلئه8».
تأملات فرهاد درباره فعل بهخاطر تمركز بيش از حدش بر تئوري و نه «كنشي انضمامي» براي ايجاد رابطهاي متقابل ميان تئوري و پراتيك درنهايت او را به گسست كامل از هر پراتيكي ميكشاند و مقصود از گسست كامل، يعني پرهيز از تجربهاي واقعي و ملموس از عشق و زندگي. فرهاد بدون مواجهه حقيقي با عشق و پذيرش تبعات آن، تنها به ايدهها و ايدهآلهاي خود بسنده ميكند. «فرهاد: بذار به زبون خودم چيزي رو بهت بگم. من درباره فعل تحقيق ميكردم، درواقع درباره زندگي... تصور دنيايي رو داشتم - دستكم بهلحاظ نظري- كه تو اون فعلها از صرف زباني به كنش تبديل بشن. فعل، فعل باشه خودِ فعل. و البته ميدونستم اين يه نظريه ناقصه. يه جور فلسفهبافيِ شاعرانه و شايد نبوغآميز درباره زبان... مسئله اينه كه من با آدمي مواجه شدم كه فعل محض بود و اون جا بود كه فهميدم من مهياي ذوبشدن توي اين فعل نيستم... اين نظريه تبديل شده به پرسش همه زندگي من، به تمام ماليخولياي من. آيا فعل رو ميشه زندگي كرد؟9»
كنش عاشقانه ليلا و يا بهتعبير فرهاد، كنش عاشقانه «فعل محض» سرانجام به صورت خودكشي محقق ميشود. خودكشي يا مرگ خودخواسته كنشي بيواسطه است، ميلي كه سرانجام محقق ميشود. اقدام به خودكشي همان خودكشي است. جسدي كه نتيجه آن است نشانگرِ آن نيز است كه اراده به تمامي تحقق يافته است. ليلا ميخواست از هر ضميري تهي شود، خودش بشود، اين كار جز با مرگ خودخواسته تحقق پيدا نميكند. در اينجا مرگ خودخواسته بهرغم تشابه با خودکشی با آن فرق میکند. مرگ خودخواسته آنگونه که لیلا به آن اقدام میکند نه تباهیِ تن بلکه بیشتر از مقوله «تصمیم»، «انتخاب» و «رخداد» است. نوعی استثناء که برخلاف مرگ مرسوم بدل به قانون و یا قاعدهای نمیشود تا هضم تن مسلط گردد. علاوهبر آن مرگ خودخواسته گاه نیز میتواند واجد مازادی شود که خاطرهها را تسخیر کند و ایدهها را متزلزل کند، فیالواقع این فعل است که زندگی میکند.
پينوشتها:
* «اول عمل کنید، سپس بیندیشید»، سخنی از رژی دبره از نظریهپردازان چپ نو درباره وقایع مه 68
1. نیچه
2، 3، 4، 5، 6، 7، 8. 9نمایشنامه «فعل» محمد رضاییراد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.