گفتوگو با محمود حسينيزاد بهمناسبت انتشار «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها»
«غولبازی» مال ما شرقیهاست
شیما بهرهمند
ترجمه «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها»، آخرين نمايشنامه برتولت برشت، در ميان انبوه ترجمههايي كه اين روزها فضاي ادبيات و نشر ما را تسخير كرده است، ميتواند يك اتفاق باشد، گيرم اين اثرِ برشت نمايشنامهاي كوتاه باشد در قطعي كوچكتر از رمانهاي قطور و پُرفروشِ ترجمههاي اخير. كتابِ «توراندخت»، جز خودِ نمايشنامه، دو مقدمه دارد كه مخاطب را پرتاب ميكند به گذشتههاي نهچندان دور. به دهه پنجاه. روزگاري كه پسِ پشت غالب ترجمهها، تفكر و ايدهاي بود در نسبت با وضعيت موجود. تا همين يكي دو دهه پيش هم «ترجمه» توانسته بود تا حد بسياري خلاءهاي موجود را پُر كند، تا حدي كه برخي از نويسندگان وطني از تضادِ تاليف و ترجمه، بحث بهميان آوردند، كه البته رفتهرفته اين تفاوت هم از ميان برداشته شد و با اين اوصاف، ترجمه هم از اينكه امكاني باشد براي تفكر، انصراف داد.
در مقدمه «توراندخت» آمده است كه ترجمه اين نمايشنامه به اواخر دهه پنجاه برميگردد كه در انتشارات خوارزمي گروهي ترجمه مجموعهآثار برشت را زير نظر دكتر فرامرز بهزاد بر عهده داشتند و در اين ميان، «توراندخت» نصيبِ نصرتالله رستگار شده و بعد رستگار وطن را ترك كرده و ترجمه هم رفته بود، تا سالِ 1393 كه ترجمه بهدستِ محمود حسينيزاد ميرسد و ماحصلِ آن انتشار آخرين نمايشنامه برشت است با ترجمهاي درخور از محمود حسينيزاد كه سالياني است به ترجمه ادبيات آلمان مشغول است. همين مناسبت موجب شد تا با اين مترجم و نويسنده به بازخواني آثار برشت بنشينيم. او ميگويد برشت، نخستين بارها در قامتِ نمايشنامهنويس به ايران آمد و بدينترتيب ادبيات نمايشي، نخستين مواجهه مخاطب ايراني با برشت بوده و چنانكه حسينيزاد ميگويد، اولین ترجمهای که از برشت به فارسی میشناسیم مربوط به سال 1341 است.
حسينيزاد كه اين سالها آثاري از ادبيات جديد آلمان را ترجمه كرده، معتقد است ادبیات آلمانیزبان الان جاافتادهتر شده و آن دایره بسته بل و گراس و گوته و شیللر شکسته شده است. «ما آدمهای تنبلی هستیم. چهار نویسنده کلاسیک روس میشناسیم و دنبال بعدیها نمیرویم». او باور دارد كه ادبیات در غرب خیلی پویا و رو به رشد است و این «غولبازیها» مال ما شرقیهاست. به هر تقدير، ترجمه آثاري از برشت از سَر اتفاق باشد يا ضرورت در وضعيتِ اخير ما مايه مسرت است، خاصه آنكه در همين روزهايي كه با محمود حسينيزاد درباره برشت گفتوگو ميكرديم، «نوشتههای سیاسی و اجتماعی» برشت كه كار مشتركِ ديگري بود از حسينيزاد و فرید مجتهدی از راهِ دور بهدستش رسيد تا بار ديگر ترجمهاي مشترك از برشت با اين دو نام منتشر شود.
در گفتوگوي پيشرو، حسينيزاد از سير ترجمه «توراندخت» و ديگر آثار برشت گفته است، از اقبال دوباره برشت در آلمان و از نوعِ مواجهه مخاطبان فارسي با اين شاعر، نمايشنامهنويس و روشنفكري كه بهاعتقادِ حسينيزاد، تمامِ چهره واقعیاش هنوز به خواننده ایرانی معرفي نشده است.
ترجمه و انتشار «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها» اثر برتولت برشت چنانكه در مقدمه نيز اشاره كرديد، به سه چهار دهه پيش برميگردد. آن روزها گويا ترجمه آثار برتولت برشت، پروژهاي گروهي بوده است. از اين روند بگوييد، اينكه بر چه مبنايي ترجمه مجموعهآثار برشت شكل گرفت؟
سال 1355 من کارم در دانشگاه تهران را شروع کردم. فرامرز بهزاد که مدیر گروه زبان آلمانی در بخش شبانه بود برای انتشارات خوارزمی دو سه کار آلمانی ترجمه کرده بود. از جمله «درباره تاترِ» برشت را. مرحوم حیدری، از بهترین ناشرهایی که در عمر حرفهایام دیدهام، به فرامرز بهزاد پیشنهاد ترجمه مجموعه آثار برشت، معروف به مجموعه زورکامپ را داده بود. بهزاد هم دو همکار انتخاب کرد؛ من و اردشیر فریدمجتهدی را که از دوستان دوران تحصیل خودم در آلمان بود، و بهدلایل سیاسی درسش را نیمه گذاشته بود و آمده بود ایران و در آن زمان دوباره شده بود دانشجوی دانشگاه تهران. حیدری امکانات خوبی در اختیارمان گذاشته بود و فرامرز بهزاد سرویراستار گروه بود. بعد از مدتی کارهایی را هم به افراد بیرون از گروه سفارش میدادیم. از جمله همین «توراندخت» را به دوست و همکار همهمان، نصرتالله رستگار. اولین کاری که از این گروه منتشر شد «تکپردهایها» بود که فرید و من ترجمه کرده بودیم. بعد هم چندتایی دیگر، و بعد جنگ ایران و عراق و ممنوعشدن خیلی چیزها و بعد هم مصادره خوارزمی و غیره. طی سالهای بعد دو سه ترجمه از همان زمان که نزد خوارزمی بود، منتشر شد، مثلا
«آرتورو اوی» و سه نمایشنامه «بعل، در جنگل شهر، صدای طبل در شب» که در یک کتاب منتشر شد.
آقاي حسينيزاد حالا كه بهمناسبتِ انتشار اثري از برشت به سالهاي دور بازگشتيم، جا دارد به بازخوانيِ ترجمهها و مواجهه ما با برشت بپردازيم. اينكه برشت در چه دوراني در ايران مطرح شد؟ ادبيات نمايشي نخستين مواجهه مخاطب ايراني با برشت بود يا صحنه تئاتر؟
حتما ادبیات نمایشی بوده. حالا اینکه آیا مترجمی برای کارگردانی نمایشنامهای ترجمه کرده یا نه را نمیدانم. اولین ترجمهای که از برشت به فارسی میشناسیم طبق اطلاعاتی که در کتاب «بازتاب ادبیات آلمانی در ایران» آمده، ترجمه «در انبوه شهرها» از صدریه در سال 1341 است. در همان فاصله 1341 تا 49، سیزده کار دیگر از برشت ترجمه شده که نمایشنامه بودهاند و احیانا شعر. بعد در فاصله 1350 تا 57، بیست سی تای دیگر ترجمه از آثار برشت به بازار آمده.
تاكنون قريببه چهل کتاب از برتولت برشت به فارسی ترجمه شده است و در موردِ برخي آثار او با چند ترجمه مواجهيم، نمونهاش اثر مطرحِ «زندگي گاليله» با دو ترجمه از حميد سمندريان و عبدالرحيم احمدي. يا از همين نمايشنامه «توراندخت» دو ترجمه هست. گويا حميد سمندريان با ترجمه «دايره گچي قفقازي» در ميانه دهه پنجاه، و شریف لنکرانی و بهآذين و مصطفي رحيمي از نخستين مترجمانِ برشت در ايران بودهاند. با توجه به شناختِ اين مترجمان از زبان و جهانِ برشت فكر ميكنيد در ترجمههاي فارسي بخت يارِ برشت بوده است و كدام مترجم را در انتخاب زبان و انتقالِ مفاهيم برشت موفقتر ميدانيد؟
بیشتر هم هست. طبق همان بررسی مثلا فقط در سال 1349 از «ارباب پونتیلا» همزمان چهار بار ترجمه میشود، توسط کرمرضايی، صدریه، لاشائی، لنکراني. اینکه شما میگویید «شناخت این مترجمان از زبان و جهان برشت» قطعا منظورتان آشنایی با کارهای برشت هست. نمیتوانم تصور کنم که مترجمها واقعا جهان و زبان برشت را میشناختند. نوعی نیاز زمانه بود، اقبالی که به برشت شده بود. نیروهای تازه چپ در ایران پا گرفته و فعال بودند و به ادبیات چپ نیاز بود، از آن استقبال میشد که البته خیلی هم خوب بود. برشت تنها نبود. کتابهای زیادی از بهاصطلاح ادبیات چپ و مارکسیستی منتشر شدند و پرفروش، از «خزه» و «نان و شراب» بگیرید تا «درباره ادبیاتِ» گورکی و «ادبیات چیست» سارتر. در مورد کیفیت ترجمهها نمیدانم چه بگویم راستش. خب ترجمههای دلخواهی نیستند خیلیهایشان. کلا بگویم ترجمههای شریف لنکرانی بهنظرم شستهرفتهتر بودند.
در جايي گفتهايد كه در ترجمههاي برشت پيش از انقلاب بر جنبههاي سياسي برشت تاكيد ميشد. برشت، تنها يك نمايشنامهنويس و نويسنده صاحبسبك نيست و هنرمندي است كه در تمامِ دوران كارياش دنبالِ «دگرگوني كاركردي» از طريق تغيير در مناسبات قدرت بود و از همان اوايلِ كارش به تفكر ماركسيسم علقه پيدا كرد و از تغيير مناسبات توليد سخن گفت. مگر ميشود او را جدا از اين زمينه خواند؟
اصلا نمیشود. منظور شما گمان کنم سخنرانی سال ۱۳۸۴ است در خانه هنرمندان بهمناسبت هفته برشت. موضوع آن سخنرانی ترجمههای برشت در ایران بود. البته که نمیتوان برشت را از مارکسیسم و سیاست جدا دانست. اصلا. ولی مترجمهای آن دوره بهنظرم به اهمیت برشت در مقام نظریهپرداز، شاعر، نویسنده، سبک نویسندگی او، زبان او و غیره یا پی نبرده بودند، یا واقعا اقتضای زمانه بود که سریع نمایشنامهها یا شعرهای برشت را ترجمه کنند. برشت نویسنده خیلی خوبی است. شاعر خیلی خوبی است. تکنیکش در تاتر قابل بررسی است. آن ترجمهها کارهای پراکندهای بود که چهره واقعی برشت را به خواننده ایرانی عرضه نمیکردند. مقام ادبی و دراماتیکی برشت را کشیدیم پایین در حد مثلا نویسندههای شوروی و تبلیغاتچیهای دوره استالین. تلاشی که مرحوم حیدری و انتشارات خوارزمی شروع کرد با ترجمه تمام آثار برشت و متأسفانه به نتیجه نهایی نرسید، همین نشاندادن ابعاد مختلف برشت بود.
خوانشهاي متفاوتي از تئاتر برشت وجود دارد. اينكه كمدي عاميانه برشت براي عموم قابلفهم بود، يا تئاترِ برشت بهرغمِ پيوند با واقعيت قائل به فاصلهگذاري با تماشاگر است. بنا نيست تئاتري ناتوراليستي باشد و ميلي به بازنمايي واقعيت ندارد اما بهتعبير بنيامين عناصر واقعيت را چنان بهكار ميگيرد كه انگار در حال انجام يك آزمايش است. كمديِ برشت هم تعابير خاص خود را دارد، غالبِ منتقدان وجهِ تراژيك آثار برشت را برجسته ميدانند و كمدي و طنز آن را فاقدِ آن سويهاي كه بنا دارد تراژدي را تلطيف كند. برخي او را نويسنده اي سياسي ميدانند كه در آثارش نسخه تجويز ميكند و برخي همچون بنيامين معتقدند او در تئاترش تنها طرح مسئله ميكند بدونِ آنكه پاسخ قاطعي براي مخاطب تدارك ببيند. بهنظر شما فهمِ ما از برشت در طي چند دههاي كه از چاپ ترجمه آثار او ميگذرد به چه سمتوسويي رفته است؟
بهنظر بنیامین اعتقاد دارم. تا جایی که برشت را خواندهام، در هیچ کارش، چه نمایشی و چه روایی و چه شعر ندیدهام که مسئلهای مطرح نباشد. مسئله را از جنبههای گوناگون بررسی میکند و عرضه، و ندیدهام راه حل داده باشد. از خواننده و بیننده میخواهد تا مساله را درک کنند، راه حلی پیدا کنند. حالا این که فهم ما از برشت به چه سمتی رفته، متأسفانه به سمتوسوی درستی نرفته. برشت یک دنیا نوشته و مقاله درباره مسایل اجتماعی و سیاسی دارد. یک عالم نقد و غیره. کدامشان را میشناسیم؟ ببینید، مثال بزنم. برشت در ۲۲ سالگي، یعنی زمانی که هنوز نظریهپرداز نشده بود و این مقام در دنیای دراماتیک را پیدا نکرده بود شعری نوشته به نامِ «یادی از ماریآ»؛ یکی از زیباترین شعرهای عاشقانه دنیای ادبیات بهنظرم. منتقد ادبی صاحبنام آلمان «رانیتسکی» این شعر سهپاره را تفسیر مفصلی کرده و آن را شعری دیالکتیکی نامیده و اینکه برشت بهشدت قواعد کلاسیک شعر آلمان را رعایت کرده و در عین حال شعری است مدرن. شعری درباره آنچه که از عشق باقی میماند. بسیار انسانی. یا مثلا داستان بینظیری دارد به نام «پیرزن بی لیاقت» که من در مجموعه «مقبره دار و مرگ»
ترجمهاش را آوردهام. داستانی با زبانی و تکنیکی عالی درباره ارزش زندگی و شهامت بشر برای زندگیکردن. شما که سر و کارت با ادبیات است و روزنامه و غیره تا الان شنیدهای که کتابخوانی در ایران وقتی از برشت حرف میشود، به نوشتههای نظری برشت استناد کند؟ یا مثلا به این شعر و به این داستان اشاره کند؟ از آنها یاد کند؟ همه برای هزارمین بار تکرار میکنند «من از جنگل سیاه میآیم» یا «آن کس که خبر هولناک را نشنیده» یا «اگر کوسهماهیها فلان و بهمان» و غیره. در تاتر هم که وضع بدتر است و گفتن ندارد. مثالی بزنم. «بعل» از زیباترین کارهای نمایشی برشت جوان است. واقعا خوب. متعلق به دورهای مهم در زندگی ادبی و تاتری برشت. چندین و چند سال هم هست که این متن ترجمه شده. اما کارگردانهای ما برای صدمین بار میروند مثلا سراغ «ننه دلاور» و یا «دایره گچی» چون هم کارگردان و هم تماشاچی در تصویرها و جملههای قصار این متن آن برشتی را پیدا میکنند که به ما شناساندهاند. سمتوسوی خوبی نیست متأسفانه.
شما در ترجمه اين اثر به وجهِ نمايشي و اجرا توجه بيشتري داشتيد يا وجهِ ادبي آن؟ در مقدمهتان جايي كه از انتخابِ زبان محاوره نوشتهايد به هر دوي خواننده يا تماشاگر تاكيد داريد، اساسا آيا ميشود ترجمهاي كرد كه ضمنِ توجه به جنبه ادبي، بهكار اجرا هم بيايد؟
قطعا به متن برشت توجه داشتهام. ترجمهاش هم خیلی طول کشید. خب راستش کمی پا از مقرراتمان گذاشتم آنورتر! با بهزاد و فرید مجتهدی توافق کرده بودیم که متنهای نمایشی برشت را یک به یک ترجمه کنیم و صحنهای کردن و روانکردن متن و جملهها را بسپاریم به کسانی که میخواهند آنها را اجرا کنند. اگر آن چند کتاب در مجموعه خوارزمی را هم ببینید، همین است. حتی شعرها را یک به یک ترجمه میکردیم. بدون وزن و آهنگ و غیره. اما «توراندخت» واقعا جا داشت که به زبانی ترجمه شود که بشود آن را راحت خواند و راحت اجرا کرد. برای همین هم شکسته نوشتهام. تجربه نمایشنامهنویسی دارم و تجربه ترجمه متون دراماتیک. اما خاطرتان جمع که اصلا ترجمه بهاصطلاح آزاد نیست و تقریبا همان یک به یک است. غیر از لحن. به هر دو جنبه نمایشی و ادبی متن توجه داشتهام.
قطعه نمايشي «توراندخت» گويا بخشي از مجموعه ادبي وسيعتر بوده است كه بيشتر آن ناتمام مانده. آنطور كه نصرتالله رستگار اشاره ميكند در اين مجموعه يك رمان هست باعنوانِ «سقوط روشنفكران» و يك جلد داستان كوتاه با نامِ «داستانهاي روشنفكران» و چندين قطعه نمايشي.آيا اين آثار برشت در ديگر نقاط جهان در امتداد يا كنار هم در قالب يك مجموعه چاپ ميشوند، يا تِم روشنفكري و انتقاد برشت به جريان روشنفكران دورانش تنها خطِ ارتباط اين آثار است؟
البته «روشنفکر» که نه. همان «تویی» برشت که من به «توجی» درآوردهامش. مسلما به زبانهای دیگر ترجمه شده. جزو کارهای مهم و سیاسی برشت است. چون مشخصا دارد جامعه معاصر خودش را نقد میکند که خب هنوز هم متاسفانه قابل تعمیم است. مسئلهای بوده که برشت حدود 22 و 23 سال مشغول به آن بوده. قطعا از این چند نوشته و مثلا «کتاب مهتی» که در همین روال است هم جزو کارهای مهم برشت تلقی میشوند.
نوشتنِ «توراندخت» در سالهاي دهه سي ميلادي را ميتوان واكنش برشت به ظهور و غلبه فاشيسم در اروپا خواند؟ گويا برشت مقصرِ تسلط فاشيسم را جريان غالب روشنفكراني ميداند كه دانش و فكر خود را در خدمتِ شكلي از استثمار قرار دادهاند، و فراتر از آن براي آن تئوري و توجيه هم ساختهاند.
برای خوانندهای که ترجمه «توراندخت» را نخوانده و مقدمهای که رستگار و من بر آن نوشتهایم را ندیده، توضیح کوتاه بدهم. برشت کلمه روشنفکر «intellectual» به لاتین را درهم میریزد، یعنی «Tellekt-Ual-In» و از حروف اول این تکهها «Tui» (تویی) را میسازد که منظورش روشنفکرانیاند که با دولتها همکاری میکنند و کارشان ماستمالیکردن و توجیه اعمال ضدمردمی دولتهاست. این پروژه را برشت از سال ۱۹۳۰ در سر داشت. یعنی زمان جمهوری وایمار و پاگرفتن نازیها. برشت با «تویی» که من در ترجمه به «توجی» بدل کردهام همه روشنفکران دوره وایمار، نازیها، روشنفکران آلمانی پناهنده به کشورهای دیگر را مدنظر داشت که بهنوعی توجیهگر اعمال دولتها هستند. تویی (توجی) روشنفکری است که سیاستهای منحط را ماستمالی میکند. توجیه میکند. روشنفکر کاسهلیس است و متملق. این پروژه تا ۲۴ سال برشت را مشغول کرده بود، «رمان تویی» که ناتمام مانده و چند نوشته دیگر در این زمینه نوشته شدند تا ۱۹۵۴، یعنی دو سال قبل از مرگش که «توراندخت» را نوشت. اولین اجرای «توراندخت» اما در آلمان شرقی که محل زندگی برشت در سالهای آخر عمرش بود، نبود. بلکه دوازده سال بعد از
مرگ برشت، در سال ۱۹۶۶ در سوئیس بود. جایی خواندم که دولت کمونیست آلمان شرقی این چنین از نظریه تویی برشت انتقام گرفت!
اگر بخواهيم به جزئيات نمايشنامه بپردازيم، شايد پرسشِ ابتدايي اين باشد كه چرا مكانِ آخرين نمايشنامه برشت كه طعن و كنايهاي است درباره افول خردگرايي، در امپراطوري چين اتفاق ميافتد؟ و «توجيها» در اين نمايشنامه نمادِ چه قشري هستند؟
«توراندخت» ظاهرا یک قصه ایرانی است. نظامی در «هفت پیکر» چنین قصهای دارد. این داستان چند بار مورد استفاده نمایشنامهنویسها و آهنگسازها بوده. اینکه چرا برشت داستان را به چین میبرد، دلیلش تکنیک فاصلهگذاری است. یکی از تکنیکهای فاصلهگذاری برشتی، تعریف داستان در محیطی ناآشناست. چندین نمایشنامه برشت در چین و محیطهای ناآشنا برای بیننده غربی اتفاق میافتد.
برشت چنانچه خود درباره اين نمايشنامه مينويسد «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها» را در ادامه «گاليله» نوشته است كه مربوط به دورانِ خردگرايي بوده و مينويسد در «توراندخت» ميخواسته غروبِ اين دوره را بنويسد، غروبِ آن خردگرايي را كه اواخر قرنِ شانزدهم ميلادي آغازگر عصر سرمايهداري بوده است. در اين نمايشنامه برشت چگونه افول سرمايهداري را تصوير ميكند؟
بهنظرم برشت گالیله را شروع دوران استقلال روشنفکر در برابر قدرت حاکمه میداند و توراندخت را شروع دوران وابستگی روشنفکر متملق و چاپلوس به قدرت حاکمه. افول سرمایهداری را هم بهنظرم در نشانههای آن نشان میدهد: فساد گسترده، دورویی، بیسیاستی، سودجویی، ظاهرسازی، کمکگرفتن سرمایهدار از لومپنها برای حفظ سرمایه، اجبار به توجیه و توضیح و البته در خیزش و جنبش مردمی میداند.
امپراطوري كه در اين نمايش شاهديم، ساختاري شكننده دارد با امپراطوري كه در مواجهه با هر مشكلي نخستوزير و ساير درباريان را به تهديد به استعفاي خود ميكند و درباريان هم براي آنكه خرابيهاي بهبارآمده به گردنِ آنان نيفتد، به خواستهاي غريب و گاه ناچيزِ امپراطور تن ميدهند. فكر ميكنيد چرا برشت چنين ساختاري را براي دركِ وضعيت افول سرمايهداري بهكار ميگيرد كه تا ساليان بعد نيز همچنان هژموني جهاني دارد؟
در چند نمایشنامه دیگر هم از این ژانر، یعنی پارابل (قیاس، تمثیل) استفاده کرده. مثلا «صعود مقاومتناپذیر آرتورو اوی» که در آن براساس گنگسترهای امریکایی و شخصیت آل کاپونه، ظهور فاشیسم آلمانی و شخصیت هیتلر را نشان میدهد. دوران هیتلری را دیده بود. دوران استالینی را دیده بود. زد و بندهای کاپیتالیست را دیده بود. در «توراندخت» همه آن فساد و تباهی را به مسخرهترین شکل نشان میدهد. دولتی که برای بقای خودش دست به دامن لومپنهای اجتماع میزند. شاید دلیل اینکه در آلمان دوباره به برشت برگشتهاند و کارهایش را اجرا میکنند، همین بهروزبودن مطالب باشد.
بازگشت به برشت، مربوط به چند سال اخير است؟ آيا اين رجعت دلايلِ سياسي دارد يا دليلِ زيباييشناختي دارد؟ آيا اين اقبال به برشت در تمام اروپا وجود دارد؟ از اين منظر ميپرسم كه غالبِ ساختارهاي قدرت در سراسر اروپا در دستِ طيف راست است و در بسياري از كشورها ازجمله آلمان و نيز امريكا حرف بر سر خطرِ ظهور دوباره فاشيسم يا گرايشهاي فاشيستي در سياست است؟
آلمان تاتر پیشرفتهای دارد. چه از نظر تکنیکی و چه از نظر سیاست اداره تاترها. مسلم است که نمایشنامهنویس بسیار دارد و چند دانشکده و انستیتوی خیلی خوب برای پرورش نیروی لازم برای تاتر. طبیعی است که یک عالم نمایشنامهنویس و کارگردان جدید و متبحر از مرگ برشت در سال 1956 تاکنون به بازار آمده و میآیند. منظورم از بازگشت به برشت این نیست که الان برشت همه صحنهها را تسخیر میکند. اما وضعیت سیاسی اروپا و جهان در سالهای اخیر، جنگهای منطقهای، قدرتگرفتن دست راستیها، موج پناهندهها و مشکلات ناشی از آن وضع اقتصادی و غیره روی تاتر هم مسلما تاثیر گذاشته. کارگردانها بیشتر به مسایل سیاسی میپردازند. یلینک، فالک ریشتر، کروزینگر و غیره. در همین راستا هم برشت به صحنه آورده میشود. البته با اجراهای جدید. امسال مثلا در مونیخ «صدای طبل در شب» اجرا میشود، یا در هامبورگ «اپرای سه پولی» و «ننه دلاور»، در برلین «دایره گچی». همین ماه سپتامبر فیلم جدیدی از متن «اپرای سه پولی» به سینماها آمد. انتشارات زورکامپ بهمناسبت 120 سالگی تولد برشت، آثارش را تجدید چاپ کرده. کتابهایش هنوز فروش میرود. از سال 2006 در آگسبورگ، محل تولد
برشت فستیوال برشت راهاندازی شده که اولین سرپرستش هم آلبرت اوسترمایر نمایشنامهنویس بود. اینها همه اهمیت برشت را نشان میدهد. طبیعی است که کمکم دارد به جرگه کلاسیکها در میآید.
امپراطوري براي برجا ماندنِ خود دويستهزار «توجيهگر» دارد كه بهزعمِ يكي از شخصيتهاي نمايش «يك مشت عقيدهفروش خطرناك» هستند. ميشل فوكو از درهم تنیدگی دانش و قدرت كه سخن ميگويد، به رژيمهاي دانش اشاره ميكند كه رژيم حقيقت نيست و ازقضا رژيمهاي دانش ميتوانند برسازنده روابطِ قدرت باشند. دانش در نمايشنامه برشت نيز وجهِ غيرعقلاني يا امر نامعقول در دل هر عقلانیت را نشانه ميرود. فكر ميكنيد روايت برشت چهقدر با اين تلقيِ فوكو از دانش نسبت دارد، به بيان ديگر آيا توجيهگرانِ نمايش برشت همان روشنفكراني هستند كه با امر نامعقول سروكار دارند؟
برشت در کتاب «مهتی» مینویسد «کارگران فکری در صددند تا از فکرشان شکمشان را سیر کنند. در روزگار ما این شکم وقتی بهتر سیر میشود که فکرشان سبب تخریب خیلیها بشود. پرکاری آنها نگرانم میکند. «برشت دوران جمهوری وایمار را عصر طلایی توجیها مینامید، وقتی در امریکا پناهنده بود دو آهنگساز معروف آرنولد شونبرگ و استراوینسکی را جزو توجیها میدانست. ماکس هورکهایمر را، روشنفکران امریکایی را که با کمیته ضد فعالیتهای امریکایی همکاری داشتند، روشنفکران شوروی را. در «رمان توی» مینویسد «دولت کارگران و دهقانان تحت نفوذ تویی (توجی)ها قرار گرفته». با این اوصاف فکر میکنم فوکو بهنظر برشت نزدیک بوده.
در نمايشنامه برشت، دانش يا عقيده به كالايي بدل ميشود كه قابل مبادله و تجارت است و همه، از اهالي كاخ امپراطوري گرفته تا اتحاديه توجيها در كارِ تجارت اين كالا هستند. در اين ميان، تنها كساني به اين نظم انتقاد ميكنند که افرادي از طبقه فرودست جامعهاند؛ مردي بهنام «سن» كه در برابر ادعاي يك توجي كه «داشتن عقيده يك نياز طبيعيه» و او را به خريدنِ عقيده ترغيب ميكند چنين واكنش نشان ميدهد: «فكر كردن اصيلترين كاريه كه آدم ميتونه بكنه» و اين وضع را «تجارت كثيف» ميخواند. يا «مونكا دو» كه خود را در كنگره توجيها جاي ميدهد تا بهجاي پيداكردنِ پنبههاي گمشده از آزادي عقيده حرف بزند و سرنوشتي جز گردنزني ندارد. فكر ميكنيد اين انتخابها چهقدر با نگاهِ طبقاتي نسبت دارد؟
خب برشت مارکسیست بود و مسلما به آگاهی طبقه کارگر و دهقان، حالا بگوییم طبقه فرودست عقیده داشت. به اینکه روزی این طبقه در برابر قدرت حاکمه و در برابر سرمایه و سرمایهدار ایستادگی میکند و قد علم. در چند نمایشنامهاش همین ایده را پرورانده. عقیده دارد که این طبقه به آگاهی میرسد و تا آن موقع قربانی میدهد.
آقاي حسينيزاد درباره ترجمه نمايشنامه «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها» بگوييد. چنانكه در شواهد برميآيد ترجمه اين نمايش از همان ترجمه عنوانِ آن كار چندان آساني نبوده است. متنِ نمايش چه دشواريهايي داشت؟
از همان زیر عنوان شروع شد و در مقدمه کتاب آمده. میدانستم که «weisswaschenfvhd» سفیدشویان که جا افتاده بود، چندان درست نبود. آن واژه در آلمانی معنی ماستمالیکردن و مالهکشیدن هم میدهد. اما این هم ترکیب قشنگی نیست، «کنگره مالهکشها!» توجیهگرها بهتر و مناسبتر بود، از نظر کلامی هم و برای عادتکردن خودم به همین توجیهگرها واقعا دو سه هفتهای وقت گذاشتم. بعد باید زبان نمایش را طوری انتخاب میکردم که هم نزدیک به ادبیات برشت باشد و هم روان و احیانا صحنهای. این بود که رفتم کلا سراغ شکستهنویسی و محاورهنویسی. حیف بود که این مضحکه روان خوانده نشود. اما اصل کار ترجمه من همیشه بر این است که متن ترجمه شده نه باید داد بزند که من ترجمهام و نه باید بگوید من فارسی فارسیام! باید توازن بین زیان مبدأ و مقصد برقرار باشد. در مورد «توراندخت» مشکلتر بود، چون زبان فارسی شکسته و محاوره را انتخاب کرده بودم. ناشر هم واقعا همکاری کرد. اسامی چینی را با یک همکار مترجم چینی چک کردم.
در شرحِ كوتاه نمايش همان ابتدا، برشت آورده است كه اجراي اين نمايش بايد ريتم سريعي داشته باشد. آيا در ترجمه هم شما به ريتمِ تند زبان توجه داشتهايد؟
میدانم نوشتههای خودم را خواندهاید. چه داستان کوتاهها و چه رمان «بیست زخم کاری». ضربآهنگ تند کلا اساس جملهنویسی خودم هست. و حالا که برشت هم این اجازه را داده، پس تند تند! باید یک نفس پیش میرفتم!
پيشترها گفته بوديد كه برخي منتقدان از شما درباره افولِ ادبيات آلمان ميپرسند و اينكه چرا آثاري از برشت و گونترگراس و از ايندست را ترجمه نميكنيد. بهتر ميدانيد كه آثاري همچون برشت تنها به دانستن زبان آلماني نياز ندارد و دركِ تفكر و جهانِ برشت و زمينه خلقِ آثارش نيز در ترجمه موثر است و از اينرو تعداد مترجمانِ چيرهدست آلماني كه چندوجهي باشند اندك است و شما چند سالي است كه به ترجمه آثار جديد از ادبيات آلمان روي آوردهايد. دليلِ اين رويكرد چه بوده و آيا قصد داريد آثار ديگري از برشت را هم ترجمه كنيد؟
از حدود اوایل دهه هشتاد رفتم سراغ آثار نویسندههای جدید. بهنظرم تصویری که از ادبیات آلمانيزبان در اینجا شکل گرفته بود، تصویری بود کمی خشک و فلسفهزده و جنگزده! نویسندههای جدید نوشتههای مناسبتری داشتند و دارند برای زدودن این چهره. اوایل خیلی به من میگفتند چرا گراس و توماس مان ترجمه نمیکنی؟ بعد کمتر شد و چند مترجم زبان آلمانی هم روی آوردند به این ادبیات. خدابیامرز جاهد جهانشاهی چند سال پیش زنگ زد و گفت من را هم آوردی به راه خودت و دارم مارتین والزر ترجمه میکنم! فکر میکنم کار بدی نکردم. ادبیات آلمانیزبان الان خیلی جاافتادهتر شده و مترجمها سراغ خیلیها میروند. آن دایره بسته بل و گراس و گوته و شیللر شکسته شده. البته هنوز هم به من میگویند چرا هرمان بروخ ترجمه نمیکنی و چرا موزیل ترجمه نمیکنی! درباره افول ادبیات آلمانی زبان کلا ما آدمهای تنبلی هستیم. چهار نویسنده کلاسیک روس میشناسیم و دنبال بعدیها نمیرویم و فکر میکنیم دیگر ادبیات روس مرده. فکر میکنیم ادبیات فرانسه بعد از پروست مرده و غیره. ادبیات در غرب خیلی پویاست و مدام رو به رشد. این «غولبازیها» مال ما شرقیهاست.
در مورد بخش دیگر سوالتان قبول دارم که ادبیات خوب را باید مترجم خوب و وارد ترجمه کند. قبول دارم و سالها درس دادهام در دانشگاه که مترجم نباید «نوشته» را ترجمه کند، باید «نویسنده» را ترجمه کند. و میدانم که خب بضاعتمان در این چارچوب اندک است. در مورد کارهای برشت. برشت برای من جای خیلی خاصی دارد. مثل هینریش بل و غیره نیست که ادبیاتشان مربوط به دورهای هست و تمام. برشت هنوز و تا سالها خواندنی است. میبینید که «توراندخت» چقدر شبیه وضع یورو و دلار الان ماست! در همان گروه سه نفره خوارزمی، ترجمه «نوشتههای سیاسی و اجتماعی» برشت را داده بودند به فریدمجتهدی و من. ترجمه هم کردیم بخش عمدهاش را که کار کشید به آن تعطیلی. فرید مجتهدی ترجمههایمان را برداشت و برد کانادا که سر و صورتی به آنها بدهد و نشد و عمرش کوتاه بود متأسفانه و حیف. حالا آن نوشتهها را برایم فرستادهاند. باید کاری بکنم حتما. دوست دارم یک بار دیگر اسم فرید و من بیاید روی کتابی از برشت.
ترجمه «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها»، آخرين نمايشنامه برتولت برشت، در ميان انبوه ترجمههايي كه اين روزها فضاي ادبيات و نشر ما را تسخير كرده است، ميتواند يك اتفاق باشد، گيرم اين اثرِ برشت نمايشنامهاي كوتاه باشد در قطعي كوچكتر از رمانهاي قطور و پُرفروشِ ترجمههاي اخير. كتابِ «توراندخت»، جز خودِ نمايشنامه، دو مقدمه دارد كه مخاطب را پرتاب ميكند به گذشتههاي نهچندان دور. به دهه پنجاه. روزگاري كه پسِ پشت غالب ترجمهها، تفكر و ايدهاي بود در نسبت با وضعيت موجود. تا همين يكي دو دهه پيش هم «ترجمه» توانسته بود تا حد بسياري خلاءهاي موجود را پُر كند، تا حدي كه برخي از نويسندگان وطني از تضادِ تاليف و ترجمه، بحث بهميان آوردند، كه البته رفتهرفته اين تفاوت هم از ميان برداشته شد و با اين اوصاف، ترجمه هم از اينكه امكاني باشد براي تفكر، انصراف داد.
در مقدمه «توراندخت» آمده است كه ترجمه اين نمايشنامه به اواخر دهه پنجاه برميگردد كه در انتشارات خوارزمي گروهي ترجمه مجموعهآثار برشت را زير نظر دكتر فرامرز بهزاد بر عهده داشتند و در اين ميان، «توراندخت» نصيبِ نصرتالله رستگار شده و بعد رستگار وطن را ترك كرده و ترجمه هم رفته بود، تا سالِ 1393 كه ترجمه بهدستِ محمود حسينيزاد ميرسد و ماحصلِ آن انتشار آخرين نمايشنامه برشت است با ترجمهاي درخور از محمود حسينيزاد كه سالياني است به ترجمه ادبيات آلمان مشغول است. همين مناسبت موجب شد تا با اين مترجم و نويسنده به بازخواني آثار برشت بنشينيم. او ميگويد برشت، نخستين بارها در قامتِ نمايشنامهنويس به ايران آمد و بدينترتيب ادبيات نمايشي، نخستين مواجهه مخاطب ايراني با برشت بوده و چنانكه حسينيزاد ميگويد، اولین ترجمهای که از برشت به فارسی میشناسیم مربوط به سال 1341 است.
حسينيزاد كه اين سالها آثاري از ادبيات جديد آلمان را ترجمه كرده، معتقد است ادبیات آلمانیزبان الان جاافتادهتر شده و آن دایره بسته بل و گراس و گوته و شیللر شکسته شده است. «ما آدمهای تنبلی هستیم. چهار نویسنده کلاسیک روس میشناسیم و دنبال بعدیها نمیرویم». او باور دارد كه ادبیات در غرب خیلی پویا و رو به رشد است و این «غولبازیها» مال ما شرقیهاست. به هر تقدير، ترجمه آثاري از برشت از سَر اتفاق باشد يا ضرورت در وضعيتِ اخير ما مايه مسرت است، خاصه آنكه در همين روزهايي كه با محمود حسينيزاد درباره برشت گفتوگو ميكرديم، «نوشتههای سیاسی و اجتماعی» برشت كه كار مشتركِ ديگري بود از حسينيزاد و فرید مجتهدی از راهِ دور بهدستش رسيد تا بار ديگر ترجمهاي مشترك از برشت با اين دو نام منتشر شود.
در گفتوگوي پيشرو، حسينيزاد از سير ترجمه «توراندخت» و ديگر آثار برشت گفته است، از اقبال دوباره برشت در آلمان و از نوعِ مواجهه مخاطبان فارسي با اين شاعر، نمايشنامهنويس و روشنفكري كه بهاعتقادِ حسينيزاد، تمامِ چهره واقعیاش هنوز به خواننده ایرانی معرفي نشده است.
ترجمه و انتشار «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها» اثر برتولت برشت چنانكه در مقدمه نيز اشاره كرديد، به سه چهار دهه پيش برميگردد. آن روزها گويا ترجمه آثار برتولت برشت، پروژهاي گروهي بوده است. از اين روند بگوييد، اينكه بر چه مبنايي ترجمه مجموعهآثار برشت شكل گرفت؟
سال 1355 من کارم در دانشگاه تهران را شروع کردم. فرامرز بهزاد که مدیر گروه زبان آلمانی در بخش شبانه بود برای انتشارات خوارزمی دو سه کار آلمانی ترجمه کرده بود. از جمله «درباره تاترِ» برشت را. مرحوم حیدری، از بهترین ناشرهایی که در عمر حرفهایام دیدهام، به فرامرز بهزاد پیشنهاد ترجمه مجموعه آثار برشت، معروف به مجموعه زورکامپ را داده بود. بهزاد هم دو همکار انتخاب کرد؛ من و اردشیر فریدمجتهدی را که از دوستان دوران تحصیل خودم در آلمان بود، و بهدلایل سیاسی درسش را نیمه گذاشته بود و آمده بود ایران و در آن زمان دوباره شده بود دانشجوی دانشگاه تهران. حیدری امکانات خوبی در اختیارمان گذاشته بود و فرامرز بهزاد سرویراستار گروه بود. بعد از مدتی کارهایی را هم به افراد بیرون از گروه سفارش میدادیم. از جمله همین «توراندخت» را به دوست و همکار همهمان، نصرتالله رستگار. اولین کاری که از این گروه منتشر شد «تکپردهایها» بود که فرید و من ترجمه کرده بودیم. بعد هم چندتایی دیگر، و بعد جنگ ایران و عراق و ممنوعشدن خیلی چیزها و بعد هم مصادره خوارزمی و غیره. طی سالهای بعد دو سه ترجمه از همان زمان که نزد خوارزمی بود، منتشر شد، مثلا
«آرتورو اوی» و سه نمایشنامه «بعل، در جنگل شهر، صدای طبل در شب» که در یک کتاب منتشر شد.
آقاي حسينيزاد حالا كه بهمناسبتِ انتشار اثري از برشت به سالهاي دور بازگشتيم، جا دارد به بازخوانيِ ترجمهها و مواجهه ما با برشت بپردازيم. اينكه برشت در چه دوراني در ايران مطرح شد؟ ادبيات نمايشي نخستين مواجهه مخاطب ايراني با برشت بود يا صحنه تئاتر؟
حتما ادبیات نمایشی بوده. حالا اینکه آیا مترجمی برای کارگردانی نمایشنامهای ترجمه کرده یا نه را نمیدانم. اولین ترجمهای که از برشت به فارسی میشناسیم طبق اطلاعاتی که در کتاب «بازتاب ادبیات آلمانی در ایران» آمده، ترجمه «در انبوه شهرها» از صدریه در سال 1341 است. در همان فاصله 1341 تا 49، سیزده کار دیگر از برشت ترجمه شده که نمایشنامه بودهاند و احیانا شعر. بعد در فاصله 1350 تا 57، بیست سی تای دیگر ترجمه از آثار برشت به بازار آمده.
تاكنون قريببه چهل کتاب از برتولت برشت به فارسی ترجمه شده است و در موردِ برخي آثار او با چند ترجمه مواجهيم، نمونهاش اثر مطرحِ «زندگي گاليله» با دو ترجمه از حميد سمندريان و عبدالرحيم احمدي. يا از همين نمايشنامه «توراندخت» دو ترجمه هست. گويا حميد سمندريان با ترجمه «دايره گچي قفقازي» در ميانه دهه پنجاه، و شریف لنکرانی و بهآذين و مصطفي رحيمي از نخستين مترجمانِ برشت در ايران بودهاند. با توجه به شناختِ اين مترجمان از زبان و جهانِ برشت فكر ميكنيد در ترجمههاي فارسي بخت يارِ برشت بوده است و كدام مترجم را در انتخاب زبان و انتقالِ مفاهيم برشت موفقتر ميدانيد؟
بیشتر هم هست. طبق همان بررسی مثلا فقط در سال 1349 از «ارباب پونتیلا» همزمان چهار بار ترجمه میشود، توسط کرمرضايی، صدریه، لاشائی، لنکراني. اینکه شما میگویید «شناخت این مترجمان از زبان و جهان برشت» قطعا منظورتان آشنایی با کارهای برشت هست. نمیتوانم تصور کنم که مترجمها واقعا جهان و زبان برشت را میشناختند. نوعی نیاز زمانه بود، اقبالی که به برشت شده بود. نیروهای تازه چپ در ایران پا گرفته و فعال بودند و به ادبیات چپ نیاز بود، از آن استقبال میشد که البته خیلی هم خوب بود. برشت تنها نبود. کتابهای زیادی از بهاصطلاح ادبیات چپ و مارکسیستی منتشر شدند و پرفروش، از «خزه» و «نان و شراب» بگیرید تا «درباره ادبیاتِ» گورکی و «ادبیات چیست» سارتر. در مورد کیفیت ترجمهها نمیدانم چه بگویم راستش. خب ترجمههای دلخواهی نیستند خیلیهایشان. کلا بگویم ترجمههای شریف لنکرانی بهنظرم شستهرفتهتر بودند.
در جايي گفتهايد كه در ترجمههاي برشت پيش از انقلاب بر جنبههاي سياسي برشت تاكيد ميشد. برشت، تنها يك نمايشنامهنويس و نويسنده صاحبسبك نيست و هنرمندي است كه در تمامِ دوران كارياش دنبالِ «دگرگوني كاركردي» از طريق تغيير در مناسبات قدرت بود و از همان اوايلِ كارش به تفكر ماركسيسم علقه پيدا كرد و از تغيير مناسبات توليد سخن گفت. مگر ميشود او را جدا از اين زمينه خواند؟
اصلا نمیشود. منظور شما گمان کنم سخنرانی سال ۱۳۸۴ است در خانه هنرمندان بهمناسبت هفته برشت. موضوع آن سخنرانی ترجمههای برشت در ایران بود. البته که نمیتوان برشت را از مارکسیسم و سیاست جدا دانست. اصلا. ولی مترجمهای آن دوره بهنظرم به اهمیت برشت در مقام نظریهپرداز، شاعر، نویسنده، سبک نویسندگی او، زبان او و غیره یا پی نبرده بودند، یا واقعا اقتضای زمانه بود که سریع نمایشنامهها یا شعرهای برشت را ترجمه کنند. برشت نویسنده خیلی خوبی است. شاعر خیلی خوبی است. تکنیکش در تاتر قابل بررسی است. آن ترجمهها کارهای پراکندهای بود که چهره واقعی برشت را به خواننده ایرانی عرضه نمیکردند. مقام ادبی و دراماتیکی برشت را کشیدیم پایین در حد مثلا نویسندههای شوروی و تبلیغاتچیهای دوره استالین. تلاشی که مرحوم حیدری و انتشارات خوارزمی شروع کرد با ترجمه تمام آثار برشت و متأسفانه به نتیجه نهایی نرسید، همین نشاندادن ابعاد مختلف برشت بود.
خوانشهاي متفاوتي از تئاتر برشت وجود دارد. اينكه كمدي عاميانه برشت براي عموم قابلفهم بود، يا تئاترِ برشت بهرغمِ پيوند با واقعيت قائل به فاصلهگذاري با تماشاگر است. بنا نيست تئاتري ناتوراليستي باشد و ميلي به بازنمايي واقعيت ندارد اما بهتعبير بنيامين عناصر واقعيت را چنان بهكار ميگيرد كه انگار در حال انجام يك آزمايش است. كمديِ برشت هم تعابير خاص خود را دارد، غالبِ منتقدان وجهِ تراژيك آثار برشت را برجسته ميدانند و كمدي و طنز آن را فاقدِ آن سويهاي كه بنا دارد تراژدي را تلطيف كند. برخي او را نويسنده اي سياسي ميدانند كه در آثارش نسخه تجويز ميكند و برخي همچون بنيامين معتقدند او در تئاترش تنها طرح مسئله ميكند بدونِ آنكه پاسخ قاطعي براي مخاطب تدارك ببيند. بهنظر شما فهمِ ما از برشت در طي چند دههاي كه از چاپ ترجمه آثار او ميگذرد به چه سمتوسويي رفته است؟
بهنظر بنیامین اعتقاد دارم. تا جایی که برشت را خواندهام، در هیچ کارش، چه نمایشی و چه روایی و چه شعر ندیدهام که مسئلهای مطرح نباشد. مسئله را از جنبههای گوناگون بررسی میکند و عرضه، و ندیدهام راه حل داده باشد. از خواننده و بیننده میخواهد تا مساله را درک کنند، راه حلی پیدا کنند. حالا این که فهم ما از برشت به چه سمتی رفته، متأسفانه به سمتوسوی درستی نرفته. برشت یک دنیا نوشته و مقاله درباره مسایل اجتماعی و سیاسی دارد. یک عالم نقد و غیره. کدامشان را میشناسیم؟ ببینید، مثال بزنم. برشت در ۲۲ سالگي، یعنی زمانی که هنوز نظریهپرداز نشده بود و این مقام در دنیای دراماتیک را پیدا نکرده بود شعری نوشته به نامِ «یادی از ماریآ»؛ یکی از زیباترین شعرهای عاشقانه دنیای ادبیات بهنظرم. منتقد ادبی صاحبنام آلمان «رانیتسکی» این شعر سهپاره را تفسیر مفصلی کرده و آن را شعری دیالکتیکی نامیده و اینکه برشت بهشدت قواعد کلاسیک شعر آلمان را رعایت کرده و در عین حال شعری است مدرن. شعری درباره آنچه که از عشق باقی میماند. بسیار انسانی. یا مثلا داستان بینظیری دارد به نام «پیرزن بی لیاقت» که من در مجموعه «مقبره دار و مرگ»
ترجمهاش را آوردهام. داستانی با زبانی و تکنیکی عالی درباره ارزش زندگی و شهامت بشر برای زندگیکردن. شما که سر و کارت با ادبیات است و روزنامه و غیره تا الان شنیدهای که کتابخوانی در ایران وقتی از برشت حرف میشود، به نوشتههای نظری برشت استناد کند؟ یا مثلا به این شعر و به این داستان اشاره کند؟ از آنها یاد کند؟ همه برای هزارمین بار تکرار میکنند «من از جنگل سیاه میآیم» یا «آن کس که خبر هولناک را نشنیده» یا «اگر کوسهماهیها فلان و بهمان» و غیره. در تاتر هم که وضع بدتر است و گفتن ندارد. مثالی بزنم. «بعل» از زیباترین کارهای نمایشی برشت جوان است. واقعا خوب. متعلق به دورهای مهم در زندگی ادبی و تاتری برشت. چندین و چند سال هم هست که این متن ترجمه شده. اما کارگردانهای ما برای صدمین بار میروند مثلا سراغ «ننه دلاور» و یا «دایره گچی» چون هم کارگردان و هم تماشاچی در تصویرها و جملههای قصار این متن آن برشتی را پیدا میکنند که به ما شناساندهاند. سمتوسوی خوبی نیست متأسفانه.
شما در ترجمه اين اثر به وجهِ نمايشي و اجرا توجه بيشتري داشتيد يا وجهِ ادبي آن؟ در مقدمهتان جايي كه از انتخابِ زبان محاوره نوشتهايد به هر دوي خواننده يا تماشاگر تاكيد داريد، اساسا آيا ميشود ترجمهاي كرد كه ضمنِ توجه به جنبه ادبي، بهكار اجرا هم بيايد؟
قطعا به متن برشت توجه داشتهام. ترجمهاش هم خیلی طول کشید. خب راستش کمی پا از مقرراتمان گذاشتم آنورتر! با بهزاد و فرید مجتهدی توافق کرده بودیم که متنهای نمایشی برشت را یک به یک ترجمه کنیم و صحنهای کردن و روانکردن متن و جملهها را بسپاریم به کسانی که میخواهند آنها را اجرا کنند. اگر آن چند کتاب در مجموعه خوارزمی را هم ببینید، همین است. حتی شعرها را یک به یک ترجمه میکردیم. بدون وزن و آهنگ و غیره. اما «توراندخت» واقعا جا داشت که به زبانی ترجمه شود که بشود آن را راحت خواند و راحت اجرا کرد. برای همین هم شکسته نوشتهام. تجربه نمایشنامهنویسی دارم و تجربه ترجمه متون دراماتیک. اما خاطرتان جمع که اصلا ترجمه بهاصطلاح آزاد نیست و تقریبا همان یک به یک است. غیر از لحن. به هر دو جنبه نمایشی و ادبی متن توجه داشتهام.
قطعه نمايشي «توراندخت» گويا بخشي از مجموعه ادبي وسيعتر بوده است كه بيشتر آن ناتمام مانده. آنطور كه نصرتالله رستگار اشاره ميكند در اين مجموعه يك رمان هست باعنوانِ «سقوط روشنفكران» و يك جلد داستان كوتاه با نامِ «داستانهاي روشنفكران» و چندين قطعه نمايشي.آيا اين آثار برشت در ديگر نقاط جهان در امتداد يا كنار هم در قالب يك مجموعه چاپ ميشوند، يا تِم روشنفكري و انتقاد برشت به جريان روشنفكران دورانش تنها خطِ ارتباط اين آثار است؟
البته «روشنفکر» که نه. همان «تویی» برشت که من به «توجی» درآوردهامش. مسلما به زبانهای دیگر ترجمه شده. جزو کارهای مهم و سیاسی برشت است. چون مشخصا دارد جامعه معاصر خودش را نقد میکند که خب هنوز هم متاسفانه قابل تعمیم است. مسئلهای بوده که برشت حدود 22 و 23 سال مشغول به آن بوده. قطعا از این چند نوشته و مثلا «کتاب مهتی» که در همین روال است هم جزو کارهای مهم برشت تلقی میشوند.
نوشتنِ «توراندخت» در سالهاي دهه سي ميلادي را ميتوان واكنش برشت به ظهور و غلبه فاشيسم در اروپا خواند؟ گويا برشت مقصرِ تسلط فاشيسم را جريان غالب روشنفكراني ميداند كه دانش و فكر خود را در خدمتِ شكلي از استثمار قرار دادهاند، و فراتر از آن براي آن تئوري و توجيه هم ساختهاند.
برای خوانندهای که ترجمه «توراندخت» را نخوانده و مقدمهای که رستگار و من بر آن نوشتهایم را ندیده، توضیح کوتاه بدهم. برشت کلمه روشنفکر «intellectual» به لاتین را درهم میریزد، یعنی «Tellekt-Ual-In» و از حروف اول این تکهها «Tui» (تویی) را میسازد که منظورش روشنفکرانیاند که با دولتها همکاری میکنند و کارشان ماستمالیکردن و توجیه اعمال ضدمردمی دولتهاست. این پروژه را برشت از سال ۱۹۳۰ در سر داشت. یعنی زمان جمهوری وایمار و پاگرفتن نازیها. برشت با «تویی» که من در ترجمه به «توجی» بدل کردهام همه روشنفکران دوره وایمار، نازیها، روشنفکران آلمانی پناهنده به کشورهای دیگر را مدنظر داشت که بهنوعی توجیهگر اعمال دولتها هستند. تویی (توجی) روشنفکری است که سیاستهای منحط را ماستمالی میکند. توجیه میکند. روشنفکر کاسهلیس است و متملق. این پروژه تا ۲۴ سال برشت را مشغول کرده بود، «رمان تویی» که ناتمام مانده و چند نوشته دیگر در این زمینه نوشته شدند تا ۱۹۵۴، یعنی دو سال قبل از مرگش که «توراندخت» را نوشت. اولین اجرای «توراندخت» اما در آلمان شرقی که محل زندگی برشت در سالهای آخر عمرش بود، نبود. بلکه دوازده سال بعد از
مرگ برشت، در سال ۱۹۶۶ در سوئیس بود. جایی خواندم که دولت کمونیست آلمان شرقی این چنین از نظریه تویی برشت انتقام گرفت!
اگر بخواهيم به جزئيات نمايشنامه بپردازيم، شايد پرسشِ ابتدايي اين باشد كه چرا مكانِ آخرين نمايشنامه برشت كه طعن و كنايهاي است درباره افول خردگرايي، در امپراطوري چين اتفاق ميافتد؟ و «توجيها» در اين نمايشنامه نمادِ چه قشري هستند؟
«توراندخت» ظاهرا یک قصه ایرانی است. نظامی در «هفت پیکر» چنین قصهای دارد. این داستان چند بار مورد استفاده نمایشنامهنویسها و آهنگسازها بوده. اینکه چرا برشت داستان را به چین میبرد، دلیلش تکنیک فاصلهگذاری است. یکی از تکنیکهای فاصلهگذاری برشتی، تعریف داستان در محیطی ناآشناست. چندین نمایشنامه برشت در چین و محیطهای ناآشنا برای بیننده غربی اتفاق میافتد.
برشت چنانچه خود درباره اين نمايشنامه مينويسد «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها» را در ادامه «گاليله» نوشته است كه مربوط به دورانِ خردگرايي بوده و مينويسد در «توراندخت» ميخواسته غروبِ اين دوره را بنويسد، غروبِ آن خردگرايي را كه اواخر قرنِ شانزدهم ميلادي آغازگر عصر سرمايهداري بوده است. در اين نمايشنامه برشت چگونه افول سرمايهداري را تصوير ميكند؟
بهنظرم برشت گالیله را شروع دوران استقلال روشنفکر در برابر قدرت حاکمه میداند و توراندخت را شروع دوران وابستگی روشنفکر متملق و چاپلوس به قدرت حاکمه. افول سرمایهداری را هم بهنظرم در نشانههای آن نشان میدهد: فساد گسترده، دورویی، بیسیاستی، سودجویی، ظاهرسازی، کمکگرفتن سرمایهدار از لومپنها برای حفظ سرمایه، اجبار به توجیه و توضیح و البته در خیزش و جنبش مردمی میداند.
امپراطوري كه در اين نمايش شاهديم، ساختاري شكننده دارد با امپراطوري كه در مواجهه با هر مشكلي نخستوزير و ساير درباريان را به تهديد به استعفاي خود ميكند و درباريان هم براي آنكه خرابيهاي بهبارآمده به گردنِ آنان نيفتد، به خواستهاي غريب و گاه ناچيزِ امپراطور تن ميدهند. فكر ميكنيد چرا برشت چنين ساختاري را براي دركِ وضعيت افول سرمايهداري بهكار ميگيرد كه تا ساليان بعد نيز همچنان هژموني جهاني دارد؟
در چند نمایشنامه دیگر هم از این ژانر، یعنی پارابل (قیاس، تمثیل) استفاده کرده. مثلا «صعود مقاومتناپذیر آرتورو اوی» که در آن براساس گنگسترهای امریکایی و شخصیت آل کاپونه، ظهور فاشیسم آلمانی و شخصیت هیتلر را نشان میدهد. دوران هیتلری را دیده بود. دوران استالینی را دیده بود. زد و بندهای کاپیتالیست را دیده بود. در «توراندخت» همه آن فساد و تباهی را به مسخرهترین شکل نشان میدهد. دولتی که برای بقای خودش دست به دامن لومپنهای اجتماع میزند. شاید دلیل اینکه در آلمان دوباره به برشت برگشتهاند و کارهایش را اجرا میکنند، همین بهروزبودن مطالب باشد.
بازگشت به برشت، مربوط به چند سال اخير است؟ آيا اين رجعت دلايلِ سياسي دارد يا دليلِ زيباييشناختي دارد؟ آيا اين اقبال به برشت در تمام اروپا وجود دارد؟ از اين منظر ميپرسم كه غالبِ ساختارهاي قدرت در سراسر اروپا در دستِ طيف راست است و در بسياري از كشورها ازجمله آلمان و نيز امريكا حرف بر سر خطرِ ظهور دوباره فاشيسم يا گرايشهاي فاشيستي در سياست است؟
آلمان تاتر پیشرفتهای دارد. چه از نظر تکنیکی و چه از نظر سیاست اداره تاترها. مسلم است که نمایشنامهنویس بسیار دارد و چند دانشکده و انستیتوی خیلی خوب برای پرورش نیروی لازم برای تاتر. طبیعی است که یک عالم نمایشنامهنویس و کارگردان جدید و متبحر از مرگ برشت در سال 1956 تاکنون به بازار آمده و میآیند. منظورم از بازگشت به برشت این نیست که الان برشت همه صحنهها را تسخیر میکند. اما وضعیت سیاسی اروپا و جهان در سالهای اخیر، جنگهای منطقهای، قدرتگرفتن دست راستیها، موج پناهندهها و مشکلات ناشی از آن وضع اقتصادی و غیره روی تاتر هم مسلما تاثیر گذاشته. کارگردانها بیشتر به مسایل سیاسی میپردازند. یلینک، فالک ریشتر، کروزینگر و غیره. در همین راستا هم برشت به صحنه آورده میشود. البته با اجراهای جدید. امسال مثلا در مونیخ «صدای طبل در شب» اجرا میشود، یا در هامبورگ «اپرای سه پولی» و «ننه دلاور»، در برلین «دایره گچی». همین ماه سپتامبر فیلم جدیدی از متن «اپرای سه پولی» به سینماها آمد. انتشارات زورکامپ بهمناسبت 120 سالگی تولد برشت، آثارش را تجدید چاپ کرده. کتابهایش هنوز فروش میرود. از سال 2006 در آگسبورگ، محل تولد
برشت فستیوال برشت راهاندازی شده که اولین سرپرستش هم آلبرت اوسترمایر نمایشنامهنویس بود. اینها همه اهمیت برشت را نشان میدهد. طبیعی است که کمکم دارد به جرگه کلاسیکها در میآید.
امپراطوري براي برجا ماندنِ خود دويستهزار «توجيهگر» دارد كه بهزعمِ يكي از شخصيتهاي نمايش «يك مشت عقيدهفروش خطرناك» هستند. ميشل فوكو از درهم تنیدگی دانش و قدرت كه سخن ميگويد، به رژيمهاي دانش اشاره ميكند كه رژيم حقيقت نيست و ازقضا رژيمهاي دانش ميتوانند برسازنده روابطِ قدرت باشند. دانش در نمايشنامه برشت نيز وجهِ غيرعقلاني يا امر نامعقول در دل هر عقلانیت را نشانه ميرود. فكر ميكنيد روايت برشت چهقدر با اين تلقيِ فوكو از دانش نسبت دارد، به بيان ديگر آيا توجيهگرانِ نمايش برشت همان روشنفكراني هستند كه با امر نامعقول سروكار دارند؟
برشت در کتاب «مهتی» مینویسد «کارگران فکری در صددند تا از فکرشان شکمشان را سیر کنند. در روزگار ما این شکم وقتی بهتر سیر میشود که فکرشان سبب تخریب خیلیها بشود. پرکاری آنها نگرانم میکند. «برشت دوران جمهوری وایمار را عصر طلایی توجیها مینامید، وقتی در امریکا پناهنده بود دو آهنگساز معروف آرنولد شونبرگ و استراوینسکی را جزو توجیها میدانست. ماکس هورکهایمر را، روشنفکران امریکایی را که با کمیته ضد فعالیتهای امریکایی همکاری داشتند، روشنفکران شوروی را. در «رمان توی» مینویسد «دولت کارگران و دهقانان تحت نفوذ تویی (توجی)ها قرار گرفته». با این اوصاف فکر میکنم فوکو بهنظر برشت نزدیک بوده.
در نمايشنامه برشت، دانش يا عقيده به كالايي بدل ميشود كه قابل مبادله و تجارت است و همه، از اهالي كاخ امپراطوري گرفته تا اتحاديه توجيها در كارِ تجارت اين كالا هستند. در اين ميان، تنها كساني به اين نظم انتقاد ميكنند که افرادي از طبقه فرودست جامعهاند؛ مردي بهنام «سن» كه در برابر ادعاي يك توجي كه «داشتن عقيده يك نياز طبيعيه» و او را به خريدنِ عقيده ترغيب ميكند چنين واكنش نشان ميدهد: «فكر كردن اصيلترين كاريه كه آدم ميتونه بكنه» و اين وضع را «تجارت كثيف» ميخواند. يا «مونكا دو» كه خود را در كنگره توجيها جاي ميدهد تا بهجاي پيداكردنِ پنبههاي گمشده از آزادي عقيده حرف بزند و سرنوشتي جز گردنزني ندارد. فكر ميكنيد اين انتخابها چهقدر با نگاهِ طبقاتي نسبت دارد؟
خب برشت مارکسیست بود و مسلما به آگاهی طبقه کارگر و دهقان، حالا بگوییم طبقه فرودست عقیده داشت. به اینکه روزی این طبقه در برابر قدرت حاکمه و در برابر سرمایه و سرمایهدار ایستادگی میکند و قد علم. در چند نمایشنامهاش همین ایده را پرورانده. عقیده دارد که این طبقه به آگاهی میرسد و تا آن موقع قربانی میدهد.
آقاي حسينيزاد درباره ترجمه نمايشنامه «توراندخت يا كنگرهي توجيهگرها» بگوييد. چنانكه در شواهد برميآيد ترجمه اين نمايش از همان ترجمه عنوانِ آن كار چندان آساني نبوده است. متنِ نمايش چه دشواريهايي داشت؟
از همان زیر عنوان شروع شد و در مقدمه کتاب آمده. میدانستم که «weisswaschenfvhd» سفیدشویان که جا افتاده بود، چندان درست نبود. آن واژه در آلمانی معنی ماستمالیکردن و مالهکشیدن هم میدهد. اما این هم ترکیب قشنگی نیست، «کنگره مالهکشها!» توجیهگرها بهتر و مناسبتر بود، از نظر کلامی هم و برای عادتکردن خودم به همین توجیهگرها واقعا دو سه هفتهای وقت گذاشتم. بعد باید زبان نمایش را طوری انتخاب میکردم که هم نزدیک به ادبیات برشت باشد و هم روان و احیانا صحنهای. این بود که رفتم کلا سراغ شکستهنویسی و محاورهنویسی. حیف بود که این مضحکه روان خوانده نشود. اما اصل کار ترجمه من همیشه بر این است که متن ترجمه شده نه باید داد بزند که من ترجمهام و نه باید بگوید من فارسی فارسیام! باید توازن بین زیان مبدأ و مقصد برقرار باشد. در مورد «توراندخت» مشکلتر بود، چون زبان فارسی شکسته و محاوره را انتخاب کرده بودم. ناشر هم واقعا همکاری کرد. اسامی چینی را با یک همکار مترجم چینی چک کردم.
در شرحِ كوتاه نمايش همان ابتدا، برشت آورده است كه اجراي اين نمايش بايد ريتم سريعي داشته باشد. آيا در ترجمه هم شما به ريتمِ تند زبان توجه داشتهايد؟
میدانم نوشتههای خودم را خواندهاید. چه داستان کوتاهها و چه رمان «بیست زخم کاری». ضربآهنگ تند کلا اساس جملهنویسی خودم هست. و حالا که برشت هم این اجازه را داده، پس تند تند! باید یک نفس پیش میرفتم!
پيشترها گفته بوديد كه برخي منتقدان از شما درباره افولِ ادبيات آلمان ميپرسند و اينكه چرا آثاري از برشت و گونترگراس و از ايندست را ترجمه نميكنيد. بهتر ميدانيد كه آثاري همچون برشت تنها به دانستن زبان آلماني نياز ندارد و دركِ تفكر و جهانِ برشت و زمينه خلقِ آثارش نيز در ترجمه موثر است و از اينرو تعداد مترجمانِ چيرهدست آلماني كه چندوجهي باشند اندك است و شما چند سالي است كه به ترجمه آثار جديد از ادبيات آلمان روي آوردهايد. دليلِ اين رويكرد چه بوده و آيا قصد داريد آثار ديگري از برشت را هم ترجمه كنيد؟
از حدود اوایل دهه هشتاد رفتم سراغ آثار نویسندههای جدید. بهنظرم تصویری که از ادبیات آلمانيزبان در اینجا شکل گرفته بود، تصویری بود کمی خشک و فلسفهزده و جنگزده! نویسندههای جدید نوشتههای مناسبتری داشتند و دارند برای زدودن این چهره. اوایل خیلی به من میگفتند چرا گراس و توماس مان ترجمه نمیکنی؟ بعد کمتر شد و چند مترجم زبان آلمانی هم روی آوردند به این ادبیات. خدابیامرز جاهد جهانشاهی چند سال پیش زنگ زد و گفت من را هم آوردی به راه خودت و دارم مارتین والزر ترجمه میکنم! فکر میکنم کار بدی نکردم. ادبیات آلمانیزبان الان خیلی جاافتادهتر شده و مترجمها سراغ خیلیها میروند. آن دایره بسته بل و گراس و گوته و شیللر شکسته شده. البته هنوز هم به من میگویند چرا هرمان بروخ ترجمه نمیکنی و چرا موزیل ترجمه نمیکنی! درباره افول ادبیات آلمانی زبان کلا ما آدمهای تنبلی هستیم. چهار نویسنده کلاسیک روس میشناسیم و دنبال بعدیها نمیرویم و فکر میکنیم دیگر ادبیات روس مرده. فکر میکنیم ادبیات فرانسه بعد از پروست مرده و غیره. ادبیات در غرب خیلی پویاست و مدام رو به رشد. این «غولبازیها» مال ما شرقیهاست.
در مورد بخش دیگر سوالتان قبول دارم که ادبیات خوب را باید مترجم خوب و وارد ترجمه کند. قبول دارم و سالها درس دادهام در دانشگاه که مترجم نباید «نوشته» را ترجمه کند، باید «نویسنده» را ترجمه کند. و میدانم که خب بضاعتمان در این چارچوب اندک است. در مورد کارهای برشت. برشت برای من جای خیلی خاصی دارد. مثل هینریش بل و غیره نیست که ادبیاتشان مربوط به دورهای هست و تمام. برشت هنوز و تا سالها خواندنی است. میبینید که «توراندخت» چقدر شبیه وضع یورو و دلار الان ماست! در همان گروه سه نفره خوارزمی، ترجمه «نوشتههای سیاسی و اجتماعی» برشت را داده بودند به فریدمجتهدی و من. ترجمه هم کردیم بخش عمدهاش را که کار کشید به آن تعطیلی. فرید مجتهدی ترجمههایمان را برداشت و برد کانادا که سر و صورتی به آنها بدهد و نشد و عمرش کوتاه بود متأسفانه و حیف. حالا آن نوشتهها را برایم فرستادهاند. باید کاری بکنم حتما. دوست دارم یک بار دیگر اسم فرید و من بیاید روی کتابی از برشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.