|

نقدی بر نمایشگاه «مروری بر آثار مکتب سقاخانه»

برای رفع تکلیف

علی بختیاری . نمایشگاه گردان

نمایشگاه «مروری بر آثار مکتب سقاخانه» از 29مرداد در موزه هنرهای معاصر تهران آغاز به کار کرده است.
افتتاح موزه هنرهای معاصر در سال 1356 نیز با نمایشگاهی مشابه و همنام، مربوط به مکتب سقاخانه بود و به همین دلیل برگزاری دوباره نمایشگاهی با این موضوع، بسیار جذاب و مناسب است تا آثار دهه‌های40 و 50 بار دیگر در معرض دید گذاشته شود. اما پس از بازدید از نمایشگاه به مسایلی برمی‌خوریم که در بسیاری موارد، تعجب‌انگیز است.
1- موزه‌ها در تمام دنیا منابعی بسیار مهم برای پژوهشگران و نسل جوان هستند. به همین دلیل نمایشگاه‌هایی که در موزه‌های هنری برپا می‌شود، منبعی ارزشمند است تا آثار هنری از نزدیک و بی‌واسطه دیده شوند و مورد پژوهش قرار گیرند. برای این نمایشگاه هم موزه هنرهای معاصر بروشوری منتشر کرده که برخی از آثار نمایشگاه در آن چاپ شده و بخشی از آن به زبان انگلیسی است. در بررسی این بخش به اشکال‌های اساسی در متن انگلیسی برمی‌خوریم به‌طوری که مفهوم متن در بسیاری از قسمت‌ها برای خواننده انگلیسی‌زبان قابل دریافت نیست. متن، کلمه‌به‌کلمه از فارسی به انگلیسی عینا ترجمه شده است.
2- رعایت برخی موارد، جزو اصول اولیه یک بروشور یا کاتالوگ نمایشگاه است؛ مثلا اگر یک مجسمه یا اثر چاپی در نمایشگاه باشد، در بروشور و کاتالوگ باید به این موضوع اشاره شود که این اثر، نسخه چندم از چه تعداد نسخه است. این مساله به هیچ‌وجه در بروشور رعایت نشده بود؛ به‌عنوان مثال در صفحات 17، 18، 19، 30 و 31 آثاری چاپی ارایه شده‌اند که دارای چند نسخه‌اند اما به اینکه اثر ارایه شده در نمایشگاه نسخه چندم است، اشاره نشده است.
3-شاید راحت‌ترین کاری که بتوان برای شناسنامه‌های آثار یک نمایشگاه انجام داد، از سر بازکردن پژوهش درمورد عنوان و جنس و سال تولید باشد. جالب است در این نمایشگاه هم به چنین موضوعی برمی‌خوریم مثلا در صفحه 30 و 31 بروشور، آثاری از پرویز تناولی منتشر شده که «بدون عنوان» تلقی شده‌اند و در خود نمایشگاه نیز شناسنامه نصب شده در کنار اثر چنین است، درحالی‌که عنوان اصل آثار «عشاق» و «آه بلبلم» هستند.
4- آثار فرامرز پیلارام که در صفحات 22 و 23 بروشور منتشر شده‌اند، جزیی از مجموعه بزرگ «قصص قرآن» هستند که لازم بود این موضوع و تاریخچه این آثار عنوان می‌شد، اما چنین نشده، نه در بروشور و نه در نمایشگاه.
5- علاوه‌بر وجود چنین مشکلاتی در بروشور، از نگاه «کیوریتورشیپ» هم با برخی مسایل عجیب و باورنکردنی مواجه‌ایم. در چیدمان آثار یک نمایشگاه، آن هم یک نمایشگاه تاریخی، باید به بعد فرهنگی و آموزشی آن توجه کرد و به همین دلیل ترتیب تاریخی آثار و همنشینی آثار مرتبط به یک مجموعه می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. مجموعه سیلک‌اسکرین‌های پرویز تناولی که تعداد آنها کم هم نبود، در هشت‌گوشه مختلف نمایشگاه روی دیوار نصب شده بود و جالب‌تر اینکه یکی از نقاشی‌های تناولی که سیلک‌اسکرین مرتبط با آن نیز در همین نمایشگاه ارایه شد در گوشه‌ای دیگر از باقی آثار قرار داشت.
این آثار باید در کنار هم دیده می‌شدند تا دوره‌ای از کار این هنرمند را روایت کنند و بیننده بتواند دیدگاهی درباره این بخش از آثار تناولی به‌دست آورد. چه بهتر می‌شد اگر یکی از فرش‌های بافته‌شده از این نقش‌ها، از هنرمند به امانت گرفته و تاریخچه یکپارچه این آثار تکمیل می‌شد. کاش اهالی موزه خبر داشتند که این مجموعه عینا و چه کارشناسانه در موزه تیت‌مدرن لندن به‌نمایش درآمد. درباره مینیاتورهای رنگی و روی بوم صادق تبریزی نیز این پراکندگی در نصب بسیار رعایت شده بود.
6- مجموعه‌ای که در نمایشگاه به‌نمایش گذاشته شده، می‌توانست کامل‌تر از این باشد و آثار بسیار بیشتری را در بر گیرد.
حتی در جریان هستم تعدادی از مجموعه‌داران ابراز تمایل کرده بودند آثار خود را برای نمایش به موزه امانت دهند منتها این مساله نادیده گرفته شد و به همین دلیل آثار بیشتری که می‌توانست اطلاعات گسترده‌تری از مکتب سقاخانه در اختیار پژوهشگران و نسل جوان قرار دهد، در معرض دید عموم قرار نگرفته. در زمان دیگری می‌توان به ارجاعات تاریخی و تاسف اینجاست، نمایشگاهی که می‌توانست باعث رشد و گسترش اطلاعات بسیاری شود، تبدیل شد به موضوعی برای رفع تکلیف.
نمایشگاه «مروری بر آثار مکتب سقاخانه» از 29مرداد در موزه هنرهای معاصر تهران آغاز به کار کرده است.
افتتاح موزه هنرهای معاصر در سال 1356 نیز با نمایشگاهی مشابه و همنام، مربوط به مکتب سقاخانه بود و به همین دلیل برگزاری دوباره نمایشگاهی با این موضوع، بسیار جذاب و مناسب است تا آثار دهه‌های40 و 50 بار دیگر در معرض دید گذاشته شود. اما پس از بازدید از نمایشگاه به مسایلی برمی‌خوریم که در بسیاری موارد، تعجب‌انگیز است.
1- موزه‌ها در تمام دنیا منابعی بسیار مهم برای پژوهشگران و نسل جوان هستند. به همین دلیل نمایشگاه‌هایی که در موزه‌های هنری برپا می‌شود، منبعی ارزشمند است تا آثار هنری از نزدیک و بی‌واسطه دیده شوند و مورد پژوهش قرار گیرند. برای این نمایشگاه هم موزه هنرهای معاصر بروشوری منتشر کرده که برخی از آثار نمایشگاه در آن چاپ شده و بخشی از آن به زبان انگلیسی است. در بررسی این بخش به اشکال‌های اساسی در متن انگلیسی برمی‌خوریم به‌طوری که مفهوم متن در بسیاری از قسمت‌ها برای خواننده انگلیسی‌زبان قابل دریافت نیست. متن، کلمه‌به‌کلمه از فارسی به انگلیسی عینا ترجمه شده است.
2- رعایت برخی موارد، جزو اصول اولیه یک بروشور یا کاتالوگ نمایشگاه است؛ مثلا اگر یک مجسمه یا اثر چاپی در نمایشگاه باشد، در بروشور و کاتالوگ باید به این موضوع اشاره شود که این اثر، نسخه چندم از چه تعداد نسخه است. این مساله به هیچ‌وجه در بروشور رعایت نشده بود؛ به‌عنوان مثال در صفحات 17، 18، 19، 30 و 31 آثاری چاپی ارایه شده‌اند که دارای چند نسخه‌اند اما به اینکه اثر ارایه شده در نمایشگاه نسخه چندم است، اشاره نشده است.
3-شاید راحت‌ترین کاری که بتوان برای شناسنامه‌های آثار یک نمایشگاه انجام داد، از سر بازکردن پژوهش درمورد عنوان و جنس و سال تولید باشد. جالب است در این نمایشگاه هم به چنین موضوعی برمی‌خوریم مثلا در صفحه 30 و 31 بروشور، آثاری از پرویز تناولی منتشر شده که «بدون عنوان» تلقی شده‌اند و در خود نمایشگاه نیز شناسنامه نصب شده در کنار اثر چنین است، درحالی‌که عنوان اصل آثار «عشاق» و «آه بلبلم» هستند.
4- آثار فرامرز پیلارام که در صفحات 22 و 23 بروشور منتشر شده‌اند، جزیی از مجموعه بزرگ «قصص قرآن» هستند که لازم بود این موضوع و تاریخچه این آثار عنوان می‌شد، اما چنین نشده، نه در بروشور و نه در نمایشگاه.
5- علاوه‌بر وجود چنین مشکلاتی در بروشور، از نگاه «کیوریتورشیپ» هم با برخی مسایل عجیب و باورنکردنی مواجه‌ایم. در چیدمان آثار یک نمایشگاه، آن هم یک نمایشگاه تاریخی، باید به بعد فرهنگی و آموزشی آن توجه کرد و به همین دلیل ترتیب تاریخی آثار و همنشینی آثار مرتبط به یک مجموعه می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. مجموعه سیلک‌اسکرین‌های پرویز تناولی که تعداد آنها کم هم نبود، در هشت‌گوشه مختلف نمایشگاه روی دیوار نصب شده بود و جالب‌تر اینکه یکی از نقاشی‌های تناولی که سیلک‌اسکرین مرتبط با آن نیز در همین نمایشگاه ارایه شد در گوشه‌ای دیگر از باقی آثار قرار داشت.
این آثار باید در کنار هم دیده می‌شدند تا دوره‌ای از کار این هنرمند را روایت کنند و بیننده بتواند دیدگاهی درباره این بخش از آثار تناولی به‌دست آورد. چه بهتر می‌شد اگر یکی از فرش‌های بافته‌شده از این نقش‌ها، از هنرمند به امانت گرفته و تاریخچه یکپارچه این آثار تکمیل می‌شد. کاش اهالی موزه خبر داشتند که این مجموعه عینا و چه کارشناسانه در موزه تیت‌مدرن لندن به‌نمایش درآمد. درباره مینیاتورهای رنگی و روی بوم صادق تبریزی نیز این پراکندگی در نصب بسیار رعایت شده بود.
6- مجموعه‌ای که در نمایشگاه به‌نمایش گذاشته شده، می‌توانست کامل‌تر از این باشد و آثار بسیار بیشتری را در بر گیرد.
حتی در جریان هستم تعدادی از مجموعه‌داران ابراز تمایل کرده بودند آثار خود را برای نمایش به موزه امانت دهند منتها این مساله نادیده گرفته شد و به همین دلیل آثار بیشتری که می‌توانست اطلاعات گسترده‌تری از مکتب سقاخانه در اختیار پژوهشگران و نسل جوان قرار دهد، در معرض دید عموم قرار نگرفته. در زمان دیگری می‌توان به ارجاعات تاریخی و تاسف اینجاست، نمایشگاهی که می‌توانست باعث رشد و گسترش اطلاعات بسیاری شود، تبدیل شد به موضوعی برای رفع تکلیف.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.