درک حضو«دیگری»
شاعر فرجامین
نادر شهریوری (صدقی)
«یک شب ستاره/ از پنجره گذشت و به گیسویمان آویخت/ و سالهاست که این در گشوده است به روي شهاب 1».اگر شعر را محدود به تجربههای درونی شاعر و صرفا تأملات ندانیم بلکه عرصه میدان گشودگی و عمل نیز در نظر آوریم، در این صورت تلاش محمد مختاری بهعنوان شاعر معاصر کوششی است برای عبور از تجربههای درونی بهسوی گشودگی. مختاری عرصه گشودگی را «درک حضور دیگری» نام میدهد. درک حضور دیگری که شاعر از آن میگوید «گرایش نو به انسان» است. این گرایش نو به انسان در مقابل «انساندوستی سنتی» قرار میگیرد و بهلحاظ تاریخی پدیدهای البته متأخر است. شعر در زمانه «انساندوستی سنتی» اگرچه مبتنیبر تجربههای زندگی است اما واجد مصلحتاندیشی، گونهای فضیلت و توصیه اخلاقی است که در حین زیبایی آدمی را به تامل «در خود» و زندگی خود وامیدارد: «ناسزایی را که بینی بختیار/ عاقلان تسلیم کردند اختیار/ چون نداری ناخن درنده تیز/ با بدان آن به، که کم گیری ستیز 2» اما در زمانه «گرایش نو به انسان» که مختاری شاعرِ چنین زمانهای است، آدمی در آزادی و یا خیال آزادی با گشودگی به روابط میان انسان و جهان پیرامون مینگرد. تنها در این شرایط است که «آدمی بهسادگی
قادر است با آدمی رابطه گیرد و این رابطه را عمق و انسجام بخشد 3». مختاری در اشعار خویش با خوشبینی به گشودگی انسان و فرجام وی مینگرد. مختاری به یک معنا اساسا شاعر فرجامین است و در نگاه فرجامیناش که وی آن را «بینش پویایی معاصر» نام میدهد، آدمی بهواسطه گشودگیاش که در پی عبور از «انساندوستی سنتی» رخ میدهد و در مسیر پرافتوخیزی که به آن تاریخ گفته میشود، در نهایت به وحدتی فرجامین میرسد. این وحدت و یا هماهنگی انسان با انسان با طبیعت وحدتی نخستین در آغاز کار نیست، بلكه وحدتي نهايي است. «وحدت انسان با انسان، بازگشت به انسان نخستين نيست، همچنان که گرایش به طبیعت کل نیز به معنی گسيل به سوی روستا یا درواقع زندگی چوپانی و نفی شهر و صنعت و زندگی پیشرفته و تمدن نیست 4». مختاری در شعر خویش به انسان باور دارد و یا دقیقتر گفته شود تنها به انسان باور دارد. انسان شاعر، انسانی منفعل و فعلپذیر نیست بلکه انسانی مولد و خلاق است، او به «فعل انسان» در جهان با خوشبینی مفرط مینگرد. از نظرش انسان میتواند جهان را بهگونهای بارآور درک کند. او با این کار جهان را از آن خویش میكند و خود را به تمامی به جهان میسپارد، در
این شرایط- شرایط فرجامین- دیگر تمایزی میان انسان و جهان وجود ندارد. «دنیا نگاه كرد من شكفتم/ و من نگاه كردم دنیا شكفت 5». ایده انسان بسطیافته، ایده اصلی مختاری است. انسان ادامه مییابد تا با جهان یكی شود، تا در نهایت سهگانه سوژه، جهان و روح یكی شود، تنها در این صورت است كه جهان به غایت خود میرسد. اما تحقق غایت جهان بهواسطه آزادی آدمی رخ ميدهد. تلقی شاعر از آزادی قابل تأمل است. از نظر مختاری آدمی در پیوند با دیگری و یا چنانكه میگوید در فرایند «درك حضور دیگری» خود را نمیپاید، شاعر این را آزادی گشوده انسان میداند و آن را نقطه عزیمت جهان تلقی میكند. «نمیتوان به آزادی انسان و كارایی اراده او كاملا باور داشت و باز هم جهان را واقعبینانه و با تمامیت و جامعیتش در جهت پیشرفت ندید و برعكس 6». بسیاری شعر زمانه «جنگ سرد» را مقدمه و واجد برخی از ایدههای پستمدرن، مانند تجربه تصادفی جهان مادی، نسبیت اخلاقی، سیالبودن زمان، ازخودبیگانگی و شكاكیت متافیزیكی و... میدانند، اما مختاری شاعر زمانه جنگ سرد نیست و شعرهایش به شعری پستمدرن منتهی نمیشود كه بالعكس مختاری شاعر زمانه گرم است و خوشبيني همان زمانه را
دارد. در نگاه تاریخی مونیستی مختاری حتی مرگ واجد اهمیت چندانی نیست؛ دنیا آدمیان را با لبخند به گورستان خویش فرامیخواند، بااینحال بیم نباید داشت زیرا انسان ادامه مییابد. «زبان دنیا آسانتر است/ و همسرایی ما را حتی/ ادامه خواهند داد گیتارهای بینوازنده/ و دستهای دنیا/ اگرچه از گورستانی بیگانه/ برآمده است و به لبخند خود فرا میخواند 7».
پينوشتها:
1. سحابی خاكستری از مجموعهشعر «سحابی خاكستری»
2. گلستان سعدی با تصحیح رستم علییف، بهنقل از «انسان
در شعر معاصر»
3، 4، 6. درك حضور دیگری بهنقل از «انسان در شعر معاصر»
5. زندهی میرا از مجموعهشعر «سحابی خاكستری»
7. آواز میهنی برای غلامحسین ساعدی از مجموعهشعر
«سحابی خاكستری»
«یک شب ستاره/ از پنجره گذشت و به گیسویمان آویخت/ و سالهاست که این در گشوده است به روي شهاب 1».اگر شعر را محدود به تجربههای درونی شاعر و صرفا تأملات ندانیم بلکه عرصه میدان گشودگی و عمل نیز در نظر آوریم، در این صورت تلاش محمد مختاری بهعنوان شاعر معاصر کوششی است برای عبور از تجربههای درونی بهسوی گشودگی. مختاری عرصه گشودگی را «درک حضور دیگری» نام میدهد. درک حضور دیگری که شاعر از آن میگوید «گرایش نو به انسان» است. این گرایش نو به انسان در مقابل «انساندوستی سنتی» قرار میگیرد و بهلحاظ تاریخی پدیدهای البته متأخر است. شعر در زمانه «انساندوستی سنتی» اگرچه مبتنیبر تجربههای زندگی است اما واجد مصلحتاندیشی، گونهای فضیلت و توصیه اخلاقی است که در حین زیبایی آدمی را به تامل «در خود» و زندگی خود وامیدارد: «ناسزایی را که بینی بختیار/ عاقلان تسلیم کردند اختیار/ چون نداری ناخن درنده تیز/ با بدان آن به، که کم گیری ستیز 2» اما در زمانه «گرایش نو به انسان» که مختاری شاعرِ چنین زمانهای است، آدمی در آزادی و یا خیال آزادی با گشودگی به روابط میان انسان و جهان پیرامون مینگرد. تنها در این شرایط است که «آدمی بهسادگی
قادر است با آدمی رابطه گیرد و این رابطه را عمق و انسجام بخشد 3». مختاری در اشعار خویش با خوشبینی به گشودگی انسان و فرجام وی مینگرد. مختاری به یک معنا اساسا شاعر فرجامین است و در نگاه فرجامیناش که وی آن را «بینش پویایی معاصر» نام میدهد، آدمی بهواسطه گشودگیاش که در پی عبور از «انساندوستی سنتی» رخ میدهد و در مسیر پرافتوخیزی که به آن تاریخ گفته میشود، در نهایت به وحدتی فرجامین میرسد. این وحدت و یا هماهنگی انسان با انسان با طبیعت وحدتی نخستین در آغاز کار نیست، بلكه وحدتي نهايي است. «وحدت انسان با انسان، بازگشت به انسان نخستين نيست، همچنان که گرایش به طبیعت کل نیز به معنی گسيل به سوی روستا یا درواقع زندگی چوپانی و نفی شهر و صنعت و زندگی پیشرفته و تمدن نیست 4». مختاری در شعر خویش به انسان باور دارد و یا دقیقتر گفته شود تنها به انسان باور دارد. انسان شاعر، انسانی منفعل و فعلپذیر نیست بلکه انسانی مولد و خلاق است، او به «فعل انسان» در جهان با خوشبینی مفرط مینگرد. از نظرش انسان میتواند جهان را بهگونهای بارآور درک کند. او با این کار جهان را از آن خویش میكند و خود را به تمامی به جهان میسپارد، در
این شرایط- شرایط فرجامین- دیگر تمایزی میان انسان و جهان وجود ندارد. «دنیا نگاه كرد من شكفتم/ و من نگاه كردم دنیا شكفت 5». ایده انسان بسطیافته، ایده اصلی مختاری است. انسان ادامه مییابد تا با جهان یكی شود، تا در نهایت سهگانه سوژه، جهان و روح یكی شود، تنها در این صورت است كه جهان به غایت خود میرسد. اما تحقق غایت جهان بهواسطه آزادی آدمی رخ ميدهد. تلقی شاعر از آزادی قابل تأمل است. از نظر مختاری آدمی در پیوند با دیگری و یا چنانكه میگوید در فرایند «درك حضور دیگری» خود را نمیپاید، شاعر این را آزادی گشوده انسان میداند و آن را نقطه عزیمت جهان تلقی میكند. «نمیتوان به آزادی انسان و كارایی اراده او كاملا باور داشت و باز هم جهان را واقعبینانه و با تمامیت و جامعیتش در جهت پیشرفت ندید و برعكس 6». بسیاری شعر زمانه «جنگ سرد» را مقدمه و واجد برخی از ایدههای پستمدرن، مانند تجربه تصادفی جهان مادی، نسبیت اخلاقی، سیالبودن زمان، ازخودبیگانگی و شكاكیت متافیزیكی و... میدانند، اما مختاری شاعر زمانه جنگ سرد نیست و شعرهایش به شعری پستمدرن منتهی نمیشود كه بالعكس مختاری شاعر زمانه گرم است و خوشبيني همان زمانه را
دارد. در نگاه تاریخی مونیستی مختاری حتی مرگ واجد اهمیت چندانی نیست؛ دنیا آدمیان را با لبخند به گورستان خویش فرامیخواند، بااینحال بیم نباید داشت زیرا انسان ادامه مییابد. «زبان دنیا آسانتر است/ و همسرایی ما را حتی/ ادامه خواهند داد گیتارهای بینوازنده/ و دستهای دنیا/ اگرچه از گورستانی بیگانه/ برآمده است و به لبخند خود فرا میخواند 7».
پينوشتها:
1. سحابی خاكستری از مجموعهشعر «سحابی خاكستری»
2. گلستان سعدی با تصحیح رستم علییف، بهنقل از «انسان
در شعر معاصر»
3، 4، 6. درك حضور دیگری بهنقل از «انسان در شعر معاصر»
5. زندهی میرا از مجموعهشعر «سحابی خاكستری»
7. آواز میهنی برای غلامحسین ساعدی از مجموعهشعر
«سحابی خاكستری»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.