|

سياست دنباله‌سازي‌هاي نمايشي و تأثيراتش بر مخاطبان باقي‌مانده سيما

تو با قاب جادوي من چه کردي؟

مازيار معاوني

باز هم همان حکايت معروف اداي راه‌رفتن کبک را درآوردن و راه‌رفتن خود را فراموش‌کردن. تلويزيون ما که بعد از الگوي سريال‌هاي 13 قسمتي دهه 60 و 26 قسمتي دهه‌هاي 70 و 80 که بدون توجه به دست‌مايه نمايشي و ميزان کشش سوژه‌هايي که هسته مرکزي درام را تشکيل مي‌دادند بر کش‌آمدن و يا خلاصه‌شدن آنها در همين دو چارچوب بسته پافشاري مي‌شد، اکنون به تأسي از جريان غالب مجموعه‌سازي بين‌المللي و بدون درنظرگرفتن آداب و قواعد پديده «دنباله‌سازي» در حال کپي‌برداري ناشيانه از آن است. در دهه‌هاي گذشته که صلاحيت هنري و رسانه‌اي پارامترهاي بسيار مهم‌تري براي به‌کارگيري هنرمندان عرصه نمايش بود، با دنباله‌سازي به اين سادگي‌ها موافقت نمي‌شد و اگر هم گاهي چنين اتفاقي مي‌افتاد در مواردي نظير مجموعه پليسي موفق «مزد ترس» بود که جنس و کشش درام از يک‌سو و توفيق فصل نخست آنها از سوي ديگر، ادامه‌دادنش را توجيه مي‌کرد، درحالي‌که تأملي بر فهرست مجموعه‌هاي دنباله‌دار همين چندساله اخير سيما نشان مي‌دهد که در برابر يکي، دو نمونه موفق و قابل دفاع نظير «پايتخت» و «ليسانسه‌ها» که تازه آنها هم فرازوفرودهايي داشته و مورد تأييد بخشي از مخاطبان عام و خاصشان نيستند، چه تعداد مجموعه چندفصلي ديگر با ناکامي در دنباله‌سازي روبه‌رو شده و همان خاطره خوش به‌جامانده از فصل اول خود را هم زدوده يا دست‌کم مخدوش كرده‌اند. بگذاريد به فهـرست نگـاهي بيندازيـم: سريال «دردسرهاي عظيم2» به دنبال موفقيت غيرقابل پيش‌بيني سري نخست اين مجموعه حدود يک سال پس از فصل اول؛ يعني در رمضان (تيرماه) 1384 از شبکه سه سيما روي آنتن رفت و تقريبا تمام داشته‌هاي دلنشين ذهني مخاطبان نسبت به فصل اول را به باد داد؛ دنباله ديگري که سه سال بعد از فصل اول ساخته شد و جز تکرار مکررات چيز ديگري به خاطره‌هاي نسبتا خوبمان از سري اول آن؛ يعني مجموعه «دودکش» اضافه نکرد، سريال «پادري» بود که درواقع مُهر پاياني بود بر ساخت دنباله‌هاي بعدي اين مجموعه. بعد از آن نوبت به مجموعه نوروزي «ديواربه‌ديوار» رسيد که بدون هيچ توجيه قابل‌قبول يا توفيق حتي نسبي در جذب بيننده به سري دوم رسيد و جايگاه ضعيف‌ترين دنباله نمايش تلويزيوني را بدون هيچ حرف‌وحديثي به خود اختصاص داد؛ تجارب تلخي که اگر به عبرت‌آموزي ختم مي‌شدند امروز شاهد زمزمه‌هاي ادامه‌يافتن آثار بي‌کيفيت و فاقد ظرفيت استمرار نبوديم. آثاری نظير سريال ضعيف «پدر»؛ سريالي که به دليل اشکالات فاحش فيلم‌نامه؛ از عدم تطابق با معيارهاي جامعه امروزي گرفته تا باورپذيرنبودن بسياري از موقعيت‌ها و کاراکترها و پرداخت به‌شدت نارسا، از همان قسمت‌هاي آغازين پخش مورد انتقاد صاحب‌نظران و عموم جامعه قرار گرفت و پايان‌يافتن هرچه زودتر اين مجموعه يکي از اتفاق‌هاي فرخنده‌اي بود که انتظارش مي‌رفت و با وجود تمام اين شرايط، در قسمت پاياني مجموعه، سازندگان ناپخته آن با به‌کارگيري يک تمهيد نخ‌نما؛ يعني اشتباه در شناسايي جسد و فراموشي موقت قهرمان مرد داستان، براي ادامه‌دادن دستپخت نمايشي بدمزه‌شان، مقدمات لازم را با تماس تلفني قهرمان به ظاهر ازدست‌رفته با خانواده‌اش تدارک ديدند و اين يعني اينکه فصل تازه‌اي از اين مجموعه بد در راه خواهد بود يا دست‌کم، بسترش را آماده کرده‌‌اند تا در اولين فرصت ممکن از آن نهايت استفاده را ببرند! نظير اين ماجرا هم تابستان گذشته و با مجموعه «نفس»، ساخته جليل سامان، اتفاق افتاد؛ مجموعه‌اي که به‌عنوان يک اثر در گونه تاريخِ سياسي درمجموع قابل‌قبول به نظر مي‌رسيد، اما سعي در ادامه‌دادن آن بدون آنکه درون‌مايه داستاني مجموعه کشش لازم براي استمرار و به فصل‌هاي بعدي کشيده‌شدن را داشته باشد دقيقا حکايت سريال «پدر» بود؛ حکايتي که در اين روزهاي بد تلويزيون، احتمال تکرارش براي ديگر مجموعه‌هاي تلويزيوني دور از ذهن نيست و حالا که چنين بساطي پهن شده، قابل‌پيش‌بيني است که تهيه‌کنندگان آثار نمايشي، تا سرحد ممکن براي مطول‌کردن مجموعه‌ها به سازندگانشان فشار بياورند، خصوصا که بازار آگهي‌هاي بازرگاني داغ‌تر از هميشه است و سامانه‌هاي خنده‌دار و عوام‌فريب پيامکي به نوار زيرنويس مجموعه‌ها راه يافته‌‌اند و احتمال نفوذ پشت‌پرده گردانندگان آنها را هم نبايد از نظر دور داشت. وجه ديگر قضيه اين است که در اين اوضاع معيشتي نابسامان که کاهش تعداد سريال‌هاي توليدي را در پي داشته و تلويزيون را بيش از پيش آرشيومدار کرده، قطعا براي دست‌اندرکاران مجموعه‌ها هيچ چيزي خوشايندتر از اشتغال به کار نيست. مي‌بينيد آشفته‌بازاري است که برخي را از منظر فرصت‌طلبي و خيلي‌ها را هم به‌ناچار درگير خود مي‌کند.
اما نتيجه نهايي اين توليدات بي‌رويه و خارج از دايره استاندارد چيست؟ درواقع بايد اين پرسش اساسي را مطرح کرد که چون تلويزيون ما برخلاف تلويزيون‌هاي کابلي يک رسانه دولتي وابسته به بودجه و بي‌اتکا به رضايت بينندگان است و معادله مهم سرمايه‌گذاري و بازگشت سرمايه در تعاملات اقتصادي آن جايي ندارد تا کي و کجا مي‌تواند به اين سياست مبتني‌بر جذب نقدينگي بي‌حساب‌وکتاب و اسپانسرمحور ادامه دهد؟ در حوزه بين‌المللي و لااقل در بخش شناخته‌شده و واجد کيفيت آن که محصولات نمايشي‌اش در اقصا نقاط جهان در معرض تماشاي ميليون‌ها بيننده قرار مي‌گيرد، زماني که بحث دنباله‌سازي به ميان مي‌آيد يا از ابتدا و در مرحله شکل‌گيري و نگارش داستان دراين‌باره فکر و برنامه‌ريزي مي‌شود يا حداکثر اگر هم اثري براي يک فصل برنامه‌ريزي شده و اقبال بيننده به آن، زمينه‌هاي استمرارش را مهيا کرده توسط تيم‌هاي مجرب به تمام قواعد نمايشي لازم براي توليد فصل‌هاي تازه فکر مي‌شود که نمونه‌هاي آن نظير دو مجموعه چندفصلي «بازي تاج‌وتخت» و «خانه پوشالي» که در سطح گسترده جهاني بيننده دارند، کم نيستند، اما در تلويزيون ما آيا به وجوهي مثل اقبال بينندگان و اينکه تمام ژانرهاي نمايشي از بستر بالقوه لازم براي بسط داده‌شدن برخوردار نيستند توجه مي‌شود؟ اينکه بدون فراهم‌شدن زمينه‌هاي تصويب در شبکه و لحاظ بودجه و باري‌به‌هرجهت، جرقه توليد فصل بعدي زده شود بر چه مبنايي است؟ در همين مجموعه «نفس» که تابستان 96 پخش شد، تا الان که حدود 14 ماه از اتمام پخش آن گذشته، به‌جز آرزوي کارگردان آن براي ساخت فصل دوم و ذکر اينکه: «ممکن است شرايط به نحوي پيش برود که ساخت اين سريال اتفاق نيفتد» اينکه هيچ اطلاع‌رساني‌ای از مجراي رسمي شبکه توليدکننده درباره زمان ساخت و پخش فصل جديد آن صورت نگيرد، آيا مطابق با قواعد و استانداردهاي رسانه تلقي مي‌شود؟ اي‌کاش علاوه‌بر برداشت الگوي چندفصلي‌سازي، آداب درست آن را هم از خالقانش بياموزيم.

باز هم همان حکايت معروف اداي راه‌رفتن کبک را درآوردن و راه‌رفتن خود را فراموش‌کردن. تلويزيون ما که بعد از الگوي سريال‌هاي 13 قسمتي دهه 60 و 26 قسمتي دهه‌هاي 70 و 80 که بدون توجه به دست‌مايه نمايشي و ميزان کشش سوژه‌هايي که هسته مرکزي درام را تشکيل مي‌دادند بر کش‌آمدن و يا خلاصه‌شدن آنها در همين دو چارچوب بسته پافشاري مي‌شد، اکنون به تأسي از جريان غالب مجموعه‌سازي بين‌المللي و بدون درنظرگرفتن آداب و قواعد پديده «دنباله‌سازي» در حال کپي‌برداري ناشيانه از آن است. در دهه‌هاي گذشته که صلاحيت هنري و رسانه‌اي پارامترهاي بسيار مهم‌تري براي به‌کارگيري هنرمندان عرصه نمايش بود، با دنباله‌سازي به اين سادگي‌ها موافقت نمي‌شد و اگر هم گاهي چنين اتفاقي مي‌افتاد در مواردي نظير مجموعه پليسي موفق «مزد ترس» بود که جنس و کشش درام از يک‌سو و توفيق فصل نخست آنها از سوي ديگر، ادامه‌دادنش را توجيه مي‌کرد، درحالي‌که تأملي بر فهرست مجموعه‌هاي دنباله‌دار همين چندساله اخير سيما نشان مي‌دهد که در برابر يکي، دو نمونه موفق و قابل دفاع نظير «پايتخت» و «ليسانسه‌ها» که تازه آنها هم فرازوفرودهايي داشته و مورد تأييد بخشي از مخاطبان عام و خاصشان نيستند، چه تعداد مجموعه چندفصلي ديگر با ناکامي در دنباله‌سازي روبه‌رو شده و همان خاطره خوش به‌جامانده از فصل اول خود را هم زدوده يا دست‌کم مخدوش كرده‌اند. بگذاريد به فهـرست نگـاهي بيندازيـم: سريال «دردسرهاي عظيم2» به دنبال موفقيت غيرقابل پيش‌بيني سري نخست اين مجموعه حدود يک سال پس از فصل اول؛ يعني در رمضان (تيرماه) 1384 از شبکه سه سيما روي آنتن رفت و تقريبا تمام داشته‌هاي دلنشين ذهني مخاطبان نسبت به فصل اول را به باد داد؛ دنباله ديگري که سه سال بعد از فصل اول ساخته شد و جز تکرار مکررات چيز ديگري به خاطره‌هاي نسبتا خوبمان از سري اول آن؛ يعني مجموعه «دودکش» اضافه نکرد، سريال «پادري» بود که درواقع مُهر پاياني بود بر ساخت دنباله‌هاي بعدي اين مجموعه. بعد از آن نوبت به مجموعه نوروزي «ديواربه‌ديوار» رسيد که بدون هيچ توجيه قابل‌قبول يا توفيق حتي نسبي در جذب بيننده به سري دوم رسيد و جايگاه ضعيف‌ترين دنباله نمايش تلويزيوني را بدون هيچ حرف‌وحديثي به خود اختصاص داد؛ تجارب تلخي که اگر به عبرت‌آموزي ختم مي‌شدند امروز شاهد زمزمه‌هاي ادامه‌يافتن آثار بي‌کيفيت و فاقد ظرفيت استمرار نبوديم. آثاری نظير سريال ضعيف «پدر»؛ سريالي که به دليل اشکالات فاحش فيلم‌نامه؛ از عدم تطابق با معيارهاي جامعه امروزي گرفته تا باورپذيرنبودن بسياري از موقعيت‌ها و کاراکترها و پرداخت به‌شدت نارسا، از همان قسمت‌هاي آغازين پخش مورد انتقاد صاحب‌نظران و عموم جامعه قرار گرفت و پايان‌يافتن هرچه زودتر اين مجموعه يکي از اتفاق‌هاي فرخنده‌اي بود که انتظارش مي‌رفت و با وجود تمام اين شرايط، در قسمت پاياني مجموعه، سازندگان ناپخته آن با به‌کارگيري يک تمهيد نخ‌نما؛ يعني اشتباه در شناسايي جسد و فراموشي موقت قهرمان مرد داستان، براي ادامه‌دادن دستپخت نمايشي بدمزه‌شان، مقدمات لازم را با تماس تلفني قهرمان به ظاهر ازدست‌رفته با خانواده‌اش تدارک ديدند و اين يعني اينکه فصل تازه‌اي از اين مجموعه بد در راه خواهد بود يا دست‌کم، بسترش را آماده کرده‌‌اند تا در اولين فرصت ممکن از آن نهايت استفاده را ببرند! نظير اين ماجرا هم تابستان گذشته و با مجموعه «نفس»، ساخته جليل سامان، اتفاق افتاد؛ مجموعه‌اي که به‌عنوان يک اثر در گونه تاريخِ سياسي درمجموع قابل‌قبول به نظر مي‌رسيد، اما سعي در ادامه‌دادن آن بدون آنکه درون‌مايه داستاني مجموعه کشش لازم براي استمرار و به فصل‌هاي بعدي کشيده‌شدن را داشته باشد دقيقا حکايت سريال «پدر» بود؛ حکايتي که در اين روزهاي بد تلويزيون، احتمال تکرارش براي ديگر مجموعه‌هاي تلويزيوني دور از ذهن نيست و حالا که چنين بساطي پهن شده، قابل‌پيش‌بيني است که تهيه‌کنندگان آثار نمايشي، تا سرحد ممکن براي مطول‌کردن مجموعه‌ها به سازندگانشان فشار بياورند، خصوصا که بازار آگهي‌هاي بازرگاني داغ‌تر از هميشه است و سامانه‌هاي خنده‌دار و عوام‌فريب پيامکي به نوار زيرنويس مجموعه‌ها راه يافته‌‌اند و احتمال نفوذ پشت‌پرده گردانندگان آنها را هم نبايد از نظر دور داشت. وجه ديگر قضيه اين است که در اين اوضاع معيشتي نابسامان که کاهش تعداد سريال‌هاي توليدي را در پي داشته و تلويزيون را بيش از پيش آرشيومدار کرده، قطعا براي دست‌اندرکاران مجموعه‌ها هيچ چيزي خوشايندتر از اشتغال به کار نيست. مي‌بينيد آشفته‌بازاري است که برخي را از منظر فرصت‌طلبي و خيلي‌ها را هم به‌ناچار درگير خود مي‌کند.
اما نتيجه نهايي اين توليدات بي‌رويه و خارج از دايره استاندارد چيست؟ درواقع بايد اين پرسش اساسي را مطرح کرد که چون تلويزيون ما برخلاف تلويزيون‌هاي کابلي يک رسانه دولتي وابسته به بودجه و بي‌اتکا به رضايت بينندگان است و معادله مهم سرمايه‌گذاري و بازگشت سرمايه در تعاملات اقتصادي آن جايي ندارد تا کي و کجا مي‌تواند به اين سياست مبتني‌بر جذب نقدينگي بي‌حساب‌وکتاب و اسپانسرمحور ادامه دهد؟ در حوزه بين‌المللي و لااقل در بخش شناخته‌شده و واجد کيفيت آن که محصولات نمايشي‌اش در اقصا نقاط جهان در معرض تماشاي ميليون‌ها بيننده قرار مي‌گيرد، زماني که بحث دنباله‌سازي به ميان مي‌آيد يا از ابتدا و در مرحله شکل‌گيري و نگارش داستان دراين‌باره فکر و برنامه‌ريزي مي‌شود يا حداکثر اگر هم اثري براي يک فصل برنامه‌ريزي شده و اقبال بيننده به آن، زمينه‌هاي استمرارش را مهيا کرده توسط تيم‌هاي مجرب به تمام قواعد نمايشي لازم براي توليد فصل‌هاي تازه فکر مي‌شود که نمونه‌هاي آن نظير دو مجموعه چندفصلي «بازي تاج‌وتخت» و «خانه پوشالي» که در سطح گسترده جهاني بيننده دارند، کم نيستند، اما در تلويزيون ما آيا به وجوهي مثل اقبال بينندگان و اينکه تمام ژانرهاي نمايشي از بستر بالقوه لازم براي بسط داده‌شدن برخوردار نيستند توجه مي‌شود؟ اينکه بدون فراهم‌شدن زمينه‌هاي تصويب در شبکه و لحاظ بودجه و باري‌به‌هرجهت، جرقه توليد فصل بعدي زده شود بر چه مبنايي است؟ در همين مجموعه «نفس» که تابستان 96 پخش شد، تا الان که حدود 14 ماه از اتمام پخش آن گذشته، به‌جز آرزوي کارگردان آن براي ساخت فصل دوم و ذکر اينکه: «ممکن است شرايط به نحوي پيش برود که ساخت اين سريال اتفاق نيفتد» اينکه هيچ اطلاع‌رساني‌ای از مجراي رسمي شبکه توليدکننده درباره زمان ساخت و پخش فصل جديد آن صورت نگيرد، آيا مطابق با قواعد و استانداردهاي رسانه تلقي مي‌شود؟ اي‌کاش علاوه‌بر برداشت الگوي چندفصلي‌سازي، آداب درست آن را هم از خالقانش بياموزيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.