|

تروری در برابر ترور

بعد از حملات 11 سپتامبر بحث درباره آن همه‌جا پا گرفت، از محافل عمومی تا دانشگاهی. هنوز یک سال هم از واقعه نگذشته بود که دانشگاه نیویورک چند سخنرانی با همین موضوع ترتیب داد. یکی از سخنرانان این نشست ژان بودریار، فیلسوف معاصر فرانسوی، بود. بودریار در آنجا دو سخنرانی با عنوان‌های «روح تروریسم» و «سوگواره‌ای برای برج‌های دوگانه» ایراد کرد که بلافاصله در قالب دو مقاله مجزا به زبان فرانسه منتشر شد. یازده سپتامبر که یک‌ساله شد، هر دو مقاله در قالب کتاب کوچکی با عنوان «روح تروریسم» به انگلیسی در آمریکا به چاپ رسید. ترجمه فارسی این کتاب نیز در دسترس است. اگرچه از تحلیل بودریار نزدیک به دو دهه می‌گذرد، با توجه به وقایع امروز جهان، از اروپا و آمریکا تا خاورمیانه، بخش عمده‌ای از ایده‌های این دو مقاله همچنان زنده است و در فهم وضع موجود راهگشاست.
بودریار در این مقالات نشان می‌دهد که تا پیش از حمله به برج‌های دوقلو، رویدادی نمادین در مقیاس جهانی نداشته‌ایم، رویدادی که نه‌تنها بعد جهانی داشت بلکه خود گواهی بر شکست جهانی‌سازی بود و توانست در روند آن وقفه بیندازد. او حمله به مرکز تجارت جهانی در نیویورک را نمونه‌ای از یک رویداد تمام‌عیار می‌داند، «مادر تمام رویدادها، رویدادی ناب که همه رویدادهایی را که تا به حال روی نداده بود در دل خود داشت». در نظر او این رویداد کل بازی بین تاریخ و قدرت و همچنین شرایط تجزیه‌وتحلیل آن را به‌هم ریخت. این رویداد در خاک ابرقدرتی رخ داد که در نظر بودریار به‌خاطر قدرت غیرقابل تحملش بذر خشونت را در سراسر جهان پراکنده و آن را به صورت بخشی از زندگی روزمره درآورده و به همین دلیل به تخیل تروریستی دامن زده است. اما منطق این وضعیت در نظر بودریار «فراتر از بیزاری ملل محروم و استثمارشده از قدرت مسلط جهانی است». بودریار حساسیت به نظم بی‌چون‌وچرا و قدرت قطعی و نهایی را جهان‌شمول و دو برج تجارت جهانی را تجسد تمام‌عیار این نظم مسلط می‌داند. او این ترور را تروری در برابر ترور می‌داند که هیچ‌گونه ایدئولوژی در پس آن نیست. چراکه در نظرش «هیچ ایدئولوژی و انگیزه‌ای نمی‌تواند انرژی‌ای را که به ترور دامن می‌زند توجیه کند». حتی فراتر، در تحلیل او، هدفی چون دگرگون‌کردن جهان هم در کار نیست. در نظر او تروریسم دامنه‌ای جهانی دارد و مثل سایه هر نظام سلطه‌ای را دنبال می‌کند و آماده است خود را همچون عاملی دوطرفه هرجا که شد فعال کند. به همین دلیل دیگر نمی‌توان تمایزی میان تروریسم و دنیای اطراف قائل شد. چون تروریسم دقیقا در بطن فرهنگی قرار گرفته که قصد نبرد با آن را دارد و می‌تواند شکاف آشکار و نفرتی را که استثمارشدگان و عقب‌ماندگان جهان را علیه غرب می‌شوراند به‌طور پنهانی گره بزند به شکافی که درون این نظام است. هرچند این نظام توانایی سرکوب هر مقابله آشکاری را دارد، ولی علیه این شکل از مقابله کاری از دستش برنمی‌آید. در نظر بودریار «تروریسم موج تکان‌دهنده این بازگشت خاموش است». بودریار با توصیف و تبیین ایدئولوژی، آرمان‌ها و وضع زندگی حمله‌کنندگان و نسبت آنها با زندگی غربی می‌کوشد نشان دهد ماهیت تروریسم انتحاری آنها چیست.
در نظر بودریار آنچه در میان این تحولات غیرمنتظره با ما خواهد ماند، چشم‌اندازی از تصاویر است. تأثیر و افسون این تصاویر آن چیزی است که ناگزیر در یادها می‌ماند. چون تصاویر خواه‌ناخواه صحنه آغازین ما هستند. در این راستا، رویدادهای نیویورک وقتی مهم و بحرانی شد که هم وضعیت جهان و هم رابطه واقعیت و تصویر را تا حد نهایی آن پیش برد. ولی چه کسی می‌توانست حتی سقوط برج‌های دوقلو را تصور کند. در نظر بودریار، برای اینکه بتوان این رویداد را واقعی دانست به چیز بیشتری نیاز است. چون دست‌کم در این مورد مشخص، برای ورود به عرصه واقعیت صرفا مازاد خشونت کفایت نمی‌کند. به این دلیل که واقعیت یک اصل است و امروزه همین اصل است که از دست رفته. بودریار حتی یک حدس را با مخاطبانش در میان می‌گذارد مبنی‌بر اینکه شاید جذابیت حمله به برج‌های تجارت جهانی درست به‌خاطر همین ویژگی تفکیک‌ناپذیر واقعیت و خیال در دنیای امروز باشد. بنابراین برای بودریار این خشونت حتی واقعی هم نیست بلکه چیزی بدتر از آن است، یعنی چیزی نمادین. در نظر بودریار، تنها یک توجیه برای این جنگ وجود دارد: یک شبه‌رویداد تکراری و پیش‌ساخته، جایگزین یک رخداد واقعی، مهیب، تکین و غیرقابل پیش‌بینی می‌شود. او نتیجه می‌گیرد که حمله تروریستی برخلاف ظاهر پیش‌بینی‌ناپذیرش صرفا جنگی است نظامی، تکنولوژیک و بی‌معنا. به عبارت دیگر جنگی است در غیاب سیاست.

بعد از حملات 11 سپتامبر بحث درباره آن همه‌جا پا گرفت، از محافل عمومی تا دانشگاهی. هنوز یک سال هم از واقعه نگذشته بود که دانشگاه نیویورک چند سخنرانی با همین موضوع ترتیب داد. یکی از سخنرانان این نشست ژان بودریار، فیلسوف معاصر فرانسوی، بود. بودریار در آنجا دو سخنرانی با عنوان‌های «روح تروریسم» و «سوگواره‌ای برای برج‌های دوگانه» ایراد کرد که بلافاصله در قالب دو مقاله مجزا به زبان فرانسه منتشر شد. یازده سپتامبر که یک‌ساله شد، هر دو مقاله در قالب کتاب کوچکی با عنوان «روح تروریسم» به انگلیسی در آمریکا به چاپ رسید. ترجمه فارسی این کتاب نیز در دسترس است. اگرچه از تحلیل بودریار نزدیک به دو دهه می‌گذرد، با توجه به وقایع امروز جهان، از اروپا و آمریکا تا خاورمیانه، بخش عمده‌ای از ایده‌های این دو مقاله همچنان زنده است و در فهم وضع موجود راهگشاست.
بودریار در این مقالات نشان می‌دهد که تا پیش از حمله به برج‌های دوقلو، رویدادی نمادین در مقیاس جهانی نداشته‌ایم، رویدادی که نه‌تنها بعد جهانی داشت بلکه خود گواهی بر شکست جهانی‌سازی بود و توانست در روند آن وقفه بیندازد. او حمله به مرکز تجارت جهانی در نیویورک را نمونه‌ای از یک رویداد تمام‌عیار می‌داند، «مادر تمام رویدادها، رویدادی ناب که همه رویدادهایی را که تا به حال روی نداده بود در دل خود داشت». در نظر او این رویداد کل بازی بین تاریخ و قدرت و همچنین شرایط تجزیه‌وتحلیل آن را به‌هم ریخت. این رویداد در خاک ابرقدرتی رخ داد که در نظر بودریار به‌خاطر قدرت غیرقابل تحملش بذر خشونت را در سراسر جهان پراکنده و آن را به صورت بخشی از زندگی روزمره درآورده و به همین دلیل به تخیل تروریستی دامن زده است. اما منطق این وضعیت در نظر بودریار «فراتر از بیزاری ملل محروم و استثمارشده از قدرت مسلط جهانی است». بودریار حساسیت به نظم بی‌چون‌وچرا و قدرت قطعی و نهایی را جهان‌شمول و دو برج تجارت جهانی را تجسد تمام‌عیار این نظم مسلط می‌داند. او این ترور را تروری در برابر ترور می‌داند که هیچ‌گونه ایدئولوژی در پس آن نیست. چراکه در نظرش «هیچ ایدئولوژی و انگیزه‌ای نمی‌تواند انرژی‌ای را که به ترور دامن می‌زند توجیه کند». حتی فراتر، در تحلیل او، هدفی چون دگرگون‌کردن جهان هم در کار نیست. در نظر او تروریسم دامنه‌ای جهانی دارد و مثل سایه هر نظام سلطه‌ای را دنبال می‌کند و آماده است خود را همچون عاملی دوطرفه هرجا که شد فعال کند. به همین دلیل دیگر نمی‌توان تمایزی میان تروریسم و دنیای اطراف قائل شد. چون تروریسم دقیقا در بطن فرهنگی قرار گرفته که قصد نبرد با آن را دارد و می‌تواند شکاف آشکار و نفرتی را که استثمارشدگان و عقب‌ماندگان جهان را علیه غرب می‌شوراند به‌طور پنهانی گره بزند به شکافی که درون این نظام است. هرچند این نظام توانایی سرکوب هر مقابله آشکاری را دارد، ولی علیه این شکل از مقابله کاری از دستش برنمی‌آید. در نظر بودریار «تروریسم موج تکان‌دهنده این بازگشت خاموش است». بودریار با توصیف و تبیین ایدئولوژی، آرمان‌ها و وضع زندگی حمله‌کنندگان و نسبت آنها با زندگی غربی می‌کوشد نشان دهد ماهیت تروریسم انتحاری آنها چیست.
در نظر بودریار آنچه در میان این تحولات غیرمنتظره با ما خواهد ماند، چشم‌اندازی از تصاویر است. تأثیر و افسون این تصاویر آن چیزی است که ناگزیر در یادها می‌ماند. چون تصاویر خواه‌ناخواه صحنه آغازین ما هستند. در این راستا، رویدادهای نیویورک وقتی مهم و بحرانی شد که هم وضعیت جهان و هم رابطه واقعیت و تصویر را تا حد نهایی آن پیش برد. ولی چه کسی می‌توانست حتی سقوط برج‌های دوقلو را تصور کند. در نظر بودریار، برای اینکه بتوان این رویداد را واقعی دانست به چیز بیشتری نیاز است. چون دست‌کم در این مورد مشخص، برای ورود به عرصه واقعیت صرفا مازاد خشونت کفایت نمی‌کند. به این دلیل که واقعیت یک اصل است و امروزه همین اصل است که از دست رفته. بودریار حتی یک حدس را با مخاطبانش در میان می‌گذارد مبنی‌بر اینکه شاید جذابیت حمله به برج‌های تجارت جهانی درست به‌خاطر همین ویژگی تفکیک‌ناپذیر واقعیت و خیال در دنیای امروز باشد. بنابراین برای بودریار این خشونت حتی واقعی هم نیست بلکه چیزی بدتر از آن است، یعنی چیزی نمادین. در نظر بودریار، تنها یک توجیه برای این جنگ وجود دارد: یک شبه‌رویداد تکراری و پیش‌ساخته، جایگزین یک رخداد واقعی، مهیب، تکین و غیرقابل پیش‌بینی می‌شود. او نتیجه می‌گیرد که حمله تروریستی برخلاف ظاهر پیش‌بینی‌ناپذیرش صرفا جنگی است نظامی، تکنولوژیک و بی‌معنا. به عبارت دیگر جنگی است در غیاب سیاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.