|

در هزارویک‌شبِ شهرها

ایتالو کالوینو، نویسنده ایتالیایی، در ایران و برای داستان‌خوان‌های ایرانی نویسنده‌ای است نام‌آشنا. از او آثار متعددی به فارسی ترجمه شده که دوره‌های مختلف نویسندگی او را دربر می‌گیرد؛ از دوره جوانی‌اش که از جنگ و پارتیزان‌ها می‌نوشت تا دوره‌ای که چهره ایتالیای پس از جنگ را در داستان‌هایش ترسیم کرد و سرانجام دوران پختگی‌اش که آثارش پیچیده‌تر و فلسفی‌تر شدند و آمیخته به افسانه و تاریخ و فانتزی و خیال و طنز و شوخ‌طبعی. «شهرهای نامرئی» مربوط به همین دوره از نویسندگی کالوینو است. این کتاب که با ترجمه ترانه یلدا و ویرایش جدید در نشر مرکز تجدیدچاپ شده کتابی است درباره شهرها اما نه از دید متعارف که چه‌بسا در بسیاری از سفرنامه‌ها خوانده باشیم، بلکه از دید سیاحی که از روح شهرها و مردم شهرها می‌نویسد؛ از ناخودآگاه شهر و از امیال و آرزوها و خواب‌هایی در پس ظاهرِ شهرها پنهان است. ازهمین‌روست که چنان‌که مترجم در پیش‌گفتار ترجمه فارسی این کتاب نوشته است «شهرهای نامرئی به شهرهایی که می‌شناسیم و در آنها زندگی می‌کنیم شباهتی ندارند. به هیچ محدوده جغرافیایی یا دوره مشخصی از تاریخ نیز مربوط نمی‌شوند. حتی می‌توان گفت که در شرح و تفصیلات مربوط به این شهرها مسئله اصلی شناخت شهر یا شهرها به معنای رایج آن نیست. با سیر و سیاحت در شهرهای نامرئی، از داستان‌های هزارویک‌شب تا زندگی سریع و مدرن آینده، همه یک‌جا در ذهن زنده می‌شود». همچنین ترانه یلدا در یادداشت کوتاهی که بر ویرایش تازه ترجمه این کتاب نوشته است «شهرهای نامرئی» را این‌گونه وصف می‌کند: «شاعرانگی کتاب ما را به درکی از جوهر زندگی شهری نزدیک می‌کند؛ شهرهایی که ما متنوع می‌خواهیم‌شان و نه ژِنریک؛ شهرهایی که هر روز شیوه‌ی نویی از زندگی متراکم و درهم‌تنیده انسان‌ها را به نمایش می‌گذارند و برای کاوش در چهره واقعی‌شان باید به لایه‌های موجود در لوح‌های گمشده آن‌ها رجوع کنیم...».
راوی «شهرهای نامرئی» گویی مارکوپولویی است که شرح مشاهدات خود از شهرهایی را که طی سفرهایش دیده است برای قوبلای قاآن روایت می‌کند. روایت این مارکوپولو اما متفاوت با روایت مارکوپولوی تاریخی است. او درون پنهان شهرها را بازمی‌گوید. اما به گفته کالوینو در آغاز این کتاب اگرچه «معلوم نیست قوبلای قاآن همه گفته‌های فرستاده‌اش مارکوپولو را درباره شهرهایی که به آنها گسیل شده باور کند، اما مسلما امپراتور تاتارها به سخنان جوان ونیزی با دقت و کنجکاوی بیشتر گوش می‌دهد تا به گفته‌های هر یک از دیگر فرستادگان یا کاشفان خود». کالوینو در ادامه می‌نویسد: «در زندگی امپراتوران در پی احساس غرور از گستردگی بی‌پایان سرزمین‌هایی که فتح کرده‌اند و سپس اندوه توأم با تسکین ناشی از دریافتن اینکه به‌زودی از شناخت و درک آن سرزمین‌ها دست خواهند شست، لحظه‌ای فرامی‌رسد؛ احساسی به‌سان خلئی که شبی، به همراه بوی فیل‌ها پس از باران و عطر خاکستر چوب صندل که در آتشدان‌ها به سردی می‌گراید، فرایمان می‌گیرد؛ سرگیجه‌ای که نقش رودها و کوه‌های تصویرشده بر منحنی‌های نقشه جغرافیا را تار و لرزان می‌نمایاند و طومارهای اعلام سقوط آخرین سپاه دشمن از جنگی تا جنگ دیگر را یک‌به‌یک در هم می‌پیچد؛ سرگیجه‌ای که لاکِ مُهرِ نامه‌های پادشاهان گمنام را خُرد می‌کند که عاجزانه از سپاهیان پیروزِ ما به ازای پرداخت خراج سالیانه به‌شکل فلزات قیمتی، پوست‌های دباغی‌شده و لاک لاک‌پشت‌ها حمایت می‌طلبند؛ همان لحظه آشفتگی که طی آن آدمی درمی‌یابد این امپراتوریِ به‌ظاهر جمیعِ تمامِ عجایب جز ویرانه‌ای بی‌پایان و بی‌شکل نیست، که پوسیدگی درونی‌اش به قانقاریایی می‌ماند که عصای مرصع شاهی نیز دیگر قادر به پنهان‌داشتن آن نیست؛ که پیروزی بر حکمرانان رقیب ما را وارث ویرانی تدریجی قلمرو آنان نیز کرده است».کتاب «شهرهای نامرئی» از نُه بخش تشکیل شده و هر بخش از قطعاتی و هر قطعه نامی دارد؛ شهرها و خاطره، شهرها و هوس، شهرها و نشانه‌ها، شهرهای باریک و شهرها و دادوستد از جمله نام‌هایی است که بر پیشانی این قطعات حک شده است. این کتاب چنان‌که گفته شد از آثار دوران پختگی کالوینو است و در آن ویژگی‌های شاخص سبک او را به خوبی می‌توان تشخیص داد. ویژگی‌هایی که در بخشی دیگر از مقدمه مترجم بر این کتاب این‌گونه معرفی شده‌اند: «نثر کالوینو نثری است شعرگونه که در آن منطق و افسانه، ذکاوت و احساس، طنز و تمثیل، رمز و استعاره، به‌نحوی شگفتی‌آور در هم آمیخته است؛ و نگاهش، نگاهی موشکاف و نکته‌بین، نه‌تنها ظاهر روابط، بلکه نشانه‌هایی را می‌بیند که از باطنی پیچیده، انسانی و چندبعدی در هر جزء و شیء حکایت دارد».
بارون درخت‌نشین، اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری، ابر آلودگی، ویکنت شقه‌شده و شش‌ یادداشت برای هزاره بعدی از دیگر آثاری است که از کالوینو به فارسی ترجمه شده است.

ایتالو کالوینو، نویسنده ایتالیایی، در ایران و برای داستان‌خوان‌های ایرانی نویسنده‌ای است نام‌آشنا. از او آثار متعددی به فارسی ترجمه شده که دوره‌های مختلف نویسندگی او را دربر می‌گیرد؛ از دوره جوانی‌اش که از جنگ و پارتیزان‌ها می‌نوشت تا دوره‌ای که چهره ایتالیای پس از جنگ را در داستان‌هایش ترسیم کرد و سرانجام دوران پختگی‌اش که آثارش پیچیده‌تر و فلسفی‌تر شدند و آمیخته به افسانه و تاریخ و فانتزی و خیال و طنز و شوخ‌طبعی. «شهرهای نامرئی» مربوط به همین دوره از نویسندگی کالوینو است. این کتاب که با ترجمه ترانه یلدا و ویرایش جدید در نشر مرکز تجدیدچاپ شده کتابی است درباره شهرها اما نه از دید متعارف که چه‌بسا در بسیاری از سفرنامه‌ها خوانده باشیم، بلکه از دید سیاحی که از روح شهرها و مردم شهرها می‌نویسد؛ از ناخودآگاه شهر و از امیال و آرزوها و خواب‌هایی در پس ظاهرِ شهرها پنهان است. ازهمین‌روست که چنان‌که مترجم در پیش‌گفتار ترجمه فارسی این کتاب نوشته است «شهرهای نامرئی به شهرهایی که می‌شناسیم و در آنها زندگی می‌کنیم شباهتی ندارند. به هیچ محدوده جغرافیایی یا دوره مشخصی از تاریخ نیز مربوط نمی‌شوند. حتی می‌توان گفت که در شرح و تفصیلات مربوط به این شهرها مسئله اصلی شناخت شهر یا شهرها به معنای رایج آن نیست. با سیر و سیاحت در شهرهای نامرئی، از داستان‌های هزارویک‌شب تا زندگی سریع و مدرن آینده، همه یک‌جا در ذهن زنده می‌شود». همچنین ترانه یلدا در یادداشت کوتاهی که بر ویرایش تازه ترجمه این کتاب نوشته است «شهرهای نامرئی» را این‌گونه وصف می‌کند: «شاعرانگی کتاب ما را به درکی از جوهر زندگی شهری نزدیک می‌کند؛ شهرهایی که ما متنوع می‌خواهیم‌شان و نه ژِنریک؛ شهرهایی که هر روز شیوه‌ی نویی از زندگی متراکم و درهم‌تنیده انسان‌ها را به نمایش می‌گذارند و برای کاوش در چهره واقعی‌شان باید به لایه‌های موجود در لوح‌های گمشده آن‌ها رجوع کنیم...».
راوی «شهرهای نامرئی» گویی مارکوپولویی است که شرح مشاهدات خود از شهرهایی را که طی سفرهایش دیده است برای قوبلای قاآن روایت می‌کند. روایت این مارکوپولو اما متفاوت با روایت مارکوپولوی تاریخی است. او درون پنهان شهرها را بازمی‌گوید. اما به گفته کالوینو در آغاز این کتاب اگرچه «معلوم نیست قوبلای قاآن همه گفته‌های فرستاده‌اش مارکوپولو را درباره شهرهایی که به آنها گسیل شده باور کند، اما مسلما امپراتور تاتارها به سخنان جوان ونیزی با دقت و کنجکاوی بیشتر گوش می‌دهد تا به گفته‌های هر یک از دیگر فرستادگان یا کاشفان خود». کالوینو در ادامه می‌نویسد: «در زندگی امپراتوران در پی احساس غرور از گستردگی بی‌پایان سرزمین‌هایی که فتح کرده‌اند و سپس اندوه توأم با تسکین ناشی از دریافتن اینکه به‌زودی از شناخت و درک آن سرزمین‌ها دست خواهند شست، لحظه‌ای فرامی‌رسد؛ احساسی به‌سان خلئی که شبی، به همراه بوی فیل‌ها پس از باران و عطر خاکستر چوب صندل که در آتشدان‌ها به سردی می‌گراید، فرایمان می‌گیرد؛ سرگیجه‌ای که نقش رودها و کوه‌های تصویرشده بر منحنی‌های نقشه جغرافیا را تار و لرزان می‌نمایاند و طومارهای اعلام سقوط آخرین سپاه دشمن از جنگی تا جنگ دیگر را یک‌به‌یک در هم می‌پیچد؛ سرگیجه‌ای که لاکِ مُهرِ نامه‌های پادشاهان گمنام را خُرد می‌کند که عاجزانه از سپاهیان پیروزِ ما به ازای پرداخت خراج سالیانه به‌شکل فلزات قیمتی، پوست‌های دباغی‌شده و لاک لاک‌پشت‌ها حمایت می‌طلبند؛ همان لحظه آشفتگی که طی آن آدمی درمی‌یابد این امپراتوریِ به‌ظاهر جمیعِ تمامِ عجایب جز ویرانه‌ای بی‌پایان و بی‌شکل نیست، که پوسیدگی درونی‌اش به قانقاریایی می‌ماند که عصای مرصع شاهی نیز دیگر قادر به پنهان‌داشتن آن نیست؛ که پیروزی بر حکمرانان رقیب ما را وارث ویرانی تدریجی قلمرو آنان نیز کرده است».کتاب «شهرهای نامرئی» از نُه بخش تشکیل شده و هر بخش از قطعاتی و هر قطعه نامی دارد؛ شهرها و خاطره، شهرها و هوس، شهرها و نشانه‌ها، شهرهای باریک و شهرها و دادوستد از جمله نام‌هایی است که بر پیشانی این قطعات حک شده است. این کتاب چنان‌که گفته شد از آثار دوران پختگی کالوینو است و در آن ویژگی‌های شاخص سبک او را به خوبی می‌توان تشخیص داد. ویژگی‌هایی که در بخشی دیگر از مقدمه مترجم بر این کتاب این‌گونه معرفی شده‌اند: «نثر کالوینو نثری است شعرگونه که در آن منطق و افسانه، ذکاوت و احساس، طنز و تمثیل، رمز و استعاره، به‌نحوی شگفتی‌آور در هم آمیخته است؛ و نگاهش، نگاهی موشکاف و نکته‌بین، نه‌تنها ظاهر روابط، بلکه نشانه‌هایی را می‌بیند که از باطنی پیچیده، انسانی و چندبعدی در هر جزء و شیء حکایت دارد».
بارون درخت‌نشین، اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری، ابر آلودگی، ویکنت شقه‌شده و شش‌ یادداشت برای هزاره بعدی از دیگر آثاری است که از کالوینو به فارسی ترجمه شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.