|

آثاری از شکسپیر و گوته در سری «متون منثور کهن» نشر چشمه

تاریخ بی‌خردی
پارسا شهری: «زندگی و مرگِ شاه یوحنا» اثر ویلیام شکسپیر و «پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه» نوشته یوهان ولفگانگ گوته، دو مجلدِ اخیر مجموعه «متون منثور کهن» هستند که اخیرا در نشر چشمه منتشر شدند. داستانِ «شاه یوحنا» به ‌حدود چهار قرن قبل از زمان شکسپیر مربوط است و این فاصله زمانی آن‌طور که در مقدمه کتاب آمده، این امکان را به شکسپیر داده تا در شرح رویدادها و شخصیت‌ها دست‌کاری کند و آزادی بیشتری در ارائه‌ی اندیشه‌هایش داشته باشد. زمانِ نگارش نمایش‌نامه «زندگی و مرگِ شاه یوحنا» معلوم نیست. «دانسته نیست که شکسپیر این نمایش‌نامه را در چه زمانی نوشته و سخنی از اجرای آن در زمان حیات نویسنده به‌میان نیامده است. منبع این نمایش قطعا نمایش‌نامه سلطنت پردردسر یوحنا، پادشاه انگلستان است که در سال 1591 منتشر شد و نویسنده‌اش ناشناس است»، و گویا این نمایش نیز برگرفته از کتاب تواریخِ هالینشِد است. بااین‌همه زمانِ نگارش نمایش‌نامه «شاه یوحنا» به‌قلمِ شکسپیر را بین سال‌های 1591 تا 1598 تخمین می‌زنند، پیش از نوشته‌شدنِ نمایش‌نامه «ریچارد سوم». موضوع این نمایش درباره شاه یوحنا، منفورترین پادشاه تاریخ انگلستان است. قدری از این شهرت مربوط به راهبانِ مورخی است که در مکتوباتِ خود سیمایی منفور و پلید از یوحنا تصویر کرده‌اند. سلطنت یوحنا پُردردسر بود به این سبب که ادعای او مبنی بر جانشینی برادرش، ریچارد کوردلیون، مشروعیت و مقبولیت چندانی نداشت. شاهزاده آرتور جوان، فرزند جفری برادر بزرگ‌تر یوحنا نیز، ادعایی محکم‌تر از شاه یوحنا نداشت. بی‌ثمری و زیان‌های جنگی که میان رهبران تشنه قدرت در مورد جانشینی ریچارد درمی‌گیرد در این نمایش‌نامه به‌طور هجوآمیزی نشان داده می‌شود. گرچه از قرنِ شانزدهم به بعد شخصیتِ یوحنا مدام مورد بازخوانی و بازنگری قرار گرفته است، مورخان معاصر نیز از شاه یوحنا به عنوانِ شخصیتی منفور یاد کرده‌اند و با اینکه تاریخ‌نگاری به‌نام جیم بردبری از جمع‌بندی دیدگاه‌های معاصر به این نتیجه رسیده که شاه یوحنا فرمانروایی سخت‌کوش و سرداری توانمند بوده است، مورخانِ معاصر نتوانستند از خصایلِ منفی او چشم‌پوشی کنند. این خصایل دستمایه آثار بسیاری قرار گرفته است و در فرهنگ عامه غرب شاه یوحنا در مقامِ شخصیتی منفی به داستان‌ها و فیلم‌ها آمد، نمونه‌اش افسانه‌های رابین‌هود که شخصیت مضحک پرنس جان همان شاه یوحنا است. برخی از منتقدان باور دارند که این نمایش‌نامه تمثیلی سیاسی از اوضاع معاصر شکسپیر است. جز این شبیه‌سازی در نظرِ مترجم نمایش‌نامه شاه یوحنا قدرت بسیار شکسپیر در تحلیل رفتار انسان‌ها در موقعیت‌های سیاسی را نشان می‌دهد. مترجمِ کتاب در مقدمه‌اش نوشته که «شاه یوحنا» همانند نمایش‌نامه «ریچارد دوم» همه به شعر است و در قالبِ شعر آزاد سروده شده. در این قالب سطور به‌صورت موزون و بی‌قافیه هستند، ولی شکسپیر در بعضی جاهای حساس، شعرِ مقفا به‌کار می‌برد. این نمایش‌نامه به نثر ترجمه شده ولی اشعار مقفای آن برای حفظ تأثیر نمایشی آنها به شعر برگردانده شده‌اند.
همه‌چیز و هیچ‌چیز
«پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه» نوشته یوهان ولفگانگ گوته چنان‌که از عنوانش برمی‌آید، شاملِ دو نمایش‌نامه با عنوان «کلاویگو» و «اِستلا» است، یک دیالوگ جمعی با نامِ «بانوان نیک‌سرشت، المثنای بانوان بدسرشت»، افسانه «پاریس نو» و «ملوزین نو». نمایش‌نامه پنج‌پرده‌ای «کلاویگو» نخستین اثری است که گوته با نام خودش منتشر کرده است به‌سالِ 1774 یعنی در بیست‌وپنج سالگی و چنان‌که نقل شده است، گوته آن را تنها در هشت روز نوشته است. او پیش از این اثر دیگری با عنوانِ «گوتش فون برلیشینگن» را با نام مستعار چاپ کرده بود. «کلاویگو» نخستین‌بار در 23 اوت 1774 در هامبورگ روی صحنه رفت. این نمایش‌نامه روایت مردی است به‌نام کلاویگو که سخت خواهانِ رشد و ترقی اجتماعی است، مردی جاه‌طلب که در راهِ رسیدن به منزلت اجتماعی عشق و تعهد خود را زیر پا می‌گذارد. او در توجیه خود تنها می‌گوید: «اگر می‌ماندم آن‌چه بودم، هیچ نبودم.» او در مسیر رشد اجتماعی به مرتبه کاتب پادشاه می‌رسد و در این کشاکش ماری، نامزدش را رها می‌کند و به تضاد و عذاب وجدانی سخت گرفتار می‌شود. تا اینکه ناگزیر به دیدار ماری می‌رود و ماجرا سیر دیگری طی می‌کند و سرانجام کلاویگو که سودای همه‌چیز در سر داشت به هیچ می‌رسد. «استلا» نمایش‌نامه بعدی نیز درباره بحران عاطفی مرد اشراف‌زاده‌ای است که همسر و دختر خود را ترک می‌کند تا بخت خود را با معشوقه جوانش، استلا بیازماید. در این گیرودار فرناندو به‌طرز نامنتظره‌ای با همسر و دخترش که حالا بزرگ شده، مواجه می‌شود و ماجرا مسیر دیگری پیدا می‌کند. ورطه شک و تردید، در عین حال جاه‌طلبی این دو شخصیت دو نمایش‌نامه گوته را به هم مرتبط می‌کند. «بانوان نیک‌سرشت، المثنای بانوان بدسرشت» نیز یک دیالوگِ جمعی است که موضوع محوری آن زنان هستند. دیالوگی در فضای روشنفکرانه روزنامه‌نگاری که شرکت‌کنندگان در آن به مباحثِ زیبایی‌شناسی، هنرهای تجسمی و کاریکاتور می‌پردازند. در مقدمه آمده است که خصلتِ بارز گوته‌ای که ترسیم همواره احترام‌برانگیز زنان و باور به توانایی‌های آنان است، آن‌هم در زمانه‌ای که زنان در اروپا به جایگاه شایسته خود دست نیافته بودند و این نمایش این خصلت را به‌خوبی نشان می‌دهد. «پاریس نو» قصه‌ای سرشار از آلام و دردها و تخیلات و آرزوهای گوته است که در کودکی شاهد جنگ و خون‌ریزی در سرزمین آبا و اجدادی خود بوده است. او با صحنه‌آرایی این جنگ در اصل یک واقعه دردناک در زندگی خود را پردازش می‌کند. «ملوزین نو» از شاهکارهای قصه‌سرایی گوته است که مورد توجه بسیار قرار گرفته. سرنوشت مرد قصه با مقطعی از زندگی گوته شباهت بسیار دارد و بسیاری از مفسران معتقدند گوته در این قصه رابطه نافرجامِ خود با لیلی شونمان را به‌ قلم آورده است. کتاب جز این نمایش‌نامه‌ها و دو افسانه و یک دیالوگ جمعی، یادداشتی خواندنی از مترجم دارد که شرحی است بر این آثار.

تاریخ بی‌خردی
پارسا شهری: «زندگی و مرگِ شاه یوحنا» اثر ویلیام شکسپیر و «پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه» نوشته یوهان ولفگانگ گوته، دو مجلدِ اخیر مجموعه «متون منثور کهن» هستند که اخیرا در نشر چشمه منتشر شدند. داستانِ «شاه یوحنا» به ‌حدود چهار قرن قبل از زمان شکسپیر مربوط است و این فاصله زمانی آن‌طور که در مقدمه کتاب آمده، این امکان را به شکسپیر داده تا در شرح رویدادها و شخصیت‌ها دست‌کاری کند و آزادی بیشتری در ارائه‌ی اندیشه‌هایش داشته باشد. زمانِ نگارش نمایش‌نامه «زندگی و مرگِ شاه یوحنا» معلوم نیست. «دانسته نیست که شکسپیر این نمایش‌نامه را در چه زمانی نوشته و سخنی از اجرای آن در زمان حیات نویسنده به‌میان نیامده است. منبع این نمایش قطعا نمایش‌نامه سلطنت پردردسر یوحنا، پادشاه انگلستان است که در سال 1591 منتشر شد و نویسنده‌اش ناشناس است»، و گویا این نمایش نیز برگرفته از کتاب تواریخِ هالینشِد است. بااین‌همه زمانِ نگارش نمایش‌نامه «شاه یوحنا» به‌قلمِ شکسپیر را بین سال‌های 1591 تا 1598 تخمین می‌زنند، پیش از نوشته‌شدنِ نمایش‌نامه «ریچارد سوم». موضوع این نمایش درباره شاه یوحنا، منفورترین پادشاه تاریخ انگلستان است. قدری از این شهرت مربوط به راهبانِ مورخی است که در مکتوباتِ خود سیمایی منفور و پلید از یوحنا تصویر کرده‌اند. سلطنت یوحنا پُردردسر بود به این سبب که ادعای او مبنی بر جانشینی برادرش، ریچارد کوردلیون، مشروعیت و مقبولیت چندانی نداشت. شاهزاده آرتور جوان، فرزند جفری برادر بزرگ‌تر یوحنا نیز، ادعایی محکم‌تر از شاه یوحنا نداشت. بی‌ثمری و زیان‌های جنگی که میان رهبران تشنه قدرت در مورد جانشینی ریچارد درمی‌گیرد در این نمایش‌نامه به‌طور هجوآمیزی نشان داده می‌شود. گرچه از قرنِ شانزدهم به بعد شخصیتِ یوحنا مدام مورد بازخوانی و بازنگری قرار گرفته است، مورخان معاصر نیز از شاه یوحنا به عنوانِ شخصیتی منفور یاد کرده‌اند و با اینکه تاریخ‌نگاری به‌نام جیم بردبری از جمع‌بندی دیدگاه‌های معاصر به این نتیجه رسیده که شاه یوحنا فرمانروایی سخت‌کوش و سرداری توانمند بوده است، مورخانِ معاصر نتوانستند از خصایلِ منفی او چشم‌پوشی کنند. این خصایل دستمایه آثار بسیاری قرار گرفته است و در فرهنگ عامه غرب شاه یوحنا در مقامِ شخصیتی منفی به داستان‌ها و فیلم‌ها آمد، نمونه‌اش افسانه‌های رابین‌هود که شخصیت مضحک پرنس جان همان شاه یوحنا است. برخی از منتقدان باور دارند که این نمایش‌نامه تمثیلی سیاسی از اوضاع معاصر شکسپیر است. جز این شبیه‌سازی در نظرِ مترجم نمایش‌نامه شاه یوحنا قدرت بسیار شکسپیر در تحلیل رفتار انسان‌ها در موقعیت‌های سیاسی را نشان می‌دهد. مترجمِ کتاب در مقدمه‌اش نوشته که «شاه یوحنا» همانند نمایش‌نامه «ریچارد دوم» همه به شعر است و در قالبِ شعر آزاد سروده شده. در این قالب سطور به‌صورت موزون و بی‌قافیه هستند، ولی شکسپیر در بعضی جاهای حساس، شعرِ مقفا به‌کار می‌برد. این نمایش‌نامه به نثر ترجمه شده ولی اشعار مقفای آن برای حفظ تأثیر نمایشی آنها به شعر برگردانده شده‌اند.
همه‌چیز و هیچ‌چیز
«پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه» نوشته یوهان ولفگانگ گوته چنان‌که از عنوانش برمی‌آید، شاملِ دو نمایش‌نامه با عنوان «کلاویگو» و «اِستلا» است، یک دیالوگ جمعی با نامِ «بانوان نیک‌سرشت، المثنای بانوان بدسرشت»، افسانه «پاریس نو» و «ملوزین نو». نمایش‌نامه پنج‌پرده‌ای «کلاویگو» نخستین اثری است که گوته با نام خودش منتشر کرده است به‌سالِ 1774 یعنی در بیست‌وپنج سالگی و چنان‌که نقل شده است، گوته آن را تنها در هشت روز نوشته است. او پیش از این اثر دیگری با عنوانِ «گوتش فون برلیشینگن» را با نام مستعار چاپ کرده بود. «کلاویگو» نخستین‌بار در 23 اوت 1774 در هامبورگ روی صحنه رفت. این نمایش‌نامه روایت مردی است به‌نام کلاویگو که سخت خواهانِ رشد و ترقی اجتماعی است، مردی جاه‌طلب که در راهِ رسیدن به منزلت اجتماعی عشق و تعهد خود را زیر پا می‌گذارد. او در توجیه خود تنها می‌گوید: «اگر می‌ماندم آن‌چه بودم، هیچ نبودم.» او در مسیر رشد اجتماعی به مرتبه کاتب پادشاه می‌رسد و در این کشاکش ماری، نامزدش را رها می‌کند و به تضاد و عذاب وجدانی سخت گرفتار می‌شود. تا اینکه ناگزیر به دیدار ماری می‌رود و ماجرا سیر دیگری طی می‌کند و سرانجام کلاویگو که سودای همه‌چیز در سر داشت به هیچ می‌رسد. «استلا» نمایش‌نامه بعدی نیز درباره بحران عاطفی مرد اشراف‌زاده‌ای است که همسر و دختر خود را ترک می‌کند تا بخت خود را با معشوقه جوانش، استلا بیازماید. در این گیرودار فرناندو به‌طرز نامنتظره‌ای با همسر و دخترش که حالا بزرگ شده، مواجه می‌شود و ماجرا مسیر دیگری پیدا می‌کند. ورطه شک و تردید، در عین حال جاه‌طلبی این دو شخصیت دو نمایش‌نامه گوته را به هم مرتبط می‌کند. «بانوان نیک‌سرشت، المثنای بانوان بدسرشت» نیز یک دیالوگِ جمعی است که موضوع محوری آن زنان هستند. دیالوگی در فضای روشنفکرانه روزنامه‌نگاری که شرکت‌کنندگان در آن به مباحثِ زیبایی‌شناسی، هنرهای تجسمی و کاریکاتور می‌پردازند. در مقدمه آمده است که خصلتِ بارز گوته‌ای که ترسیم همواره احترام‌برانگیز زنان و باور به توانایی‌های آنان است، آن‌هم در زمانه‌ای که زنان در اروپا به جایگاه شایسته خود دست نیافته بودند و این نمایش این خصلت را به‌خوبی نشان می‌دهد. «پاریس نو» قصه‌ای سرشار از آلام و دردها و تخیلات و آرزوهای گوته است که در کودکی شاهد جنگ و خون‌ریزی در سرزمین آبا و اجدادی خود بوده است. او با صحنه‌آرایی این جنگ در اصل یک واقعه دردناک در زندگی خود را پردازش می‌کند. «ملوزین نو» از شاهکارهای قصه‌سرایی گوته است که مورد توجه بسیار قرار گرفته. سرنوشت مرد قصه با مقطعی از زندگی گوته شباهت بسیار دارد و بسیاری از مفسران معتقدند گوته در این قصه رابطه نافرجامِ خود با لیلی شونمان را به‌ قلم آورده است. کتاب جز این نمایش‌نامه‌ها و دو افسانه و یک دیالوگ جمعی، یادداشتی خواندنی از مترجم دارد که شرحی است بر این آثار.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.