|

نقبی بر وفاق فرهنگی در مخاطبه با وزیر-2

بهر لقمه گشته لقمانی گرو...

علی نوازنی

حکایت کهنه و دل‌آزار تنگدستی اهل فرهنگ در این مرزوبوم، قصه پرغصه‌ای است که شوربختانه تا به امروز علاجی به خود ندیده است! از یک زاویه، هنرمندان و فرهیختگان به پاس کرامت هنر و قدرت خلاقه که برترین نعمتی است که خداوند به آنها ارزانی داشته است، غم نان را برهنه و عریان بر زبان نمی‌آورند؛ دردمندی مبارکی که نشان از روحی بلند و طاقتی ژرف است. به تعبیر متنبی: اِذا کانَتِ النُفوسُ کبارا / تَعِبَتْ فی مُرادِهَا الْاَجْسامُ
وقتی روح‌ها بزرگ باشند، جسم‌ها برای نیل به مراد آن به زحمت می‌افتند.
خداوند از انسان‌های فقیری در قرآن مجید سخن به میان آورده است که در عین مسکنت، عفیف و خویشتندارند: «یحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیاء مِنَ التعَففِ» (بقره 273) آنچنان در پرده عفافند که آنها که حال ایشان را نمی‌دانند می‌پندارند از زمره توانگرانند! وقتی قدرت خلاقیت در جان اندیشمند و هنرمندی آشیان ساخت، از ناداری نمی‌نالد؛ لکن اینان بر سلطنت فقر می‌بالند...
بر در میکده رندان قلندر باشند
که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای
دست قدرت نگرو منصب صاحب جاهی
اگرت سلطنت فقر ببخشند‌ای دل
کمترین ملک تو از ماه بود تا ماهی
اگرچه، بخش عمده‌ای از این رنج‌ها را به اختیار و انتخاب برمی‌گزینند و از این روی جای گله و شکوه باقی نمی‌گذارد، اما سخن بر سر عزت نفس نویسندگان و هنروران ماست! ردی از این بی‌رسمی‌ها در بث الشکوی لابه‌لای سطور متون منقش ایشان پیداست. که هم رقت‌انگیز است و هم سوال‌برانگیز:
ترس الناس دهنا فی قواریر صافیا
و ما یدری ما یجری علی رأس سمسم
مردم در شیشه‌های زلال و شفاف، روغن را می‌بینند؛ اما نمی‌دانند بر سر دانه‌های کرچک چه آمده است! فرهنگ‌پروران کشور، به تأسی از خلف صالح، در برابر مصایب، جامه شکیب بر تن نمی‌درند، کارشان را به‌رغم تمامی دشواری‌ها پیش می‌برند. البته برخی در این میانه، وصله ناهمخوان و ناچسبند. به جای قلم، خشت می‌زنند و بوالعجبا که غرق تنعمند! اما قاطبه هنرمندان و فرهنگ‌پروران، تاجری نمی‌کنند؛ به هر لقمه‌ای و جرعه‌ای، حرمت و کرامت خود را چوب حراج نمی‌زنند. علی‌الاصول، آزاده اجیر اجرت نمی‌شود و چشمی به نفقات و انفاقات ندارد. سیرچشم و خوش‌نشین روزگار می‌گذارنند و «پاک می‌بازد نباشد مزد جو»... و معمول قضیه هم اینگونه است که همواره در کوچه و بازار از خار و خاره طعنه شنوده‌اند و عمری از این دست به سر برده‌اند و سرمای خیس و خزنده‌ای که تا واپسین لحظات عمر با ایشان دمساز است... به اتفاق دستی بیفشانید و به تعبیر خیام: پایی ز نشاط بر سر غم بزنید. تا به‌رغم مرارت‌ها و محنت‌های سالیان اخیر، کامروایی را به حد مقتضی تجربه کنند. ادعا نمی‌کنم که در سال‌های اخیر مطلقا نسبت به ایشان بی‌تفاوت برخورد شده است، لکن به تعبیر بیهقی: «از دَه یکی کرده آمدی و بسیار محابا رفتی»...
مراقبت کنید تا حلیله حیاتشان ز کف نرود و تا فرصت و نعمت عمر و حیات باقی است دور از دغدغه و تشویش خاطر، بر گلزار فرهنگ این آب و خاک بیفزایند. متناسب است برگ خاطره‌ای اگرچه تلخ و سوزناک اما عبرت‌آموز را پیش روی بگشایم: استاد مسلم، دکتر باستانی پاریزی، نقل می‌کنند که: «وقتی می‌خواستند لغت‌نامه دهخدا را به چاپ برسانند، متحیر بودند که بودجه را از کجا تامین کنند، طرح‌ها و پیشنهادها مخارج کلی داشت و هیچ وزارتخانه‌ای قبول نمی‌کرد، سرلشکر ریاضی (وزیر فرهنگ وقت) پیشنهاد عجیبی کرد. او گفت: پیشنهاد من این است که فضولات و «پهن»های اسب‌های دانشکده افسری را بفروشند و از بهای آن لغتنامه دهخدا را چاپ کنند و همین کار را هم کردند. جلد اول آن درآمد و کم‌کم محلی در بودجه مملکت برایش گذاشته شد و همان است که امروز یک دایره‌المعارف عظیم فارسی با وجود نقایص بسیارش در دست داریم. کتابی که اگر اسب‌های دانشکده افسری از قضای حاجت خودداری می‌کردند، چاپ آن به تعویق می‌افتاد!
و با افسوس، حکایت همچنان باقی است... این خاطره را بر طاقچه خاطرتان بگمارید و مدام بر آن نظاره کنید. شهدالله که حیثیت و منزلت ایرانی و اسلامی ما چنین اجحافی را برنمی‌تابد و سزاوار نمی‌داند! «برای فرهنگ این سرزمین جوانی و برای مردمان آن سپیدبختی آرزو می‌کنم. چنین گفت شهرزاد.»
ادامه دارد...
حکایت کهنه و دل‌آزار تنگدستی اهل فرهنگ در این مرزوبوم، قصه پرغصه‌ای است که شوربختانه تا به امروز علاجی به خود ندیده است! از یک زاویه، هنرمندان و فرهیختگان به پاس کرامت هنر و قدرت خلاقه که برترین نعمتی است که خداوند به آنها ارزانی داشته است، غم نان را برهنه و عریان بر زبان نمی‌آورند؛ دردمندی مبارکی که نشان از روحی بلند و طاقتی ژرف است. به تعبیر متنبی: اِذا کانَتِ النُفوسُ کبارا / تَعِبَتْ فی مُرادِهَا الْاَجْسامُ
وقتی روح‌ها بزرگ باشند، جسم‌ها برای نیل به مراد آن به زحمت می‌افتند.
خداوند از انسان‌های فقیری در قرآن مجید سخن به میان آورده است که در عین مسکنت، عفیف و خویشتندارند: «یحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیاء مِنَ التعَففِ» (بقره 273) آنچنان در پرده عفافند که آنها که حال ایشان را نمی‌دانند می‌پندارند از زمره توانگرانند! وقتی قدرت خلاقیت در جان اندیشمند و هنرمندی آشیان ساخت، از ناداری نمی‌نالد؛ لکن اینان بر سلطنت فقر می‌بالند...
بر در میکده رندان قلندر باشند
که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای
دست قدرت نگرو منصب صاحب جاهی
اگرت سلطنت فقر ببخشند‌ای دل
کمترین ملک تو از ماه بود تا ماهی
اگرچه، بخش عمده‌ای از این رنج‌ها را به اختیار و انتخاب برمی‌گزینند و از این روی جای گله و شکوه باقی نمی‌گذارد، اما سخن بر سر عزت نفس نویسندگان و هنروران ماست! ردی از این بی‌رسمی‌ها در بث الشکوی لابه‌لای سطور متون منقش ایشان پیداست. که هم رقت‌انگیز است و هم سوال‌برانگیز:
ترس الناس دهنا فی قواریر صافیا
و ما یدری ما یجری علی رأس سمسم
مردم در شیشه‌های زلال و شفاف، روغن را می‌بینند؛ اما نمی‌دانند بر سر دانه‌های کرچک چه آمده است! فرهنگ‌پروران کشور، به تأسی از خلف صالح، در برابر مصایب، جامه شکیب بر تن نمی‌درند، کارشان را به‌رغم تمامی دشواری‌ها پیش می‌برند. البته برخی در این میانه، وصله ناهمخوان و ناچسبند. به جای قلم، خشت می‌زنند و بوالعجبا که غرق تنعمند! اما قاطبه هنرمندان و فرهنگ‌پروران، تاجری نمی‌کنند؛ به هر لقمه‌ای و جرعه‌ای، حرمت و کرامت خود را چوب حراج نمی‌زنند. علی‌الاصول، آزاده اجیر اجرت نمی‌شود و چشمی به نفقات و انفاقات ندارد. سیرچشم و خوش‌نشین روزگار می‌گذارنند و «پاک می‌بازد نباشد مزد جو»... و معمول قضیه هم اینگونه است که همواره در کوچه و بازار از خار و خاره طعنه شنوده‌اند و عمری از این دست به سر برده‌اند و سرمای خیس و خزنده‌ای که تا واپسین لحظات عمر با ایشان دمساز است... به اتفاق دستی بیفشانید و به تعبیر خیام: پایی ز نشاط بر سر غم بزنید. تا به‌رغم مرارت‌ها و محنت‌های سالیان اخیر، کامروایی را به حد مقتضی تجربه کنند. ادعا نمی‌کنم که در سال‌های اخیر مطلقا نسبت به ایشان بی‌تفاوت برخورد شده است، لکن به تعبیر بیهقی: «از دَه یکی کرده آمدی و بسیار محابا رفتی»...
مراقبت کنید تا حلیله حیاتشان ز کف نرود و تا فرصت و نعمت عمر و حیات باقی است دور از دغدغه و تشویش خاطر، بر گلزار فرهنگ این آب و خاک بیفزایند. متناسب است برگ خاطره‌ای اگرچه تلخ و سوزناک اما عبرت‌آموز را پیش روی بگشایم: استاد مسلم، دکتر باستانی پاریزی، نقل می‌کنند که: «وقتی می‌خواستند لغت‌نامه دهخدا را به چاپ برسانند، متحیر بودند که بودجه را از کجا تامین کنند، طرح‌ها و پیشنهادها مخارج کلی داشت و هیچ وزارتخانه‌ای قبول نمی‌کرد، سرلشکر ریاضی (وزیر فرهنگ وقت) پیشنهاد عجیبی کرد. او گفت: پیشنهاد من این است که فضولات و «پهن»های اسب‌های دانشکده افسری را بفروشند و از بهای آن لغتنامه دهخدا را چاپ کنند و همین کار را هم کردند. جلد اول آن درآمد و کم‌کم محلی در بودجه مملکت برایش گذاشته شد و همان است که امروز یک دایره‌المعارف عظیم فارسی با وجود نقایص بسیارش در دست داریم. کتابی که اگر اسب‌های دانشکده افسری از قضای حاجت خودداری می‌کردند، چاپ آن به تعویق می‌افتاد!
و با افسوس، حکایت همچنان باقی است... این خاطره را بر طاقچه خاطرتان بگمارید و مدام بر آن نظاره کنید. شهدالله که حیثیت و منزلت ایرانی و اسلامی ما چنین اجحافی را برنمی‌تابد و سزاوار نمی‌داند! «برای فرهنگ این سرزمین جوانی و برای مردمان آن سپیدبختی آرزو می‌کنم. چنین گفت شهرزاد.»
ادامه دارد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.