|

قانون، وضعیت اعتصاب و داستان‌هاي «مرگ و زندگي»

ازبین‌بردنِ ترس جهاني

شیما بهره‌مند

«در پایان کلام است، و کلام انسان است و کلام با انسان‌هاست». اين سخنِ يوحنا تذكار استن‌بك است خطاب به انسان مدرن كه «خود بزرگ‌ترین خطر و تنها امید ماست». تمام شش داستانِ «مرگ و زندگي» را كه ازقضا كتابي است گردآمده از تكه‌داستان‌هاي استن‌بك از آثار مختلفِ او، مي‌توان در مونتاژ با اين تذكار خواند. در داستانِ دوم كتاب با عنوان دورودرازِ «چگونه داني از جنگ كه بازگشت، خود را وارث يافت و سوگند خورد كه بي‌پناهان را ياري دهد»، داني بعد از بازگشت از جبهه و اخراج از نظام، وارثِ پدربزرگ خود شده است اما عهده‌داريِ مالكيت چنان براي او كه همواره بي‌خانمان بوده، سنگين می‌آید كه به‌جاي رتق‌وفتق امورِ مالكيت خود را به باري رسانده و بعد در قمارخانه می‌یابد و سرخوشي‌اش چنان بالا می‌گیرد كه سر دومين نبش خياباني كه به‌هم ريخته بود پاسباني دستگيرش می‌كند. همين‌جاست كه استن‌بك آن عبارت كليدي داستان را مي‌آورد: احترام به قانون. «احترام فراوان داني نسبت به قانون وادارش كرد كه بي‌سروصدا دنبال پاسبان راه بيفتد». اين عبارت كه در طولِ داستان چندبار تكرار مي‌شود، به شخصيت سرخوش داستان نسبت داده مي‌شود كه پیش از این با شادخواري و قمار و برهم‌زدن نظم و اخراج از نظام شناخته شده است و همين امر تضادِ داستان را برمي‌سازد كه تمِ محوري چند داستان ديگر اين مجموعه نيز هست و جز زبان و لحن و جهانِ جان استن‌بك، شايد تنها خطِ اتصال داستان‌هاي تكه‌پاره از ديگر كتاب‌هاي استن‌بك باشد. تلقي‌ای كه اين نويسنده آمريكايي از مفهوم قانون مي‌سازد در نسبت با همان كلامي كه از آنِ انسان است. چند خطِ بعد، داني در اتاقك زنداني است كه ساس‌ها كلافه‌اش كرده‌اند. داني براي آنكه در اتاقك زندانِ شهر هم به سرخوشي سَر كند، «بازي مسخره‌اي» طراحي مي‌كند. ساسي را روي ديوار له مي‌كند و با مداد دورش دايره‌اي مي‌كشد و اسمش را مي‌گذارد شهردار. بعد ساس‌هاي ديگر را و به‌اين‌ترتيب «اعضاي انجمن شهر» در ديوار زندان شهر جمع می‌شوند. زندانبان اما از او شكايتي ندارد چون «داني عكس آنهايي را كه به زندانش انداخته بودند و پاسبان‌ها را نمي‌كشيد...» و باز آن عبارت سروكله‌اش پيدا مي‌شود: «به قانون احترام زيادي مي‌گذاشت». ازريخت‌انداختنِ قانون كه ابداعِ انسان است،‌ كلامِ انسان، اما با منشاء الهياتي، كاري است كه ‌استن‌بك در اين داستان‌ها انجام مي‌دهد. در داستانِ بعد، «تدفين پدربزرگ» خانواده‌اي كه به‌خاطر توهچل‌افتادن تام، يكي از اعضاش به كاليفرنيا مي‌گريزد در راه با مرگِ پدربزرگ در مخمصه‌ای تازه گرفتار می‌شود. قانوني هست كه بايد مرگ را گزارش داد، «وقتي اين كارو كردي يا بايد چهل دلار براي كفن و دفن خرج كني يا اينكه مي‌برن مثل گداها يه گوشه چالش مي‌كنن». و اين خانواده تابه‌حال گدا نداشته است. اگر مطابق قانون عمل كنند بايد چهل دلار از صدوپنجاه دلارِ خود را بدهند و اين‌طور به كاليفرنيا نمي‌رسند وگرنه بايد خودشان دست‌به‌كار شوند. نتيجه اينكه «بعضي‌وقتا آدم بايد قانونو بشكنه» و كشيشي هم آن حوالي هست كه مي‌گويد «قانون تغيير مي‌كنه... تو حق داري كاري رو كه مجبوري بكني، بكني». او معتقد است «هرچه زنده است، مقدس است». مرده‌ها يك راه بيشتر پيش‌رو ندارند اما زندگان هزار راه در پيش دارند كه بايد از اين ميان دست به انتخاب بزنند، و اين است دشواريِ انسان و آن كلام و وظيفه‌اي كه انسان براي تغيير جهان برعهده دارد و استن‌بك تمام خطابه نوبلِ خود را از آن گفته است. «سرانجام خطر، افتخار و انتخاب با انسان است. انسان، خود بزرگ‌ترین خطر و تنها امید ماست». و قانون همان كلامِ انسان است كه خودِ انسان توانِ تخطي از آن را دارد خاصه در وضعيتي كه استن‌بك آن را در داستانِ «خطاب» به‌وضوح نامگذاري مي‌كند: اعتصاب. «خطاب» روايتِ يك وضعيت اردوگاهي است كه اردوگاهيان قصدِ اعتصاب كرده‌اند. در اين تكه‌داستان كه از مجموعه «در نبردي مشكوك» گرفته شده، دليل تام‌وتمامي براي اين اعتصاب و شرايطِ بروز آن در دست نيست اما وضعيت چنان واقعي است كه بعيد است مخاطب به اين چيزها فكر كند. آخر داستان، جماعتي با كلانتر بخش سر مي‌رسند و هشدار مي‌دهند كه اگر تا صبح دست از اعتصاب برندارند، سروكارشان با تفنگ و بمب دستي است. شك در ميان اعتصاب‌كنندگان مي‌افتد و سرانِ آنان در حال يافتن راهي براي متقاعدكردن‌‌شان به ادامه اين جنگ هستند. «مك» فرماندهِ اعتصاب مي‌گويد، اعتصاب يك حمله كوچك است براي يك جنگ بزرگ، و اگر بدون جنگ فرار كنيم ميدان را براي هميشه از دست داده‌ايم. پس فانوس‌به‌دست همه را جمع مي‌كند تا رأي بدهند. در قابِ آخر داستان، هنوز شب است كه تيري به‌سمت يكي از مغزهاي متفكر و جوانِ اعتصاب رها مي‌شود كه بنا بود با سخنانِ موثرش جماعت را به ماندن در ميدان ترغيب كند. «مك به‌سختي از جايش برخاست. پيش رفت و تن جيم را از خاك برداشت و همچون كيسه‌اي بر شانه‌اش آويخت. سر خون‌چكان از پشت مك آويزان بود». بعد مک خطاب به جماعت می‌گوید: «رفقا اين جوان هيچ‌چيز را براي خودش نمي‌خواست»، اين همان تغييري بود كه استن‌بك در تمامِ داستان‌هايش از آن گفت. او در خطابه نوبل از «تراژدي ترس جهاني» سخن گفت و به فاكنر، سلفِ بزرگ خود اشاره كرد كه پيش‌تر، از اين ترسِ فراگير گفته بود. او كه می‌دانست درک و ازمیان‌بردن ترس بزرگ‌ترین وظیفه نویسنده است. فاكنر كه به‌تعبيرِ پاسكال كازانووا «شهروندِ قدرت‌مندترين كشور جهان» و هموطن استن‌بك بود، از شخصيت‌ها، چشم‌اندازها، طرز فكرها و ماجراهايي مي‌نوشت كه در انطباقِ كامل با واقعيت تمام كشورهايي بود كه در «جنوب» قرار داشتند و جنوب به‌معناي تمام واقعيات حقارت‌بار بشري در حاشيه‌هاي جهان است كه در «انقلاب فاكنري» امكانِ طرح در ادبيات مدرن را يافتند و براي نمونه استن‌بك كه هموطن و خويشاوندِ ژئوپلتيك فاكنر بود، اين امكان را با تخطي از قانوني فراهم كرد كه در وضعيت‌هاي اضطراري بشر از كار مي‌افتاد و اعتصاب يكي از اشكالِ نمادين آن است. او اين تلقي را در بزرگ‌ترين رمانش «خوشه‌هاي خشم» هم‌چون مانيفستي نوشته است: «هر شب دنیایی خلق می‌شود، دنیایی کامل، با دوستی‌ها و دشمنی‌های نوپدید؛ هر غروب روابطی که دنیایی را خلق می‌کنند برقرار می‌شود و هر بامداد این دنیا مثل یک سیرک سیار از هم می‌پاشد. در آغاز، خانواده‌ها برای تشکیل و تفرقه دنیاها کمرویی به خرج می‌دادند. اما اندک‌‌اندک فن تشکیل این دنیاها برایشان خودمانی شد، راه‌ورسم زندگی‌شان شد. و بعد روسا پیدا شدند و بعد قانون وضع شد و بعد مجموعه‌های قوانین به ‌وجود آمد و به‌تدریج که این دنیاها به مغرب نزدیک‌تر می‌شدند، کامل‌تر و رنگین‌تر می‌گشتند زیرا تجربه سازندگان آنها افزونی می‌یافت... به‌تدریج آدم‌ها به‌سوی مغرب می‌لغزند و قاعده‌ها قانون می‌شوند و مجازات همراه با همین قانون‌هاست» و قانون همان كلامِ انساني است كه قابليت تخطي و تغيير دارد و دست‌برقضا نويسنده‌اي كه تصور قانون به‌مثابه امري همواره مثبت و قطعي را برهم مي‌زند، تابعيت كشوري را دارد كه قدرتمند است و داعيه قانون و قانون‌مداري دارد. اما استن‌بك روايتِ ديگري از اقليت‌ها، كارگران، اهاليِ حاشيه به‌ دست مي‌دهد تا خلفِ بزرگ فاكنر باشد، نويسنده‌اي كه بعد از او تمام نويسندگان جنوب، به‌مفهومِ وسيع كلمه، از هند غربي گرفته تا پرتغال، از آمريكاي جنوبي گرفته تا آفريقا، فهميدند كه فاكنر راهي براي پيوستن به «جمهوري جهاني ادبيات» نشان داده است كه به‌هيچ‌وجه متضمن زيرپاگذاشتن و انكار ميراث فرهنگي‌شان نيست. برهم‌زدنِ ساختارهاي به‌ظاهر ابدي براي ازبين‌بردنِ ترس جهاني همان وظيفه‌اي است كه فاكنر آن را بر گردنِ نويسنده انداخت، طوقي كه استن‌بك نيز با طيب‌خاطر آن را پذيرفت.

«در پایان کلام است، و کلام انسان است و کلام با انسان‌هاست». اين سخنِ يوحنا تذكار استن‌بك است خطاب به انسان مدرن كه «خود بزرگ‌ترین خطر و تنها امید ماست». تمام شش داستانِ «مرگ و زندگي» را كه ازقضا كتابي است گردآمده از تكه‌داستان‌هاي استن‌بك از آثار مختلفِ او، مي‌توان در مونتاژ با اين تذكار خواند. در داستانِ دوم كتاب با عنوان دورودرازِ «چگونه داني از جنگ كه بازگشت، خود را وارث يافت و سوگند خورد كه بي‌پناهان را ياري دهد»، داني بعد از بازگشت از جبهه و اخراج از نظام، وارثِ پدربزرگ خود شده است اما عهده‌داريِ مالكيت چنان براي او كه همواره بي‌خانمان بوده، سنگين می‌آید كه به‌جاي رتق‌وفتق امورِ مالكيت خود را به باري رسانده و بعد در قمارخانه می‌یابد و سرخوشي‌اش چنان بالا می‌گیرد كه سر دومين نبش خياباني كه به‌هم ريخته بود پاسباني دستگيرش می‌كند. همين‌جاست كه استن‌بك آن عبارت كليدي داستان را مي‌آورد: احترام به قانون. «احترام فراوان داني نسبت به قانون وادارش كرد كه بي‌سروصدا دنبال پاسبان راه بيفتد». اين عبارت كه در طولِ داستان چندبار تكرار مي‌شود، به شخصيت سرخوش داستان نسبت داده مي‌شود كه پیش از این با شادخواري و قمار و برهم‌زدن نظم و اخراج از نظام شناخته شده است و همين امر تضادِ داستان را برمي‌سازد كه تمِ محوري چند داستان ديگر اين مجموعه نيز هست و جز زبان و لحن و جهانِ جان استن‌بك، شايد تنها خطِ اتصال داستان‌هاي تكه‌پاره از ديگر كتاب‌هاي استن‌بك باشد. تلقي‌ای كه اين نويسنده آمريكايي از مفهوم قانون مي‌سازد در نسبت با همان كلامي كه از آنِ انسان است. چند خطِ بعد، داني در اتاقك زنداني است كه ساس‌ها كلافه‌اش كرده‌اند. داني براي آنكه در اتاقك زندانِ شهر هم به سرخوشي سَر كند، «بازي مسخره‌اي» طراحي مي‌كند. ساسي را روي ديوار له مي‌كند و با مداد دورش دايره‌اي مي‌كشد و اسمش را مي‌گذارد شهردار. بعد ساس‌هاي ديگر را و به‌اين‌ترتيب «اعضاي انجمن شهر» در ديوار زندان شهر جمع می‌شوند. زندانبان اما از او شكايتي ندارد چون «داني عكس آنهايي را كه به زندانش انداخته بودند و پاسبان‌ها را نمي‌كشيد...» و باز آن عبارت سروكله‌اش پيدا مي‌شود: «به قانون احترام زيادي مي‌گذاشت». ازريخت‌انداختنِ قانون كه ابداعِ انسان است،‌ كلامِ انسان، اما با منشاء الهياتي، كاري است كه ‌استن‌بك در اين داستان‌ها انجام مي‌دهد. در داستانِ بعد، «تدفين پدربزرگ» خانواده‌اي كه به‌خاطر توهچل‌افتادن تام، يكي از اعضاش به كاليفرنيا مي‌گريزد در راه با مرگِ پدربزرگ در مخمصه‌ای تازه گرفتار می‌شود. قانوني هست كه بايد مرگ را گزارش داد، «وقتي اين كارو كردي يا بايد چهل دلار براي كفن و دفن خرج كني يا اينكه مي‌برن مثل گداها يه گوشه چالش مي‌كنن». و اين خانواده تابه‌حال گدا نداشته است. اگر مطابق قانون عمل كنند بايد چهل دلار از صدوپنجاه دلارِ خود را بدهند و اين‌طور به كاليفرنيا نمي‌رسند وگرنه بايد خودشان دست‌به‌كار شوند. نتيجه اينكه «بعضي‌وقتا آدم بايد قانونو بشكنه» و كشيشي هم آن حوالي هست كه مي‌گويد «قانون تغيير مي‌كنه... تو حق داري كاري رو كه مجبوري بكني، بكني». او معتقد است «هرچه زنده است، مقدس است». مرده‌ها يك راه بيشتر پيش‌رو ندارند اما زندگان هزار راه در پيش دارند كه بايد از اين ميان دست به انتخاب بزنند، و اين است دشواريِ انسان و آن كلام و وظيفه‌اي كه انسان براي تغيير جهان برعهده دارد و استن‌بك تمام خطابه نوبلِ خود را از آن گفته است. «سرانجام خطر، افتخار و انتخاب با انسان است. انسان، خود بزرگ‌ترین خطر و تنها امید ماست». و قانون همان كلامِ انسان است كه خودِ انسان توانِ تخطي از آن را دارد خاصه در وضعيتي كه استن‌بك آن را در داستانِ «خطاب» به‌وضوح نامگذاري مي‌كند: اعتصاب. «خطاب» روايتِ يك وضعيت اردوگاهي است كه اردوگاهيان قصدِ اعتصاب كرده‌اند. در اين تكه‌داستان كه از مجموعه «در نبردي مشكوك» گرفته شده، دليل تام‌وتمامي براي اين اعتصاب و شرايطِ بروز آن در دست نيست اما وضعيت چنان واقعي است كه بعيد است مخاطب به اين چيزها فكر كند. آخر داستان، جماعتي با كلانتر بخش سر مي‌رسند و هشدار مي‌دهند كه اگر تا صبح دست از اعتصاب برندارند، سروكارشان با تفنگ و بمب دستي است. شك در ميان اعتصاب‌كنندگان مي‌افتد و سرانِ آنان در حال يافتن راهي براي متقاعدكردن‌‌شان به ادامه اين جنگ هستند. «مك» فرماندهِ اعتصاب مي‌گويد، اعتصاب يك حمله كوچك است براي يك جنگ بزرگ، و اگر بدون جنگ فرار كنيم ميدان را براي هميشه از دست داده‌ايم. پس فانوس‌به‌دست همه را جمع مي‌كند تا رأي بدهند. در قابِ آخر داستان، هنوز شب است كه تيري به‌سمت يكي از مغزهاي متفكر و جوانِ اعتصاب رها مي‌شود كه بنا بود با سخنانِ موثرش جماعت را به ماندن در ميدان ترغيب كند. «مك به‌سختي از جايش برخاست. پيش رفت و تن جيم را از خاك برداشت و همچون كيسه‌اي بر شانه‌اش آويخت. سر خون‌چكان از پشت مك آويزان بود». بعد مک خطاب به جماعت می‌گوید: «رفقا اين جوان هيچ‌چيز را براي خودش نمي‌خواست»، اين همان تغييري بود كه استن‌بك در تمامِ داستان‌هايش از آن گفت. او در خطابه نوبل از «تراژدي ترس جهاني» سخن گفت و به فاكنر، سلفِ بزرگ خود اشاره كرد كه پيش‌تر، از اين ترسِ فراگير گفته بود. او كه می‌دانست درک و ازمیان‌بردن ترس بزرگ‌ترین وظیفه نویسنده است. فاكنر كه به‌تعبيرِ پاسكال كازانووا «شهروندِ قدرت‌مندترين كشور جهان» و هموطن استن‌بك بود، از شخصيت‌ها، چشم‌اندازها، طرز فكرها و ماجراهايي مي‌نوشت كه در انطباقِ كامل با واقعيت تمام كشورهايي بود كه در «جنوب» قرار داشتند و جنوب به‌معناي تمام واقعيات حقارت‌بار بشري در حاشيه‌هاي جهان است كه در «انقلاب فاكنري» امكانِ طرح در ادبيات مدرن را يافتند و براي نمونه استن‌بك كه هموطن و خويشاوندِ ژئوپلتيك فاكنر بود، اين امكان را با تخطي از قانوني فراهم كرد كه در وضعيت‌هاي اضطراري بشر از كار مي‌افتاد و اعتصاب يكي از اشكالِ نمادين آن است. او اين تلقي را در بزرگ‌ترين رمانش «خوشه‌هاي خشم» هم‌چون مانيفستي نوشته است: «هر شب دنیایی خلق می‌شود، دنیایی کامل، با دوستی‌ها و دشمنی‌های نوپدید؛ هر غروب روابطی که دنیایی را خلق می‌کنند برقرار می‌شود و هر بامداد این دنیا مثل یک سیرک سیار از هم می‌پاشد. در آغاز، خانواده‌ها برای تشکیل و تفرقه دنیاها کمرویی به خرج می‌دادند. اما اندک‌‌اندک فن تشکیل این دنیاها برایشان خودمانی شد، راه‌ورسم زندگی‌شان شد. و بعد روسا پیدا شدند و بعد قانون وضع شد و بعد مجموعه‌های قوانین به ‌وجود آمد و به‌تدریج که این دنیاها به مغرب نزدیک‌تر می‌شدند، کامل‌تر و رنگین‌تر می‌گشتند زیرا تجربه سازندگان آنها افزونی می‌یافت... به‌تدریج آدم‌ها به‌سوی مغرب می‌لغزند و قاعده‌ها قانون می‌شوند و مجازات همراه با همین قانون‌هاست» و قانون همان كلامِ انساني است كه قابليت تخطي و تغيير دارد و دست‌برقضا نويسنده‌اي كه تصور قانون به‌مثابه امري همواره مثبت و قطعي را برهم مي‌زند، تابعيت كشوري را دارد كه قدرتمند است و داعيه قانون و قانون‌مداري دارد. اما استن‌بك روايتِ ديگري از اقليت‌ها، كارگران، اهاليِ حاشيه به‌ دست مي‌دهد تا خلفِ بزرگ فاكنر باشد، نويسنده‌اي كه بعد از او تمام نويسندگان جنوب، به‌مفهومِ وسيع كلمه، از هند غربي گرفته تا پرتغال، از آمريكاي جنوبي گرفته تا آفريقا، فهميدند كه فاكنر راهي براي پيوستن به «جمهوري جهاني ادبيات» نشان داده است كه به‌هيچ‌وجه متضمن زيرپاگذاشتن و انكار ميراث فرهنگي‌شان نيست. برهم‌زدنِ ساختارهاي به‌ظاهر ابدي براي ازبين‌بردنِ ترس جهاني همان وظيفه‌اي است كه فاكنر آن را بر گردنِ نويسنده انداخت، طوقي كه استن‌بك نيز با طيب‌خاطر آن را پذيرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.