گوسفند هم مغز دارد!
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
«...میگن اگه چوپون نباشه گوسفندا تلف میشن یا گم میشن یا گرگ بهشون میزنه یا از گرسنگی میمیرن، چون مغز ندارن. هرکسی که مغز نداره به چوپون احتیاج داره، یه چوپون دلسوز. چوپون حکم پدر گوسفندا رو داره. آدم بدون پدر هیچی نیست...».
این روایتی است که فیلم «مغزهای کوچک زنگزده» یا با اسم بامسماتر انگلیسی «گوسفندوارگی-SHEEPLE» از هومن سیدی با آن شروع و پایان میگیرد. این فیلم درباره گروه بزهکاری است که در حلبیآبادی در جنوب شهر تهران مشغول ساخت و پخش مواد مخدر صنعتی (شیشه) هستند. شکور (فرهاد اصلانی) مسئول گروه، بچههای بیپدر را زیر پروبال خود میگیرد و آنها را مانند گوسفندهایی به اطاعت بیچونوچرا از خود وامیدارد؛ ازجمله برادرخوانده بیعرضه خود، شاهین (نوید محمدزاده) را. شکور، شاهین را صاحب جنم لازم برای سپردن کارها به او نمیداند، چون حتی نمیتواند گوش بچه خطاکاری را ببرد، ولی از نظر شکور، شهروز، برادر کوچکتر که توان خفهکردن خواهرش، شهره، را از روی تعصب ناموسی دارد، برای جانشینی خود لایقتر میداند. اعمال قدرت با چاشنی خشونت، جذابیت لازم برای چوپانشدن و به اطاعت کورکورانهواداشتن گوسفندوار دیگران را فراهم میکند، ولی آنها که گوسفندوار به اطاعت از فرامین چوپان (مسئول) خود تن میدهند هم مغز دارند. هیچ گوسفندی بدون مغز نیست، چون برای اینکه از چوپان اطاعت کنند به مغز احتیاج دارند، ولی مغزهایی دارند که به اطاعت کورکورانه از چوپان عادت
کرده است. جدیدا در پژوهشی در دانشگاه آرهوس دانمارک نشان داده شد آدمهایی که بدون چونوچرا فرامین بالاتر را میپذیرند و گوسفندوار از آنها اطاعت میکنند، بخشی از مدارهای مغزی در بخش پیشپیشانی مغزشان متفاوت کار میکند. همانطوری که مغز پیشپیشانی افرادی را که دیگران را گوسفندوار دنبالهرو خود میخواهند و خود را چوپان گله تصور میکنند و هیچ نقد و نظری از سوی زیردستان خود را برنمیتابند نیز بخش پیشپیشانی مغزِ متفاوت در کارکرد دارند و میتوانند گروهی را مجذوب رفتار و کردار خود کنند.
در فیلم «مغزهای کوچک زنگزده»، با وجود تأثیرگذاربودن مهارتهای فیلمسازی که هومن سیدی آنها را به رخ تماشاچی فیلم خود میکشد و تلاش ارزشمند او در فضاسازیهای دوستداشتنی سینماییاش، متأسفانه فیلم او از تناقضات آشکار معنایی و مفهومی رنج میبرد و پیوستار درونی مخدوشی دارد. شاهین، برادرخوانده شکور که بار معنایی فیلم را بیشتر از دیگران بر دوش میکشد، معلوم نیست که طبق تقسیمبندی اولیه فیلمساز، مغز دارد و در دسته چوپانهاست یا مغز ندارد و در دسته گله گوسفندان است. در آغاز فیلم، شاهین را شخصیتی کمی با رفتار یک عقبمانده ذهنی با شیطنتهای خاص سرکش و بیخیالانه میبینیم که نوعی تیک حرکتی هم دارد که دائما موی خود را روی پیشانی میکشد تا چیزی را از نظر دیگران پنهان کند. بعدها در جریان فیلم میفهمیم آنچه را که شاهین در پی پنهانکردن آن است داغی است که بر پیشانی دارد. در اوج بحران در ضمن آشکارشدن برادرخواندگی شاهین، داغ بر پیشانیاش معنا پیدا میکند و معلوم میشود او نیز در جرگه گوسفندهای بیپدر چوپان است. تغییر شخصیت و رفتار شاهین و نافرمانیاش، اشتیاق او در قرارگرفتن در سطح چوپانان از یک طرف و از طرف دیگر احساس
ناتوانیهایش او را به صورت شخصیت امتزاجی گوسفند ـ چوپان درمیآورد که از نظر بیانیه اولیه فیلم معلوم نیست در کدام طرف معادله قرار دارد و تناقض منطق پشت فیلم از نظر محتوایی نیز در این نکته نهفته است. بهعبارتی به نظر میرسد فیلمساز تمامی تلاش خود را صرف اجرای بینقص پروژه فیلمسازی با جاذبههای تکنیکی جلوههای ژانری فیلم خود کرده و سررشته مفهومی فیلم را وامیگذارد و تنها به ترکیب زیباییشناسی ساختاری دل خوش میکند. شاهین گوسفند است یا چوپان، اگر گوسفندـ چوپان است مغز دارد یا ندارد؟ اگر مغز دارد چگونه مغزی دارد که فراتر از مغز چوپان موقعیتی خودآگاهانه و روشنفکرانه و مطلع پیدا میکند؟ آیا پنهاننکردن داغ بر پیشانی با موهای جلوی سر برای شاهین کافی است که مغز پیشپیشانی او به ناگهان رشد کرده و متفاوت عمل کند؟ آیا فهمیدن اینکه پدر نداشته و برادر واقعی شکور نیست برای چنین تحولی کافی است؟ یا برعکس او میبایست خود را در صف گوسفندان و فاقد تواناییهای چوپانی بیابد؟ بنا بر پیشرفت روایت فیلم، گوسفندوارهها نیز امکان دارد مغز داشته باشند و مغز رشدیافته پیشپیشانیشان در شرایطی چنان به کار بیفتد که خود را از زیر یوغ
چوپان آزاد کنند، ولی فیلم به سؤالهای جدی پاسخی نمیدهد. آیا شاهین که در بسیاری موارد، مانند شکور عمل میکند، میتواند شاهین انتهای فیلم باشد؟ این وجدان برتر بیدارشده از کجای مغز رشدنیافته شاهین برمیخیزد که تعصب را کنار میگذارد و علیه رفتار خودش شورش میکند، خواهرخواندهاش را فراری میدهد و تشکیلات برادرخواندهاش را لو میدهد؟ با درنظرگرفتن این واقعیت که رهایی از تناقض بنانهادهشده، مستلزم وانهادن دوگانهپنداری در جهانبینی اولیه چوپان و گله در بیانیه ادعایی اولیه و انتهایی فیلم است، بهویژه اینکه امروزه میدانیم که درجات گوسفندوارگی یا چوپانمسلکی در انسان هر دو به مغز نیاز دارد؛ تنها تفاوت کشفشده در نحوه فعالیت مدارهای پیشپیشانی مغز است. با درنظرگرفتن نکات ذکرشده، به نظر میرسد که رویارویی و مبارزه با واقعیت رابطه چوپان و گله در اجتماع انسانی نیاز به نگاهی عمیقتر و جستوجویی واقعبینانهتر دارد.
«...میگن اگه چوپون نباشه گوسفندا تلف میشن یا گم میشن یا گرگ بهشون میزنه یا از گرسنگی میمیرن، چون مغز ندارن. هرکسی که مغز نداره به چوپون احتیاج داره، یه چوپون دلسوز. چوپون حکم پدر گوسفندا رو داره. آدم بدون پدر هیچی نیست...».
این روایتی است که فیلم «مغزهای کوچک زنگزده» یا با اسم بامسماتر انگلیسی «گوسفندوارگی-SHEEPLE» از هومن سیدی با آن شروع و پایان میگیرد. این فیلم درباره گروه بزهکاری است که در حلبیآبادی در جنوب شهر تهران مشغول ساخت و پخش مواد مخدر صنعتی (شیشه) هستند. شکور (فرهاد اصلانی) مسئول گروه، بچههای بیپدر را زیر پروبال خود میگیرد و آنها را مانند گوسفندهایی به اطاعت بیچونوچرا از خود وامیدارد؛ ازجمله برادرخوانده بیعرضه خود، شاهین (نوید محمدزاده) را. شکور، شاهین را صاحب جنم لازم برای سپردن کارها به او نمیداند، چون حتی نمیتواند گوش بچه خطاکاری را ببرد، ولی از نظر شکور، شهروز، برادر کوچکتر که توان خفهکردن خواهرش، شهره، را از روی تعصب ناموسی دارد، برای جانشینی خود لایقتر میداند. اعمال قدرت با چاشنی خشونت، جذابیت لازم برای چوپانشدن و به اطاعت کورکورانهواداشتن گوسفندوار دیگران را فراهم میکند، ولی آنها که گوسفندوار به اطاعت از فرامین چوپان (مسئول) خود تن میدهند هم مغز دارند. هیچ گوسفندی بدون مغز نیست، چون برای اینکه از چوپان اطاعت کنند به مغز احتیاج دارند، ولی مغزهایی دارند که به اطاعت کورکورانه از چوپان عادت
کرده است. جدیدا در پژوهشی در دانشگاه آرهوس دانمارک نشان داده شد آدمهایی که بدون چونوچرا فرامین بالاتر را میپذیرند و گوسفندوار از آنها اطاعت میکنند، بخشی از مدارهای مغزی در بخش پیشپیشانی مغزشان متفاوت کار میکند. همانطوری که مغز پیشپیشانی افرادی را که دیگران را گوسفندوار دنبالهرو خود میخواهند و خود را چوپان گله تصور میکنند و هیچ نقد و نظری از سوی زیردستان خود را برنمیتابند نیز بخش پیشپیشانی مغزِ متفاوت در کارکرد دارند و میتوانند گروهی را مجذوب رفتار و کردار خود کنند.
در فیلم «مغزهای کوچک زنگزده»، با وجود تأثیرگذاربودن مهارتهای فیلمسازی که هومن سیدی آنها را به رخ تماشاچی فیلم خود میکشد و تلاش ارزشمند او در فضاسازیهای دوستداشتنی سینماییاش، متأسفانه فیلم او از تناقضات آشکار معنایی و مفهومی رنج میبرد و پیوستار درونی مخدوشی دارد. شاهین، برادرخوانده شکور که بار معنایی فیلم را بیشتر از دیگران بر دوش میکشد، معلوم نیست که طبق تقسیمبندی اولیه فیلمساز، مغز دارد و در دسته چوپانهاست یا مغز ندارد و در دسته گله گوسفندان است. در آغاز فیلم، شاهین را شخصیتی کمی با رفتار یک عقبمانده ذهنی با شیطنتهای خاص سرکش و بیخیالانه میبینیم که نوعی تیک حرکتی هم دارد که دائما موی خود را روی پیشانی میکشد تا چیزی را از نظر دیگران پنهان کند. بعدها در جریان فیلم میفهمیم آنچه را که شاهین در پی پنهانکردن آن است داغی است که بر پیشانی دارد. در اوج بحران در ضمن آشکارشدن برادرخواندگی شاهین، داغ بر پیشانیاش معنا پیدا میکند و معلوم میشود او نیز در جرگه گوسفندهای بیپدر چوپان است. تغییر شخصیت و رفتار شاهین و نافرمانیاش، اشتیاق او در قرارگرفتن در سطح چوپانان از یک طرف و از طرف دیگر احساس
ناتوانیهایش او را به صورت شخصیت امتزاجی گوسفند ـ چوپان درمیآورد که از نظر بیانیه اولیه فیلم معلوم نیست در کدام طرف معادله قرار دارد و تناقض منطق پشت فیلم از نظر محتوایی نیز در این نکته نهفته است. بهعبارتی به نظر میرسد فیلمساز تمامی تلاش خود را صرف اجرای بینقص پروژه فیلمسازی با جاذبههای تکنیکی جلوههای ژانری فیلم خود کرده و سررشته مفهومی فیلم را وامیگذارد و تنها به ترکیب زیباییشناسی ساختاری دل خوش میکند. شاهین گوسفند است یا چوپان، اگر گوسفندـ چوپان است مغز دارد یا ندارد؟ اگر مغز دارد چگونه مغزی دارد که فراتر از مغز چوپان موقعیتی خودآگاهانه و روشنفکرانه و مطلع پیدا میکند؟ آیا پنهاننکردن داغ بر پیشانی با موهای جلوی سر برای شاهین کافی است که مغز پیشپیشانی او به ناگهان رشد کرده و متفاوت عمل کند؟ آیا فهمیدن اینکه پدر نداشته و برادر واقعی شکور نیست برای چنین تحولی کافی است؟ یا برعکس او میبایست خود را در صف گوسفندان و فاقد تواناییهای چوپانی بیابد؟ بنا بر پیشرفت روایت فیلم، گوسفندوارهها نیز امکان دارد مغز داشته باشند و مغز رشدیافته پیشپیشانیشان در شرایطی چنان به کار بیفتد که خود را از زیر یوغ
چوپان آزاد کنند، ولی فیلم به سؤالهای جدی پاسخی نمیدهد. آیا شاهین که در بسیاری موارد، مانند شکور عمل میکند، میتواند شاهین انتهای فیلم باشد؟ این وجدان برتر بیدارشده از کجای مغز رشدنیافته شاهین برمیخیزد که تعصب را کنار میگذارد و علیه رفتار خودش شورش میکند، خواهرخواندهاش را فراری میدهد و تشکیلات برادرخواندهاش را لو میدهد؟ با درنظرگرفتن این واقعیت که رهایی از تناقض بنانهادهشده، مستلزم وانهادن دوگانهپنداری در جهانبینی اولیه چوپان و گله در بیانیه ادعایی اولیه و انتهایی فیلم است، بهویژه اینکه امروزه میدانیم که درجات گوسفندوارگی یا چوپانمسلکی در انسان هر دو به مغز نیاز دارد؛ تنها تفاوت کشفشده در نحوه فعالیت مدارهای پیشپیشانی مغز است. با درنظرگرفتن نکات ذکرشده، به نظر میرسد که رویارویی و مبارزه با واقعیت رابطه چوپان و گله در اجتماع انسانی نیاز به نگاهی عمیقتر و جستوجویی واقعبینانهتر دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.