ملاقات دیرهنگام با روحانی
احمد غلامی . سردبیر
اصلاحطلبان سرانجام موفق شدند با روحانی ملاقات کنند. دیداری که باید بیش از این و بهکرات اتفاق میافتاد و اینگونه نشد. برپایی این نشست نشان داد دولت روحانی بیشازپیش به اوضاع کشور وقوف دارد و میداند مردم در کنار مشکلات سخت معیشتی بهشدت از سیاست سرخورده شدهاند و امیدشان را به دولت تدبیر و امید از دست دادهاند. بیتردید، دولت روحانی روزهای سختی را پشت سر گذاشته و روزهای دشواری را نیز پیشرو دارد. این از گفتههای روحانی در دیدار با اصلاحطلبان پیداست: «گروههایی را در داخل هماهنگ کرده بودند تا تظاهرات سراسری علیه دولت راه بیندازند و روز 9 دی مشکلات اساسی برای دولت ایجاد کنند». این حرف تازهای نیست و عیان است دولتهایی که از سوی اصلاحطلبان روی کار آمدهاند همواره با چنین مشکلاتی روبهرو بودهاند، گیرم این دولتها نامشان را به تدبیر و امید تغییر داده باشند. اما دو نکته اساسی در نقلقولهای رئیسجمهور اهمیت دارد: «باقیماندن ایران در برجام، پیروزی حقوقی و اخلاقی کشور در عرصه بینالمللی بود و اگر ایران هم
بهصورت متقابل از برجام خارج میشد، باید هزینههای این خروج را بیشازپیش پرداخت میکرد». نکته دوم رئیسجمهور درباره FATF است: «این لایحه باید در مجلس تصویب شود؛ چراکه کشورهای دوست به ما اعلام کردهاند اگر لایحه به تصویب نرسد آنان هم در رفتار و مبادلات خود بررسی مجددی را انجام میدهند». پس بزنگاه مشکلات کنونی دولت عیان است. لایحهای که برخی اصولگرایان بهشدت با تصویب آن مخالفاند و بعید است این مخالفتها ساختگی و صرفا از سر کینه باشد. روحانی تمایل دارد که لایحه با قدرت در نهاد مردمی مجلس شورای اسلامی به تصویب برسد تا راهِ هرگونه چونوچرا به دولت خود را ببندند. در پی تصویب این لایحه تنش بین برخی اصولگرایان و دولت بالا گرفته و بهتبع آن پای اصلاحطلبان نیز به میدان کشیده خواهد شد. پس بیدلیل نیست که روحانی بهصراحت میگوید دولت را تنها نگذارید. واقعا هم دولت تنهاست. اما سببساز این تنهایی مخالفان پای کار دولت و خود روحانی بودهاند. اصلاحطلبان مدعو در این مراسم هم کاری از دستشان برنمیآید، مگر اینکه روحانی درصدد ایجاد نوعی هژمونی مردمی باشد که در این شرایط اقتصادی، هم دیر است و هم دور از دسترس؛ خاصه آنکه اصلاحطلبان امروز در جایگاه نمادین دیروز خود نیستند. واقعیت، چهره سرد و عبوسی دارد اما زیباست؛ نجات دولت از راه نجات اصلاحطلبی میگذرد. دولت روحانی چه بخواهد چه نخواهد، سرنوشتش با اصلاحطلبان گره خورده است و برعکس. این درهمتنیدگی دولت با اصلاحطلبان، هم بهنفع دولت است و هم به ضررش و باز برعکس. شاید این دورهمی، عقبنشینی دولت و اصلاحطلبان از مواضعشان باشد. دولت با برپایی این مراسم به این نکته اذعان میکند که به توان فکری و سیاسی اصلاحطلبان نیاز دارد و اصلاحطلبان با حضور بیواسطهشان در این مراسم، نشان میدهند هنوز به دولت و با دولتبودن باور دارند. نکتهای که اخیرا سعی داشتند آن را پنهان نگه دارند و با اینکه جریان اصلاحطلبی طیفهای بسیاری دارد، اما طیف غالب آن باور دارد برای اصلاح ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی راهی جز حضور مستقیم یا غیرمستقیم در دولت (قدرت) وجود ندارد. این استراتژی با سابقه طولانی گاه قرین به موفقیت بوده و گاه به شکست منجر شده است. اصلاحطلبان در دوره اصلاحات هم موضعی دوگانه داشتند.
آنان مستقل از دولتبودن را ترجیح میدادند، اما دلکندن از آن برایشان دشوار بود. این تضاد که در دولت اصلاحات کمتر مشهود بود، در دولت تدبیر و امید بهتمامی آشکار شد. روحانی بهسبب جایگاه و موضعگیریهای سیاسیاش، اصلاحطلبان را در حمایت از خود دچار تزلزل میکرد.
آنان تا میخواستند دل را با دولت یکدله کنند، شرایط تازهای پیش میآمد که درهمتنیدگی دولت و اصلاحطلبان را به تعویق میانداخت. از سوی دیگر اصلاحطلبان در موضعگیریهای سیاسی خود هرچند جانب دولت را رعایت میکردند، باز برخی موضعگیریهای آنان با مذاق رئیسجمهور سازگار نبود. ناگفته پیداست این اختلافات و تضادها در سطح کلان این رابطه دوسویه نبود؛ اصلاحطلبان در استراتژیهای کلان ازجمله برجام و FATF با سیاستهای دولت ناسازگاری نداشته و ندارند، گرچه در مواردی مانند حقوق شهروندی و حصر -فارغ از اینکه این موضوعات چقدر برای اصلاحطلبان استراتژیک باشد- راهکاری مشترک ندارند. شاید همه اینها بهانهای است برای استتار دو نوع نگرش به اقتصاد که اصلاحطلبان و دولت را از یکدیگر تا حدی جدا میکند.
اصلاحطلبان به رویکردی لیبرالی در اقتصاد و اجتماع باور دارند و دولت روحانی پیش از آنکه وامدار رویکردی لیبرالی باشد، نگاهی نئولیبرالی به اقتصاد دارد. همین نگاه نئولیبرالی به اقتصاد است که دولت را به حقوق شهروندی خاصه شهروندان در اقلیت بیاعتنا کرده است. اصلاحطلبان نگاهی لیبرالی به دموکراسی دارند و در این بحبوحه که جهان بر مدار اقتصاد نئولیبرالی میگردد، کار آنان بسیار دشوار است. اصلاحطلبان از یک سو باید تکلیف خود را با «در دولتبودن» یا «بدون دولتبودن» روشن کنند و از سوی دیگر پای رویکردشان به اقتصاد و سیاست بایستند. سردرگمی و اعواج و چشمدوختن به آینده که زمان شرایط را مهیا کند، راه به جایی نمیبرد. اگر درهمتنیدگی اصلاحطلبان با دولت نتواند کاتالیزوری برای رفع مشکلات باشد، تا حدی میتواند از خشونت اقتصاد نئولیبرالی دولت بکاهد. بدیهی است بهکارگیری این مفاهیم برای تئوریزهکردن وضعیت کنونی با تساهل صورت گرفته است، وگرنه تعریف جامعی از وضعیت اقتصادی ایران اگر ناممکن نباشد، کار دشواری است.
آنچه روحانی را به اصلاحطلبان نزدیک و از دولتش دور میکند، پشتوانه مردمی اصلاحطلبان است. اگرچه این پشتوانه به وسعت و قدرت سابق نیست، نمیتوان نادیده گرفت که هنوز هم بسیاری از چهرههای اصلاحطلب در جامعه مؤثرند؛ آنان که سیاست را به اقتصاد تقلیل ندادهاند و به امر سیاسی باور دارند. اصلاحطلبان در تضاد منحصربهفرد خود گرفتارند. روحانی هم در تضاد دیگری بهسر میبرد. او یک پای در اقتصاد دارد و اولویت را به اقتصاد میدهد و از سوی دیگر آگاه است بدون سیاست و خلق آن در تودههای مردم، دولتش ناکارآمد خواهد ماند و در بهترین وضعیت به ماشین تمشیت امور تقلیل خواهد یافت. باید به انتظار نشست و دید اصلاحطلبان و روحانی چگونه به یکدیگر یاری خواهند رساند، آنهم در شرایطی که هیچکدام در وضعیت آرمانی بهسر نمیبرند.
اصلاحطلبان سرانجام موفق شدند با روحانی ملاقات کنند. دیداری که باید بیش از این و بهکرات اتفاق میافتاد و اینگونه نشد. برپایی این نشست نشان داد دولت روحانی بیشازپیش به اوضاع کشور وقوف دارد و میداند مردم در کنار مشکلات سخت معیشتی بهشدت از سیاست سرخورده شدهاند و امیدشان را به دولت تدبیر و امید از دست دادهاند. بیتردید، دولت روحانی روزهای سختی را پشت سر گذاشته و روزهای دشواری را نیز پیشرو دارد. این از گفتههای روحانی در دیدار با اصلاحطلبان پیداست: «گروههایی را در داخل هماهنگ کرده بودند تا تظاهرات سراسری علیه دولت راه بیندازند و روز 9 دی مشکلات اساسی برای دولت ایجاد کنند». این حرف تازهای نیست و عیان است دولتهایی که از سوی اصلاحطلبان روی کار آمدهاند همواره با چنین مشکلاتی روبهرو بودهاند، گیرم این دولتها نامشان را به تدبیر و امید تغییر داده باشند. اما دو نکته اساسی در نقلقولهای رئیسجمهور اهمیت دارد: «باقیماندن ایران در برجام، پیروزی حقوقی و اخلاقی کشور در عرصه بینالمللی بود و اگر ایران هم
بهصورت متقابل از برجام خارج میشد، باید هزینههای این خروج را بیشازپیش پرداخت میکرد». نکته دوم رئیسجمهور درباره FATF است: «این لایحه باید در مجلس تصویب شود؛ چراکه کشورهای دوست به ما اعلام کردهاند اگر لایحه به تصویب نرسد آنان هم در رفتار و مبادلات خود بررسی مجددی را انجام میدهند». پس بزنگاه مشکلات کنونی دولت عیان است. لایحهای که برخی اصولگرایان بهشدت با تصویب آن مخالفاند و بعید است این مخالفتها ساختگی و صرفا از سر کینه باشد. روحانی تمایل دارد که لایحه با قدرت در نهاد مردمی مجلس شورای اسلامی به تصویب برسد تا راهِ هرگونه چونوچرا به دولت خود را ببندند. در پی تصویب این لایحه تنش بین برخی اصولگرایان و دولت بالا گرفته و بهتبع آن پای اصلاحطلبان نیز به میدان کشیده خواهد شد. پس بیدلیل نیست که روحانی بهصراحت میگوید دولت را تنها نگذارید. واقعا هم دولت تنهاست. اما سببساز این تنهایی مخالفان پای کار دولت و خود روحانی بودهاند. اصلاحطلبان مدعو در این مراسم هم کاری از دستشان برنمیآید، مگر اینکه روحانی درصدد ایجاد نوعی هژمونی مردمی باشد که در این شرایط اقتصادی، هم دیر است و هم دور از دسترس؛ خاصه آنکه اصلاحطلبان امروز در جایگاه نمادین دیروز خود نیستند. واقعیت، چهره سرد و عبوسی دارد اما زیباست؛ نجات دولت از راه نجات اصلاحطلبی میگذرد. دولت روحانی چه بخواهد چه نخواهد، سرنوشتش با اصلاحطلبان گره خورده است و برعکس. این درهمتنیدگی دولت با اصلاحطلبان، هم بهنفع دولت است و هم به ضررش و باز برعکس. شاید این دورهمی، عقبنشینی دولت و اصلاحطلبان از مواضعشان باشد. دولت با برپایی این مراسم به این نکته اذعان میکند که به توان فکری و سیاسی اصلاحطلبان نیاز دارد و اصلاحطلبان با حضور بیواسطهشان در این مراسم، نشان میدهند هنوز به دولت و با دولتبودن باور دارند. نکتهای که اخیرا سعی داشتند آن را پنهان نگه دارند و با اینکه جریان اصلاحطلبی طیفهای بسیاری دارد، اما طیف غالب آن باور دارد برای اصلاح ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی راهی جز حضور مستقیم یا غیرمستقیم در دولت (قدرت) وجود ندارد. این استراتژی با سابقه طولانی گاه قرین به موفقیت بوده و گاه به شکست منجر شده است. اصلاحطلبان در دوره اصلاحات هم موضعی دوگانه داشتند.
آنان مستقل از دولتبودن را ترجیح میدادند، اما دلکندن از آن برایشان دشوار بود. این تضاد که در دولت اصلاحات کمتر مشهود بود، در دولت تدبیر و امید بهتمامی آشکار شد. روحانی بهسبب جایگاه و موضعگیریهای سیاسیاش، اصلاحطلبان را در حمایت از خود دچار تزلزل میکرد.
آنان تا میخواستند دل را با دولت یکدله کنند، شرایط تازهای پیش میآمد که درهمتنیدگی دولت و اصلاحطلبان را به تعویق میانداخت. از سوی دیگر اصلاحطلبان در موضعگیریهای سیاسی خود هرچند جانب دولت را رعایت میکردند، باز برخی موضعگیریهای آنان با مذاق رئیسجمهور سازگار نبود. ناگفته پیداست این اختلافات و تضادها در سطح کلان این رابطه دوسویه نبود؛ اصلاحطلبان در استراتژیهای کلان ازجمله برجام و FATF با سیاستهای دولت ناسازگاری نداشته و ندارند، گرچه در مواردی مانند حقوق شهروندی و حصر -فارغ از اینکه این موضوعات چقدر برای اصلاحطلبان استراتژیک باشد- راهکاری مشترک ندارند. شاید همه اینها بهانهای است برای استتار دو نوع نگرش به اقتصاد که اصلاحطلبان و دولت را از یکدیگر تا حدی جدا میکند.
اصلاحطلبان به رویکردی لیبرالی در اقتصاد و اجتماع باور دارند و دولت روحانی پیش از آنکه وامدار رویکردی لیبرالی باشد، نگاهی نئولیبرالی به اقتصاد دارد. همین نگاه نئولیبرالی به اقتصاد است که دولت را به حقوق شهروندی خاصه شهروندان در اقلیت بیاعتنا کرده است. اصلاحطلبان نگاهی لیبرالی به دموکراسی دارند و در این بحبوحه که جهان بر مدار اقتصاد نئولیبرالی میگردد، کار آنان بسیار دشوار است. اصلاحطلبان از یک سو باید تکلیف خود را با «در دولتبودن» یا «بدون دولتبودن» روشن کنند و از سوی دیگر پای رویکردشان به اقتصاد و سیاست بایستند. سردرگمی و اعواج و چشمدوختن به آینده که زمان شرایط را مهیا کند، راه به جایی نمیبرد. اگر درهمتنیدگی اصلاحطلبان با دولت نتواند کاتالیزوری برای رفع مشکلات باشد، تا حدی میتواند از خشونت اقتصاد نئولیبرالی دولت بکاهد. بدیهی است بهکارگیری این مفاهیم برای تئوریزهکردن وضعیت کنونی با تساهل صورت گرفته است، وگرنه تعریف جامعی از وضعیت اقتصادی ایران اگر ناممکن نباشد، کار دشواری است.
آنچه روحانی را به اصلاحطلبان نزدیک و از دولتش دور میکند، پشتوانه مردمی اصلاحطلبان است. اگرچه این پشتوانه به وسعت و قدرت سابق نیست، نمیتوان نادیده گرفت که هنوز هم بسیاری از چهرههای اصلاحطلب در جامعه مؤثرند؛ آنان که سیاست را به اقتصاد تقلیل ندادهاند و به امر سیاسی باور دارند. اصلاحطلبان در تضاد منحصربهفرد خود گرفتارند. روحانی هم در تضاد دیگری بهسر میبرد. او یک پای در اقتصاد دارد و اولویت را به اقتصاد میدهد و از سوی دیگر آگاه است بدون سیاست و خلق آن در تودههای مردم، دولتش ناکارآمد خواهد ماند و در بهترین وضعیت به ماشین تمشیت امور تقلیل خواهد یافت. باید به انتظار نشست و دید اصلاحطلبان و روحانی چگونه به یکدیگر یاری خواهند رساند، آنهم در شرایطی که هیچکدام در وضعیت آرمانی بهسر نمیبرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.