|

راهنمای سرگشتگان

مجموعه «راهنمای سرگشتگان» مقدمه‌ای دقیق، واضح و سرراست برای آشنایی با متفکران، نویسندگان و موضوعات فلسفی است. این کتاب‌ها مضمون‌ها و ایده‌های اصلی یک متفکر را توضیح می‌دهند. به‌تازگی نشر علمی و فرهنگی کتاب کیرکگور این مجموعه را با ترجمه محمدهادی حاجی‌بیگلو به فارسی منتشر کرده است. معمولا کتاب‌های مقدماتی فلسفه مخاطبان مبتدی را در نظر دارند. این کتاب هم به همین منوال شرحی جامع از فلسفه کیرکگور به دست می‌دهد که مناسب خوانندگانی است که قصد دارند برای اولین‌بار سراغ آثار کیرکگور بروند. ولی مخاطبان فلسفی‌تر کتاب نیز از خواندن آن بی‌نیاز نیستند و بسیاری از موضوعات مناقشه‌انگیز درباره کیرکگور را در آن می‌یابند. کتاب مقدمه‌ای است بر تفکر کیرکگور، ولی نویسنده قصد ندارد با ساده‌سازی فلسفه او ظرایف و دقایق آن را نادیده بگیرد، بلکه بر وجوه دشوار و ابهام‌آمیز تفکر او تأکید می‌کند.
کلیر کارلایل، نویسنده کتاب، به چند موضوع مهم در تفکر کیرکگور می‌پردازد: اول، رابطه میان زندگی و آرای کیرکگور که به‌خصوص در مورد او اهمیت زیادی دارد. دوم، آن دسته از مسائل ادبی و فلسفی که ناشی از شکل‌های برقراری ارتباط مستقیم و غیرمستقیم است. سوم، اهمیت نقد کیرکگور بر هگل. چهارم، ایده‌های او درباره سوبژکتیویته و حقیقت. و نهایتا شرح روشنگری از دو کتاب «ترس و لرز» و «پاره های فلسفی». کتاب نشان می‌دهد چگونه دغدغه‌های فلسفی، دینی، اجتماعی و شخصی کیرکگور در کل آثارش در هم آمیخته‌اند. در ضمن تأثیر کیرکگور را بر فلاسفه بعد از خود، از جمله هایدگر، ویتگنشتاین و سارتر بررسی می‌کند.
نویسنده در فصل اول پس از شرح کوتاهی از زندگی کیرکگور درصدد یافتن نسبت این زندگی با تفکر اوست. از آنجا که کیرکگور چندان شباهتی به اغلب فیلسوفان ندارد، یکی از اهداف او در نوشتن درافتادن با آرمان سنتی فلسفه است، آرمانی که فلسفه را امری غیرشخصی و عینی معرفی می‌کند. کیرکگور برعکس می‌کوشد در نوشته‌هایش سرگذشت خود، شخصیت، عواطف، و دغدغه‌هایش را منعکس کند. او عینیت را فریب‌آمیز و ناتوان از دریافت بنیادین‌ترین وجه هستی بشر می‌داند، چون فرد پیش از آنکه فیلسوف شود یا حتی شروع به تفکر کند موجودی برخوردار از هستی انسانی است که زندگی می‌کند، نفس می‌کشد و به مرگ نزدیک‌تر می‌شود.
همین تلاش برای فاصله‌گیری از عینیت فلسفه اروپایی قرن نوزدهم در سبک نوشتار او نیز بازتاب می‌یابد. در برخی آثار او مشخص نیست که با روایتی ادبی روبروییم یا متنی فلسفی. سبک نوشته‌های او موضوع فصل دوم کتاب است. به گفته کارلایل، همه فیلسوفان سبک نوشتار خاص خود را دارند که فهم‌شان کم‌وبیش دشوار است، ولی معمولا اهمیت سبک در مقایسه با محتوا، ایده‌ها و استدلال‌های یک متن فلسفی فرعی و ثانوی قلمداد می‌شود. در کیرکگور درست با معکوس این تصور طرفیم. از آنجا که هدف کیرکگور در نوشته‌هایش انتقال حقیقتی سوبژکتیو است، تمامی فنون ادبی را به کار می‌گیرد تا بر خواننده تأثیر بگذارد: شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی، تفسیرهایی از متون کتاب مقدس، استعاره‌ها و مهم‌تر از همه استفاده از اسامی مستعار. گذشته از نثر عادی، برخی متون او دربردارنده نامه‌ها، خاطرات، و کلمات قصارند. یک سبک واحد اغلب چند نویسنده متفاوت با منظرهای متضاد نسبت به یکدیگر دارد و معلوم نیست کدام را باید پذیرفت و کدام را رد کرد. از همه مهم‌تر در این میان استفاده کیرکگور از نام‌های مستعار است. هدف از این نام‌ها پنهان‌کردن هویت نویسنده واقعی نیست، چون خیلی زود همه دریافتند نویسنده «یا این / یا آن» و آثار بعدی کیست. کارلایل با استفاده از نوشته‌های کیرکگور نشان می‌دهد ضرورت ارتباط غیرمستقیم، از طریق اسم مستعار، ناشی از حقیقتی سوبژکتیو (و نه عینی) است که نویسنده قصد دارد با مخاطب در میان بگذارد. تمایز میان ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با تمایز میان دانش عینی و سوبژکتیو پیوند دارد. پس دلیل استفاده از اسامی مستعار به خود متن‌ها برمی‌گردد، یعنی به مقصود ارتباطی‌شان. کیرکگور نه‌فقط از یک اسم بلکه از چند اسم برای نوشتن کتاب‌هایش استفاده می‌کند و اینها هرکدام شخصیت و پس‌زمینه متمایزی دارند. بنابراین نه صرفا اسم مستعار بلکه شخصیت‌هایی ادبی‌اند. نکته مهم‌تر اینکه مقصود فنون ارتباطی عجیب و غیرمستقیم کیرکگور برانداختن روش فلسفی است، روشی که احتمالا نمونه اعلای آن را می‌توان در خصم نظری کیرکگور جست: هگل.
فصل سوم به نقد کیرکگور به هگل اختصاص دارد. او از طرفی خود را وامدار هگل می‌داند و از طرف دیگر مدام درصدد براندازی و بی‌اعتبارکردن تفکر هگلی است. بدون درک موضع دوپهلوی کیرکگور نسبت به هگل نمی‌توان کلیت تفکر او را درک کرد. نویسنده در فصول بعدی نیز سراغ برخی از مضامین اصلی در آثار کیرکگور می‌رود، همچون سوبژکتیویته و حقیقت، مسئله گناه، ایمان، و پارادوکس مسیحیت.

مجموعه «راهنمای سرگشتگان» مقدمه‌ای دقیق، واضح و سرراست برای آشنایی با متفکران، نویسندگان و موضوعات فلسفی است. این کتاب‌ها مضمون‌ها و ایده‌های اصلی یک متفکر را توضیح می‌دهند. به‌تازگی نشر علمی و فرهنگی کتاب کیرکگور این مجموعه را با ترجمه محمدهادی حاجی‌بیگلو به فارسی منتشر کرده است. معمولا کتاب‌های مقدماتی فلسفه مخاطبان مبتدی را در نظر دارند. این کتاب هم به همین منوال شرحی جامع از فلسفه کیرکگور به دست می‌دهد که مناسب خوانندگانی است که قصد دارند برای اولین‌بار سراغ آثار کیرکگور بروند. ولی مخاطبان فلسفی‌تر کتاب نیز از خواندن آن بی‌نیاز نیستند و بسیاری از موضوعات مناقشه‌انگیز درباره کیرکگور را در آن می‌یابند. کتاب مقدمه‌ای است بر تفکر کیرکگور، ولی نویسنده قصد ندارد با ساده‌سازی فلسفه او ظرایف و دقایق آن را نادیده بگیرد، بلکه بر وجوه دشوار و ابهام‌آمیز تفکر او تأکید می‌کند.
کلیر کارلایل، نویسنده کتاب، به چند موضوع مهم در تفکر کیرکگور می‌پردازد: اول، رابطه میان زندگی و آرای کیرکگور که به‌خصوص در مورد او اهمیت زیادی دارد. دوم، آن دسته از مسائل ادبی و فلسفی که ناشی از شکل‌های برقراری ارتباط مستقیم و غیرمستقیم است. سوم، اهمیت نقد کیرکگور بر هگل. چهارم، ایده‌های او درباره سوبژکتیویته و حقیقت. و نهایتا شرح روشنگری از دو کتاب «ترس و لرز» و «پاره های فلسفی». کتاب نشان می‌دهد چگونه دغدغه‌های فلسفی، دینی، اجتماعی و شخصی کیرکگور در کل آثارش در هم آمیخته‌اند. در ضمن تأثیر کیرکگور را بر فلاسفه بعد از خود، از جمله هایدگر، ویتگنشتاین و سارتر بررسی می‌کند.
نویسنده در فصل اول پس از شرح کوتاهی از زندگی کیرکگور درصدد یافتن نسبت این زندگی با تفکر اوست. از آنجا که کیرکگور چندان شباهتی به اغلب فیلسوفان ندارد، یکی از اهداف او در نوشتن درافتادن با آرمان سنتی فلسفه است، آرمانی که فلسفه را امری غیرشخصی و عینی معرفی می‌کند. کیرکگور برعکس می‌کوشد در نوشته‌هایش سرگذشت خود، شخصیت، عواطف، و دغدغه‌هایش را منعکس کند. او عینیت را فریب‌آمیز و ناتوان از دریافت بنیادین‌ترین وجه هستی بشر می‌داند، چون فرد پیش از آنکه فیلسوف شود یا حتی شروع به تفکر کند موجودی برخوردار از هستی انسانی است که زندگی می‌کند، نفس می‌کشد و به مرگ نزدیک‌تر می‌شود.
همین تلاش برای فاصله‌گیری از عینیت فلسفه اروپایی قرن نوزدهم در سبک نوشتار او نیز بازتاب می‌یابد. در برخی آثار او مشخص نیست که با روایتی ادبی روبروییم یا متنی فلسفی. سبک نوشته‌های او موضوع فصل دوم کتاب است. به گفته کارلایل، همه فیلسوفان سبک نوشتار خاص خود را دارند که فهم‌شان کم‌وبیش دشوار است، ولی معمولا اهمیت سبک در مقایسه با محتوا، ایده‌ها و استدلال‌های یک متن فلسفی فرعی و ثانوی قلمداد می‌شود. در کیرکگور درست با معکوس این تصور طرفیم. از آنجا که هدف کیرکگور در نوشته‌هایش انتقال حقیقتی سوبژکتیو است، تمامی فنون ادبی را به کار می‌گیرد تا بر خواننده تأثیر بگذارد: شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی، تفسیرهایی از متون کتاب مقدس، استعاره‌ها و مهم‌تر از همه استفاده از اسامی مستعار. گذشته از نثر عادی، برخی متون او دربردارنده نامه‌ها، خاطرات، و کلمات قصارند. یک سبک واحد اغلب چند نویسنده متفاوت با منظرهای متضاد نسبت به یکدیگر دارد و معلوم نیست کدام را باید پذیرفت و کدام را رد کرد. از همه مهم‌تر در این میان استفاده کیرکگور از نام‌های مستعار است. هدف از این نام‌ها پنهان‌کردن هویت نویسنده واقعی نیست، چون خیلی زود همه دریافتند نویسنده «یا این / یا آن» و آثار بعدی کیست. کارلایل با استفاده از نوشته‌های کیرکگور نشان می‌دهد ضرورت ارتباط غیرمستقیم، از طریق اسم مستعار، ناشی از حقیقتی سوبژکتیو (و نه عینی) است که نویسنده قصد دارد با مخاطب در میان بگذارد. تمایز میان ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با تمایز میان دانش عینی و سوبژکتیو پیوند دارد. پس دلیل استفاده از اسامی مستعار به خود متن‌ها برمی‌گردد، یعنی به مقصود ارتباطی‌شان. کیرکگور نه‌فقط از یک اسم بلکه از چند اسم برای نوشتن کتاب‌هایش استفاده می‌کند و اینها هرکدام شخصیت و پس‌زمینه متمایزی دارند. بنابراین نه صرفا اسم مستعار بلکه شخصیت‌هایی ادبی‌اند. نکته مهم‌تر اینکه مقصود فنون ارتباطی عجیب و غیرمستقیم کیرکگور برانداختن روش فلسفی است، روشی که احتمالا نمونه اعلای آن را می‌توان در خصم نظری کیرکگور جست: هگل.
فصل سوم به نقد کیرکگور به هگل اختصاص دارد. او از طرفی خود را وامدار هگل می‌داند و از طرف دیگر مدام درصدد براندازی و بی‌اعتبارکردن تفکر هگلی است. بدون درک موضع دوپهلوی کیرکگور نسبت به هگل نمی‌توان کلیت تفکر او را درک کرد. نویسنده در فصول بعدی نیز سراغ برخی از مضامین اصلی در آثار کیرکگور می‌رود، همچون سوبژکتیویته و حقیقت، مسئله گناه، ایمان، و پارادوکس مسیحیت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.