شکلهای زندگی: به مناسبت انتشار «شادینامه کوتاه فرانسیس مکامبر» و مقدمه درخشانش
برنده چیزی نمیبرد
نادر شهریوری (صدقی)
«من اصلا هیچ احساس گناه نمیکنم».1
اینگرید برگمن بازیگر سرشناس «ناقوس برای که میزند؟»* درباره همینگوی گفته بود که او قبل از هرچیز یک «نحوه زندگی» است. نحوهای از زندگی چنان پرماجرا که تا آخر جهان میتوانست سوژهای برای انواع داستان، نمایش و فیلم برای دیگران باشد اما قبل از همه زندگی همینگوی سوژه برای داستانهای خودش بود. او از معدود نویسندگانی بود که شخصیت و زندگی خود را مرکز ثقل داستانهایش کرد و نوعی «افسانه بازی شخصی 2» از خود ارائه داد که اگرچه واقعی به نظر میرسید اما تمامی واقعیت همینگوی نبود.
از طرفی دیگر واقعیت همینگوی «سبک» وی بود، سبکی که بسیاری آن را شبیه به نقاشیهای امپرسیونیستی ميدانستند - همينگوي سخت متاثر از نقاشي پل سزان، مهمترين نقاش امپرسيونيستي بود- سبکی متکی بر غیبت نویسنده از صحنه و تنهاگذاشتن خواننده با عناصر سازنده داستان، که اگرچه این سبک «چشم عاری از عاطفه 3» به نظر میرسید، تا بدانجا که میتوانست به فیلمی مستند شباهت داشته باشد که در آن نبرد آدمیان با یکدیگر و یا هماوردی انسانها با حیواناتی قوی و وحشی را به نمایش میگذارد اما سبک همینگوی هیچ سرد و عاری از عاطفه نبود که بالعکس «القاءکننده نیروی عاطفی سخت فروخورده بود4». شاید آنچه همینگوی را همینگوی کرد، جمع این دو سبک متناقض بود که در همینگوی متناقض نبود، بلکه واقعیت وی بود.
جهان همینگوی، همچون جهان هر نویسندهای، جهانی منحصر به خودش است، جهانی که در آن نبردی دائمی در جریان است، نبردی میان قهرمان با سرنوشت و یا میان دو قهرمان به یکدیگر. نبردی که طرفداران متافیزیک بنا بر باوری اسطورهای به آن نبرد میان نیک و بد میگویند تا توجیه قهرمانان برای جنگیدن باشد.
درحالیکه به نظر همینگوی از همان ابتدا نبرد میان نیک و بد نیست که در جریان است بلکه میان قهرمانان است که اگر برندهای وجود داشته باشد - که ندارد- قهرمانی است که نبرد را تا به آخر ادامه میدهد، مانند گاوباز پیر در داستان «نباختگان» که بهرغم ناتوانی و هوکردنهای جمعیت آنقدر میجنگد تا آنکه گاو میمیرد و خودش هم زخمی مهلک برمیدارد و یا سانتیاگو، پیرمرد ماهیگیر که نبرد با کوسهها را تا آخر ادامه میدهد، همه اینها برای آنکه قهرمان کم نیاورد و ژست برندهشدن به خود بگیرد، حسی که درهرحال برتری روحی قهرمان را به رخ میکشد. قهرمانی در همینگوی با نفرت و عشق به سرنوشت گره خورده است. قهرمان تقدیر را نمیپذیرد با آن میجنگد و در برابر قاهربودن آن قالب تهی نمیکند و به یک معنا به آن نفرت میورزد اما در همان حال با مقدرات سرنوشت نیز همراه میشود و در هیچ حال خم به ابرو نمیآورد تا ژست قهرمانی به خود گیرد و درهرحال افاده نوعی برندهشدن بکند. قهرمانی که «نالان و گریان و عهدشکن و سازشکار و یا ترسو نیست و در برابر شکست ناگزیر درمییابد که موضع مختار آدمی پایداری توام با گره گشادن از جبين و رضا به داده دادن و خم به ابرو
نیاوردن، ای بسا که افاده نوعی برندهشدن را بکند5».
زندگی در جهان تراژیک معنایی ندارد بهواقع این آدمی است که به زندگی معنا میدهد تا توجیهی برای خود و زندگی فراهم آورد، درحالیکه در جهان تراژیک زندگی نیازمند توجیه نیست.
جهان همینگوی، جهانی کموبیش تراژیک است، شخصیت تراژیک نیازمند توجیه نیست، «قهرمان» برای کاری که میکند به دنبال دلیل نمیگردد، زندگیکردن دلیل نمیخواهد «مرد قوی دلیل نمیآورد** 6».
بینش ناتورالیستی همینگوی وی را از جهان مسیحی (مذهبی) دور میکند و به همان میزان او را به جهان تراژیک نزدیکتر میکند. در جهان مسیحی روح بعد از نابودی جسم استمرار مییابد. اما همواره حسی از گناه در آدمی به وجود میآورد: آدمی گناهکار و معذب است و باید برای رهایی از عذاب تلاش کند، درحالیکه قهرمانان همینگوی همچون خود وی از اساس فاقد حس گناه و همینطور فاقد وجدان معذباند. از نظر همینگوی زندگی همچون طبیعت در اساس واجد هیچ معنایی نیست: اگر که طبیعت خوب و زیبا است به همان اندازه بد و زشت است، اگر که پرورشدهنده جسم آدمی است، به همان اندازه تجزیهکننده جسم آدمی است. «اگر که طبیعت، گاهی زیبا و فریبا جلوه میکند و گویی نوید معنا برای کائنات را ممثل میکند، ویرانگری کورکورانه و بیمعنایی مطلق را هم عیان میسازد 7».
هنگامی که از ناتورالیسم میگوییم به یک معنا از تخیلی میگوییم که به صفر میل میکند و همينطور از طبیعتی که بیتفاوت است و واجد هیچ معنایی نیست. همینگوی ناتورالیسم را در «وداع با اسلحه» به نمایش درمیآورد. «وداع با اسلحه» اگرچه روایتی از جنگ جهانی اول است و همینگوی مطابق با نثر مخصوص خویش فضای آن زمانه را به نمایش درمیآورد، اما این هیچ از رگههای ناتورالیستی قوی در داستان نمیکاهد. «وداع با اسلحه» داستان زن و مردی است که در موقعیتی غیرمعمول - در شرایط جنگ- با یکدیگر آشنا شدهاند و سپس عاشق هم میشوند اما بهخاطر جنگ و بهواسطه امور پيشبينيناپذير كه همواره دستبالا دارند، ماجرا مسيري ديگر پيدا ميكند. فردريك در «وداع با اسلحه» به تدريج به اهميت نيروهايي پي ميبرد كه نميتواند عليهشان بجنگد، زيرا آنها قويتراند. چون از جنس سرنوشتاند، با اين حال فردريك خود را از تكوتا نمياندازد، او ميخواهد نقش قهرمان را بازي كند. او كه عاشق كاترين است، بهيكباره مواجه با مرگ كاترين ميشود، مرگي كه ميتوانست اتفاق نيفتد. مسئله مهم در همينگوي آن است كه وي شكست، مرگ و ناكامي را كه در آثارش وجود دارد، نتيجه شرايط
اجتماعي نميداند بلكه آن را نتيجه عامل طبيعي تلقي ميكند. در «وداع با اسلحه»، ساختمان بدني كاترين كه مانع زايمان طبيعي و سپس مرگ كاترين ميشود در اساس يك اتفاق بيولوژيكي است.*** اين موضوع بهويژه از آن جنبه اهميت پيدا ميكند كه در زمانه همينگوي نويسندگان غالبا شرايط اجتماعي را عامل اصلي اتفاق يا حادثه به حساب ميآوردند؛ درحاليكه همينگوي با وجود موضع ضدفاشيستياش كه او را در كنار نويسندگان اجتماعي قرار ميدهد، با نگاهي تراژيك به انسان و جهان مينگرد، اين مسئله ادبيات همينگوي را متمايز ميكند و به آن تشخص ميبخشد.
نقطه اوج «وداع با اسلحه»، صفحات پاياني آن است، پس از مرگ ناگهاني كاترين، فردريك اجازه مييابد به درون اتاق وي در بيمارستان برود و آخرين ديدار را انجام دهد. فردريك هنگامي كه براي آخرين بار به كاترين نگاه ميكند حس ميكند با مجسمهاي بيروح روبهرو شده است. با مرگ كاترين فردريك پي ميبرد كه طبيعت قاهر سرانجام بر تخيل آدمي پيشي ميگيرد و در نهايت او را درهم ميپيچاند. سرنوشت
ناتوراليستي-تراژيك فردريك را همينگوي در جملات پاياني داستان به صورت كموبيش سمبوليك بيان ميكند: «پس از آنكه آنها را بيرون كردم و در را بستم و چراغ را روشن كردم ديدم فايدهاي ندارد. مثل اين بود كه با مجسمهاي خداحافظي كنم، كمي بعد بيرون رفتم و بيمارستان را ترك گفتم و در زير باران به هتل رفتم 8». فردريك با ديدن جسد كاترين درمييابد كه مرگ پايان راه است -در تراژدي مرگ پايان است- او درمييابد كه چهره و اندامي كه زماني زنده و باطراوت بود اكنون مجسمهاي بيش نيست.
تنهايي و نااميدي از جمله ژستهاي «قهرمان تراژيك» است. قهرمان تراژيك اگرچه نااميد، «نااميد فلسفي 9»، است اما ميخواهد تسليم نشود. ناتوراليسم نهفته در بطن رفتار قهرمان تراژيك، نقطه پاياني بر هرگونه خوشبيني است. رابرت پن وارن در مقدمه بسيار درخشان خود بر اين موضوع تأكيد ميكند و از بعدي ديگر به رگههاي تراژيك نهفته در «وداع با اسلحه» اشاره ميكند. او در نهايت با زير سؤال بردن هرگونه ايدئولوژي و پندار تاريخي، تنها آلترناتيو موجود را «زايش قهرمان» ميداند. قهرماني كه شباهت به زيبايي شكوهمند دنياي طبيعي دارد. به نظر رابرت پن وارن انسان تكوتنها، در نهايت ميتواند بر روي پاهاي خود بايستد و ژست قهرماني بگيرد، شايد اين تنها پاسخ ممكن بر بيتفاوتي طبيعت باشد. «وداع با اسلحه داستان پيبردن فردريك هنري به كنه ضمانتهاي اجرائي و دلخوشكنكهاي رسمي و كلمات دهنپركن و پندارهاي تاريخ و جامعه است و سربرآوردن در كسوت انسان تك و تنها و دست آخر توانايي رويارويي با سرنوشت خويش در طبيعت. همانا داستان اسطورهاي كهن است درباره زايش قهرمان 10».
جالب آن است كه همينگوي با دريافت وضع تراژيك آدمي و درك اين موضوع كه در نهايت برندهاي وجود ندارد، اين را نيز فراموش نميكند كه به داستانهاي خود وجهي حماسي دهد، شايد اين تنها انتقامي باشد كه قهرمان تراژيك ميتواند از زندگي بگيرد: نوعي ابراز وجود كه آن هم به صورت اقدامي فردي و تكروانه تجلي مييابد. اين ابراز وجود حماسي را همينگوي به رابرت جردن در «ناقوس براي كه ميزند» ميدهد و همينطور به سانتياگوي ماهيگير در «پيرمرد و دريا» و يا به زندگي پرماجراي خود و سعي ميكند از آن «افسانهاي شخصي» بسازد، حتي خودكشياش نيز ميتواند نشان از ژستي
قهرماني-حماسي داشته باشد.
پينوشتها:
* نام رماني از همينگوي
** جملهاي از نيچه. مردي قوي نام ديگر قهرمان است، جالب آن است كه همينگوي در نخستين سالهاي نويسندگياش با شور و اشتياق از نام مستعار قهرمان استفاده ميكرد.
*** تصادف يا اتفاق پيشبينيناپذير در تراژدي امري مهم و تعيينكننده در سرنوشت قهرمان تراژيك ايفا ميكند. نمونهاي از اين «اتفاق»ها را در تراژديهاي كلاسيك از جمله در مرگ عشاق نمايشهاي شكسپير مشاهده ميكنيم.
1) همينگوي
2، 3، 4، 5، 7، 9، 10) شادینامه كوتاه فرانسيس مكامبر، ارنست همينگوي به نقل از مقدمه رابرت پن وارن، ترجمه صالح حسيني
6) نيچه
8) وداع با اسلحه همينگوي، همينگوي، ترجمه نجف دريابندري
«من اصلا هیچ احساس گناه نمیکنم».1
اینگرید برگمن بازیگر سرشناس «ناقوس برای که میزند؟»* درباره همینگوی گفته بود که او قبل از هرچیز یک «نحوه زندگی» است. نحوهای از زندگی چنان پرماجرا که تا آخر جهان میتوانست سوژهای برای انواع داستان، نمایش و فیلم برای دیگران باشد اما قبل از همه زندگی همینگوی سوژه برای داستانهای خودش بود. او از معدود نویسندگانی بود که شخصیت و زندگی خود را مرکز ثقل داستانهایش کرد و نوعی «افسانه بازی شخصی 2» از خود ارائه داد که اگرچه واقعی به نظر میرسید اما تمامی واقعیت همینگوی نبود.
از طرفی دیگر واقعیت همینگوی «سبک» وی بود، سبکی که بسیاری آن را شبیه به نقاشیهای امپرسیونیستی ميدانستند - همينگوي سخت متاثر از نقاشي پل سزان، مهمترين نقاش امپرسيونيستي بود- سبکی متکی بر غیبت نویسنده از صحنه و تنهاگذاشتن خواننده با عناصر سازنده داستان، که اگرچه این سبک «چشم عاری از عاطفه 3» به نظر میرسید، تا بدانجا که میتوانست به فیلمی مستند شباهت داشته باشد که در آن نبرد آدمیان با یکدیگر و یا هماوردی انسانها با حیواناتی قوی و وحشی را به نمایش میگذارد اما سبک همینگوی هیچ سرد و عاری از عاطفه نبود که بالعکس «القاءکننده نیروی عاطفی سخت فروخورده بود4». شاید آنچه همینگوی را همینگوی کرد، جمع این دو سبک متناقض بود که در همینگوی متناقض نبود، بلکه واقعیت وی بود.
جهان همینگوی، همچون جهان هر نویسندهای، جهانی منحصر به خودش است، جهانی که در آن نبردی دائمی در جریان است، نبردی میان قهرمان با سرنوشت و یا میان دو قهرمان به یکدیگر. نبردی که طرفداران متافیزیک بنا بر باوری اسطورهای به آن نبرد میان نیک و بد میگویند تا توجیه قهرمانان برای جنگیدن باشد.
درحالیکه به نظر همینگوی از همان ابتدا نبرد میان نیک و بد نیست که در جریان است بلکه میان قهرمانان است که اگر برندهای وجود داشته باشد - که ندارد- قهرمانی است که نبرد را تا به آخر ادامه میدهد، مانند گاوباز پیر در داستان «نباختگان» که بهرغم ناتوانی و هوکردنهای جمعیت آنقدر میجنگد تا آنکه گاو میمیرد و خودش هم زخمی مهلک برمیدارد و یا سانتیاگو، پیرمرد ماهیگیر که نبرد با کوسهها را تا آخر ادامه میدهد، همه اینها برای آنکه قهرمان کم نیاورد و ژست برندهشدن به خود بگیرد، حسی که درهرحال برتری روحی قهرمان را به رخ میکشد. قهرمانی در همینگوی با نفرت و عشق به سرنوشت گره خورده است. قهرمان تقدیر را نمیپذیرد با آن میجنگد و در برابر قاهربودن آن قالب تهی نمیکند و به یک معنا به آن نفرت میورزد اما در همان حال با مقدرات سرنوشت نیز همراه میشود و در هیچ حال خم به ابرو نمیآورد تا ژست قهرمانی به خود گیرد و درهرحال افاده نوعی برندهشدن بکند. قهرمانی که «نالان و گریان و عهدشکن و سازشکار و یا ترسو نیست و در برابر شکست ناگزیر درمییابد که موضع مختار آدمی پایداری توام با گره گشادن از جبين و رضا به داده دادن و خم به ابرو
نیاوردن، ای بسا که افاده نوعی برندهشدن را بکند5».
زندگی در جهان تراژیک معنایی ندارد بهواقع این آدمی است که به زندگی معنا میدهد تا توجیهی برای خود و زندگی فراهم آورد، درحالیکه در جهان تراژیک زندگی نیازمند توجیه نیست.
جهان همینگوی، جهانی کموبیش تراژیک است، شخصیت تراژیک نیازمند توجیه نیست، «قهرمان» برای کاری که میکند به دنبال دلیل نمیگردد، زندگیکردن دلیل نمیخواهد «مرد قوی دلیل نمیآورد** 6».
بینش ناتورالیستی همینگوی وی را از جهان مسیحی (مذهبی) دور میکند و به همان میزان او را به جهان تراژیک نزدیکتر میکند. در جهان مسیحی روح بعد از نابودی جسم استمرار مییابد. اما همواره حسی از گناه در آدمی به وجود میآورد: آدمی گناهکار و معذب است و باید برای رهایی از عذاب تلاش کند، درحالیکه قهرمانان همینگوی همچون خود وی از اساس فاقد حس گناه و همینطور فاقد وجدان معذباند. از نظر همینگوی زندگی همچون طبیعت در اساس واجد هیچ معنایی نیست: اگر که طبیعت خوب و زیبا است به همان اندازه بد و زشت است، اگر که پرورشدهنده جسم آدمی است، به همان اندازه تجزیهکننده جسم آدمی است. «اگر که طبیعت، گاهی زیبا و فریبا جلوه میکند و گویی نوید معنا برای کائنات را ممثل میکند، ویرانگری کورکورانه و بیمعنایی مطلق را هم عیان میسازد 7».
هنگامی که از ناتورالیسم میگوییم به یک معنا از تخیلی میگوییم که به صفر میل میکند و همينطور از طبیعتی که بیتفاوت است و واجد هیچ معنایی نیست. همینگوی ناتورالیسم را در «وداع با اسلحه» به نمایش درمیآورد. «وداع با اسلحه» اگرچه روایتی از جنگ جهانی اول است و همینگوی مطابق با نثر مخصوص خویش فضای آن زمانه را به نمایش درمیآورد، اما این هیچ از رگههای ناتورالیستی قوی در داستان نمیکاهد. «وداع با اسلحه» داستان زن و مردی است که در موقعیتی غیرمعمول - در شرایط جنگ- با یکدیگر آشنا شدهاند و سپس عاشق هم میشوند اما بهخاطر جنگ و بهواسطه امور پيشبينيناپذير كه همواره دستبالا دارند، ماجرا مسيري ديگر پيدا ميكند. فردريك در «وداع با اسلحه» به تدريج به اهميت نيروهايي پي ميبرد كه نميتواند عليهشان بجنگد، زيرا آنها قويتراند. چون از جنس سرنوشتاند، با اين حال فردريك خود را از تكوتا نمياندازد، او ميخواهد نقش قهرمان را بازي كند. او كه عاشق كاترين است، بهيكباره مواجه با مرگ كاترين ميشود، مرگي كه ميتوانست اتفاق نيفتد. مسئله مهم در همينگوي آن است كه وي شكست، مرگ و ناكامي را كه در آثارش وجود دارد، نتيجه شرايط
اجتماعي نميداند بلكه آن را نتيجه عامل طبيعي تلقي ميكند. در «وداع با اسلحه»، ساختمان بدني كاترين كه مانع زايمان طبيعي و سپس مرگ كاترين ميشود در اساس يك اتفاق بيولوژيكي است.*** اين موضوع بهويژه از آن جنبه اهميت پيدا ميكند كه در زمانه همينگوي نويسندگان غالبا شرايط اجتماعي را عامل اصلي اتفاق يا حادثه به حساب ميآوردند؛ درحاليكه همينگوي با وجود موضع ضدفاشيستياش كه او را در كنار نويسندگان اجتماعي قرار ميدهد، با نگاهي تراژيك به انسان و جهان مينگرد، اين مسئله ادبيات همينگوي را متمايز ميكند و به آن تشخص ميبخشد.
نقطه اوج «وداع با اسلحه»، صفحات پاياني آن است، پس از مرگ ناگهاني كاترين، فردريك اجازه مييابد به درون اتاق وي در بيمارستان برود و آخرين ديدار را انجام دهد. فردريك هنگامي كه براي آخرين بار به كاترين نگاه ميكند حس ميكند با مجسمهاي بيروح روبهرو شده است. با مرگ كاترين فردريك پي ميبرد كه طبيعت قاهر سرانجام بر تخيل آدمي پيشي ميگيرد و در نهايت او را درهم ميپيچاند. سرنوشت
ناتوراليستي-تراژيك فردريك را همينگوي در جملات پاياني داستان به صورت كموبيش سمبوليك بيان ميكند: «پس از آنكه آنها را بيرون كردم و در را بستم و چراغ را روشن كردم ديدم فايدهاي ندارد. مثل اين بود كه با مجسمهاي خداحافظي كنم، كمي بعد بيرون رفتم و بيمارستان را ترك گفتم و در زير باران به هتل رفتم 8». فردريك با ديدن جسد كاترين درمييابد كه مرگ پايان راه است -در تراژدي مرگ پايان است- او درمييابد كه چهره و اندامي كه زماني زنده و باطراوت بود اكنون مجسمهاي بيش نيست.
تنهايي و نااميدي از جمله ژستهاي «قهرمان تراژيك» است. قهرمان تراژيك اگرچه نااميد، «نااميد فلسفي 9»، است اما ميخواهد تسليم نشود. ناتوراليسم نهفته در بطن رفتار قهرمان تراژيك، نقطه پاياني بر هرگونه خوشبيني است. رابرت پن وارن در مقدمه بسيار درخشان خود بر اين موضوع تأكيد ميكند و از بعدي ديگر به رگههاي تراژيك نهفته در «وداع با اسلحه» اشاره ميكند. او در نهايت با زير سؤال بردن هرگونه ايدئولوژي و پندار تاريخي، تنها آلترناتيو موجود را «زايش قهرمان» ميداند. قهرماني كه شباهت به زيبايي شكوهمند دنياي طبيعي دارد. به نظر رابرت پن وارن انسان تكوتنها، در نهايت ميتواند بر روي پاهاي خود بايستد و ژست قهرماني بگيرد، شايد اين تنها پاسخ ممكن بر بيتفاوتي طبيعت باشد. «وداع با اسلحه داستان پيبردن فردريك هنري به كنه ضمانتهاي اجرائي و دلخوشكنكهاي رسمي و كلمات دهنپركن و پندارهاي تاريخ و جامعه است و سربرآوردن در كسوت انسان تك و تنها و دست آخر توانايي رويارويي با سرنوشت خويش در طبيعت. همانا داستان اسطورهاي كهن است درباره زايش قهرمان 10».
جالب آن است كه همينگوي با دريافت وضع تراژيك آدمي و درك اين موضوع كه در نهايت برندهاي وجود ندارد، اين را نيز فراموش نميكند كه به داستانهاي خود وجهي حماسي دهد، شايد اين تنها انتقامي باشد كه قهرمان تراژيك ميتواند از زندگي بگيرد: نوعي ابراز وجود كه آن هم به صورت اقدامي فردي و تكروانه تجلي مييابد. اين ابراز وجود حماسي را همينگوي به رابرت جردن در «ناقوس براي كه ميزند» ميدهد و همينطور به سانتياگوي ماهيگير در «پيرمرد و دريا» و يا به زندگي پرماجراي خود و سعي ميكند از آن «افسانهاي شخصي» بسازد، حتي خودكشياش نيز ميتواند نشان از ژستي
قهرماني-حماسي داشته باشد.
پينوشتها:
* نام رماني از همينگوي
** جملهاي از نيچه. مردي قوي نام ديگر قهرمان است، جالب آن است كه همينگوي در نخستين سالهاي نويسندگياش با شور و اشتياق از نام مستعار قهرمان استفاده ميكرد.
*** تصادف يا اتفاق پيشبينيناپذير در تراژدي امري مهم و تعيينكننده در سرنوشت قهرمان تراژيك ايفا ميكند. نمونهاي از اين «اتفاق»ها را در تراژديهاي كلاسيك از جمله در مرگ عشاق نمايشهاي شكسپير مشاهده ميكنيم.
1) همينگوي
2، 3، 4، 5، 7، 9، 10) شادینامه كوتاه فرانسيس مكامبر، ارنست همينگوي به نقل از مقدمه رابرت پن وارن، ترجمه صالح حسيني
6) نيچه
8) وداع با اسلحه همينگوي، همينگوي، ترجمه نجف دريابندري
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.