|

گوته و بختک تقدیر

رستگاری پای تابوت

شیما بهر‌ه‌مند

1 «اگر می‌ماندم آن‌چه بودم، هیچ نبودم.» این تک‌جمله، نقطه عزیمتِ نمایش‌نامه «کلاویگو»، اثرِ یوهان ولفگانگ فون گوته است که اخیرا در مجموعه‌ای از پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگِ جمعی و دو افسانه با ترجمه سعید پیرمرادی منتشر شده است. «کلاویگو»، نخستینِ اثری است که به‌سالِ 1774یعنی در بیست‌وپنج سالگی گوته با نامِ واقعی او منتشر شد. طبیعتِ اسطوره‌ای و سلطه آن، از همین اوانِ نخستِ نوشتن ذهن گوته را تسخیر می‌کند. «کلاویگو»، روایتِ سرنوشت مرد جوان جاه‌طلبی است که به هر ریسمانی آویخته تا خود را تا دربار بالا بکشد، کاتبِ پادشاه است و سودای قدرت بیشتر تا وزارت را در سر دارد و در این راه، معشوقه خود را ترک می کند چون به‌قولِ خودش برای رسیدن به این مرتبه همه حواس خود را نیاز دارد و زنان زمان زیادی را هدر می‌دهند. او، «ماری» -دختری را که به او وعده ازدواج داده- رها می‌کند و تنها توجیه‌اش همان تک‌جمله کلیدی است که «اگر می‌ماندم آن‌چه بودم، هیچ نبودم.» اما در این نمایش‌نامه هم به‌سیاقِ دیگر آثار گوته نیروی تقدیر بر سرنوشتِ آدم‌ها سایه انداخته است و به‌تعبیرِ والتر بنیامین با حالتی تهدیدکننده دست به کار می‌شود تا همه‌چیز را به ویرانی بکشاند. عشاقی که موهبت زمین را پَس می‌زنند در چرخه منطقِ گناه و تاوان گرفتار می‌آیند. این چرخه اسطوره‌ای با روایتی که گوته از منطق حاکم بر طبیعت دارد، او را به تلقی رمانتیک‌ها نزدیک می‌کند. این چرخه اما قربانی می‌خواهد چه‌بسا قربانیان، که در «کلاویگو» چنین است. اسطوره تقدیر تنها بر آن‌کس که گناهکار است آوار نمی‌شود بلکه تمام صحنه را در بر گرفته است. کلاویگوی خائن ازقضا دومین قربانی بختک تقدیر است و نخستینِ آن کسی است که هیچ تقصیری ندارد و همین ترتیب است که «کلاویگو» را به تراژدی تمام‌عیار بدل می‌کند، که رگه‌هایی از آن بعدها در آثار دیگر گوته از «استلا» و «فاوست» تا «خویشاوندی‌های اختیاری» دیده می‌شود، گرچه گوته در آثار اخیرش دست‌کم در فُرم امکانی برای گریز از بختک تقدیر تدارک می‌بیند. چنان‌چه در «خویشاوندی‌های اختیاری» که ازقضا آن‌هم روایتِ زوجی است که در زندگی مشترک به بن‌بست می‌رسند اما باز زندگی‌شان را از سر می‌گیرند و این‌بار هماهنگی شکننده‌ای در رابطه‌شان برقرار می‌کنند که هر آن ممکن است با ورودِ دیگری برهم بخورد. گوته این تِم را در آثار خود پی می‌گیرد و هر بار وجهِ تازه‌ای از آن را رو می‌کند. گوته در «خویشاوندی‌های اختیاری»، تمام مصالح رمانتیسم را به‌کار می‌گیرد اما سرآخر این رمان، مطرود رمانتیک‌ها می‌شود. چراکه به‌تعبیر آیزایا برلین آنچه از رمان می‌ماند موعظه گوته است مبنی بر اینکه هرگاه مشکلی در روابطِ عاطفی خود داشتید، نباید به راه‌حل ساده‌ای هم‌چون طلاق و یا برهم‌زدنِ زندگی زناشویی فکر کنید. نسخه گوته «رنج‌کشیدن و گردن‌نهادن به یوغ سنت و پاسداری از ستون‌های برپادارنده جامعه» است، «موعظه‌ای در تبلیغ نظم، خویشتن‌داری، انضباط و درهم‌شکستنِ هر چیز آشوبگرانه و ضد قانون» که در چشم رمانتیک‌ها «به تمام معنی سم بود و از هیچ‌چیز بیش از این نفرت نداشتند». والتر بنیامین اما بعدها در نوشته‌های خود روایتی از «خویشاوندی‌های اختیاری» گوته به‌دست می‌دهد و با اشاره به داستانی فرعی در این رمان پاساژِ دیگری باز می‌کند که سراسر با تلقی برلین مخالف است. داستان، جز روایتِ اصلی که درگیری یک زوج است و حضور نفر سومی که شکنندگی نظمِ زندگی این دو را نشان می‌دهد، روایتی فرعی دارد که در آن عشق بر منطق اسطوره‌ای زندگی غلبه می‌کند. همین کشفِ مضاعف‌سازی است که تلقی برلین و رمانتیک‌ها را خدشه‌دار می‌کند. رمانِ «خویشاوندی‌های اختیاری» دیگر نه اثری حاملِ مضامین رمانتیک است و نه به‌تعبیر رمانتیک‌ها به قالبِ قواعد کلاسیک درآمده است. گوته با تمسک به افسانه‌ای که روایت فرعی است، در جست‌وجوی مفری برای رهایی از بختک تقدیر است. اما گوته جوان، که در عینِ پایبندی به قواعد کلاسیک به رمانتیک‌ها نزدیک‌تر است، سرسختانه به وجهِ اسطوره‌ای طبیعت می‌چسبد. او در «کلاویگو» جدالِ عشق با تقدیر را در صحنه‌ای به‌تصویر می‌کشد که سراسر کلاسیک نیست. اینجا، «عشق» تا از دست‌دادنِ معنای خود پیش می‌رود و «توسعه» جای آن را می‌گیرد. اما تنها آن‌کس که خیانت کرده است تاوان پس نمی‌دهد. تقدیر تمام صحنه زندگی را تسخیر کرده و قربانی هر دو طرفِ عشق‌اند. در «کلاویگو» عشق دیگر احساسی میان دو فرد نیست، یا مسئله‌ای که در انزوا حل‌وفصل شود، بلکه رویارویی عشق با پدیده تازه‌ای به‌نامِ توسعه یا پیشرفت مطرح است که بعدها بر تمام وجوه زندگی سایه می‌اندازد. تراژدی تمام‌عیاری که گوته خلق می‌کند، تمایز او را از کلاسیک‌ها از همان اوانِ جوانی آشکار می‌کند. هیچ‌چیز زندگی طبقِ روال نیست. این تلقی در دیالوگی میانِ «کلاویگو» و دوستِ طمع‌کارش «کارلوس» عیان می‌شود، جایی که کارلوس خطاب به کلاویگو که به‌ناگزیر قصدِ بازگشت به تعهد خود را دارد، می‌گوید: «در زندگی چیزهای غیرمترقبه و عجیب‌وغریب زیادی پیش می‌آید؛ و چه بد، اگر همه‌چیز طبق روال همیشگی پیش می‌رفت. در این صورت جایی برای حیرت و شگفتی، موضوعی برای کلنجاررفتن با دیگران، و چیزی برای راست‌وریس‌کردن در جامعه باقی نمی‌ماند.»
از وجهِ بیوگرافیک «کلاویگو» و «استلا» و «خویشاوندی‌های اختیاری» که هریک شِمایی از ماجراهای عاشقانه نافرجام گوته را دارند بگذریم، جنبه پیشگویانه آثار گوته رخ می‌نماید: جهان مدرن و آرمان توسعه، که این هر دو موجب انفصال وحدتِ جهان قدیم می‌شد و گوته این رابطه دیالکتیکی را در آثار خود موردِ آزمایش قرار داده است. در «کلاویگو»، عشق در جهانِ جدید به ترحم بدل می‌شود. کلاویگو بعد از ترک ماری با برادرش، بومارشه مواجه می‌شود و این مواجهه ناگهانی او را از پا درمی‌آورد و تسلیم می‌کند تا به دیدارِ ماری برود. اما واقعیت این است که کلاویگوی گرفتار در مناسبات جدید، روایتِ دیگری دارد: «وقتی او را در غوغای نخستین دوباره دیدم، دلم به‌ سویش پر کشید -و وای!- وقتی فروکش کرد دلم به حالش سوخت. ترحم عمیقی بر جانم نشاند: اما عشق- ببین! انگاری در غوغای فوران شادی‌ها، دست سرد مرگ بر شانه‌ام کشیده می‌شد.» به‌تعبیر کلاویگو آنچه بر جا مانده تنها «انجماد و اضطراب» است. نمایش‌نامه «اِستلا» نیز در همین مدارِ فکری جا می‌گیرد. «استلا» که یک سال بعد از «کلاویگو» نوشته شده است یعنی در بیست‌وشش سالگی گوته، روایت روابطی تودرتوست. مردِ اشراف‌زاده‌ای درمانده میان عشقِ همسری که او را ترک کرده و معشوقه جوانش، استلا. این ورطه تردید، نمایش‌نامه را پیش می‌برد. اینجا هم گوته عشق را مقهورِ طبیعت اسطوره‌ای تقدیر می‌داند و بااینکه «استلا» به‌قدر «کلاویگو» تراژیک نیست، اما تراژدی تقدیر و صدای پای مهیب توسعه را در تردیدی تصویر می‌کند که گریزی از آن نیست. آخرِ نمایش، استلا که لوسی را به بازگشت به‌سوی همسر تنهایش ترغیب می‌کند، خطابِ به او جانِ کلام را می‌گوید: «بال‌های عشق فلج شده‌اند و رمقی ندارند تا پرواز دهند... جایی که عشق خاموش می‌شود، هنگامه‌ی ادای تکلیف است.» تراژدی گوته در نمایش‌نامه «کلاویگو» با اینکه هولناک‌تر است اما شعاعِ نور اندکی دارد. آن‌هم در لحظه نهایی، در جایی که ماری و کلاویگو هر دو قربانی تقدیر شده‌، به مرگ رسیده‌اند، بااین‌حال هنوز برای نجاتِ بومارشه، برادر ماری امکانی هست. مردی که به‌قول کلاویگو خدا او را بر مسند انتقام‌جو نشانده است. شهودِ شاعری که گوته باشد از همان بیست‌وپنج سالگی در پنج پرده نمایش‌نامه «کلاویگو»، نیروهای قهار طبیعت را شناسایی می‌کند و در جست‌وجوی مفری برای رهایی از بختک تقدیر است، گیرم در ازای زندگی، در پای تابوت.
2 ترجمه زندگینامه‌ی روان‌شناختی یوهان ولفگانگ گوته، شاعر و ادیب مطرحِ آلمانی با عنوانِ «اشتیاق، گوته در سلوک خلاقیت 2» نوشته راینر م. هولم‌-هادولا با ترجمه سعید پیرمرادی دو سال پیش در نشر نو درآمد و آن‌طور که مترجمش نوشته است نقطه‌عطفی شده در سِیر ترجمه‌های او. «با مطالعه و ترجمه این کتاب، آشنایی دیرینه‌ام با گوته و پاره‌ای از آثار ترجمه‌شده‌اش به فارسی، به شوقی فراگیر برای ترجمه آثار دیگر وی تبدیل شد.» بعد از آن بود که سعید پیرمرادی دو اثرِ دیگر از گوته را با عنوان «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» و «خویشاوندی‌های اختیاری» ترجمه و در نشر چشمه منتشر کرد. داستان‌های کوتاه گوته در مجموعه «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» گرد آمدند، داستان‌هایی که گوته در چهل‌وپنج سالگی‌اش بین سال‌های ۱۷۹۴ تا ۱۷۹۵ نوشت در دوران پُرتلاطم سیاسی اروپا. پس از انقلاب فرانسه، بسیاری از کشورهای اروپایی دستخوش آشوب‌های سیاسی شدند و در این میانه، شرکت گوته در اولین جنگ ائتلافی، سرآغازِ داستان‌های «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» شد. عناوین داستان‌های این مجموعه به این قرار است: «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی»، «آنتونلی آوازه خوان»، «داستان ضربه‌های اسرارآمیز»، «داستان باسومپیر درباره فروشنده دل‌ربا»، «داستان باسومپیر درباره روسری»، «حقوق‌دان»، «فردیناند و اتیلیه» و «افسانه». رمانِ مهم گوته، «خویشاوندی‌های اختیاری» نیز دیگر اثری است که سعید پیرمرادی آن را ترجمه کرده است. گوته پیش از انتشار رمان «خویشاوندی‌های اختیاری» متنی برای روزنامه می‌فرستد که در آن نوشته است: «ظاهرا فعالیت‌های مستمر مولف در حوزه‌ فیزیک، وی را به نگارش این عنوان نادر ترغیب کرده است. چه‌بسا او درک کرده که انسان در علوم طبیعی اغلب از تشابهات اخلاقی عاریه می‌گیرد تا به این وسیله به مقولاتی ورای قلمرو ذات آدمی راه یابد؛ و لذا نویسنده نیز در یک مورد اخلاقی قصد داشته یک تشابه شیمیایی را به سرچشمه فکری آن مرتبط کند، چراکه درنهایت تنها پهنه یک طبیعت گسترده است، و از قلمرو شاداب و رها از خِرَد، آثار ظلمانی و پرشورِ ضرورت، بی‌وقفه امتداد می‌یابند و توسط دستی والاتر، و چه‌بسا نه در این زندگی رو به زوال می‌گذارند.» این رمان، در سال 1785 منتشر شد، درست همزمان با ترجمه مقاله‌ای علمی از آکادمی علوم اُپسالا نوشته شیمیدان سوئدی، توربرن برگمن. عبارت «خویشاوندی‌های اختیاری» در آن زمان بازآفرینی یک مفهوم لاتین و حاکی از کشش دو ماده نسبت به‌هم است که آماده‌اند بدون درنظرگرفتن پیوندهای قبلی‌شان، یکدیگر را انتخاب کنند و درهم آمیخته شوند. گوته از این مفهوم علمی بهره می‌گیرد و آن را به سطح ارتباطات انسانی می‌کشاند. بعد از آن سعید پیرمرادی تصمیم می‌گیرد اثرِ دیگری از گوته را ترجمه کند: «پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه». چنان‌که پیرمرادی در یادداشتی بر این مجموعه می‌نویسد، «گوته در کنار آثار جهانی و جاودانه نظیر «فاوست» و «دیوان غربی‌-شرقی» آثار کوتاه و بلندِ بی‌شمار دیگری هم دارد که بیانگر چیره‌حسی او در دنیای احساسات و عواطف انسان‌ها و چیره‌دستی او در نگارش سبک‌های متفاوت ادبی است.» آثاری که می‌توان با واکاوی آنها، رگه‌هایی از تفکر گوته را ردیابی کرد که در طولِ سالیان نوشتن در آثارش تکرار می‌شود و قوام پیدا می‌کند. مجموعه اخیر دو نمایش‌نامه دارد حاصلِ کار جوانی گوته: «کلاویگو» و «اِستلا» یک دیالوگِ جمعی با عنوان «بانوان نیک‌سرشت، المثنای زنان بدسرشت» و دو افسانه معروفِ گوته؛ «پاریس نو» و «ملوزین نو» و با این اوصاف، سعید پیرمرادی مجموعه‌ای از آثار گوته را انتخاب و ترجمه کرده است، که کمتر شناخته شده‌اند گرچه مانندِ رمان «خویشاوندی‌های اختیاری» منشاء آرا و نقدهای فیلسوفان و متفکرانی هم‌چون برلین و بنیامین و دیگران بوده است.
* در این یادداشت از جلدِ یک «گزیده نوشته‌های بنیامین» و مقالاتِ «تمثیل رستگاری گوته» نوشته محسن ملکی و «شیمی جهان جدید» نوشته محمد رضایی‌راد درباره «خویشاوندی‌های اختیاری» گوته، چاپ‌شده در شماره 2907 روزنامه «شرق»، دوشنبه 19 تیر 96 استفاده شده است.

1 «اگر می‌ماندم آن‌چه بودم، هیچ نبودم.» این تک‌جمله، نقطه عزیمتِ نمایش‌نامه «کلاویگو»، اثرِ یوهان ولفگانگ فون گوته است که اخیرا در مجموعه‌ای از پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگِ جمعی و دو افسانه با ترجمه سعید پیرمرادی منتشر شده است. «کلاویگو»، نخستینِ اثری است که به‌سالِ 1774یعنی در بیست‌وپنج سالگی گوته با نامِ واقعی او منتشر شد. طبیعتِ اسطوره‌ای و سلطه آن، از همین اوانِ نخستِ نوشتن ذهن گوته را تسخیر می‌کند. «کلاویگو»، روایتِ سرنوشت مرد جوان جاه‌طلبی است که به هر ریسمانی آویخته تا خود را تا دربار بالا بکشد، کاتبِ پادشاه است و سودای قدرت بیشتر تا وزارت را در سر دارد و در این راه، معشوقه خود را ترک می کند چون به‌قولِ خودش برای رسیدن به این مرتبه همه حواس خود را نیاز دارد و زنان زمان زیادی را هدر می‌دهند. او، «ماری» -دختری را که به او وعده ازدواج داده- رها می‌کند و تنها توجیه‌اش همان تک‌جمله کلیدی است که «اگر می‌ماندم آن‌چه بودم، هیچ نبودم.» اما در این نمایش‌نامه هم به‌سیاقِ دیگر آثار گوته نیروی تقدیر بر سرنوشتِ آدم‌ها سایه انداخته است و به‌تعبیرِ والتر بنیامین با حالتی تهدیدکننده دست به کار می‌شود تا همه‌چیز را به ویرانی بکشاند. عشاقی که موهبت زمین را پَس می‌زنند در چرخه منطقِ گناه و تاوان گرفتار می‌آیند. این چرخه اسطوره‌ای با روایتی که گوته از منطق حاکم بر طبیعت دارد، او را به تلقی رمانتیک‌ها نزدیک می‌کند. این چرخه اما قربانی می‌خواهد چه‌بسا قربانیان، که در «کلاویگو» چنین است. اسطوره تقدیر تنها بر آن‌کس که گناهکار است آوار نمی‌شود بلکه تمام صحنه را در بر گرفته است. کلاویگوی خائن ازقضا دومین قربانی بختک تقدیر است و نخستینِ آن کسی است که هیچ تقصیری ندارد و همین ترتیب است که «کلاویگو» را به تراژدی تمام‌عیار بدل می‌کند، که رگه‌هایی از آن بعدها در آثار دیگر گوته از «استلا» و «فاوست» تا «خویشاوندی‌های اختیاری» دیده می‌شود، گرچه گوته در آثار اخیرش دست‌کم در فُرم امکانی برای گریز از بختک تقدیر تدارک می‌بیند. چنان‌چه در «خویشاوندی‌های اختیاری» که ازقضا آن‌هم روایتِ زوجی است که در زندگی مشترک به بن‌بست می‌رسند اما باز زندگی‌شان را از سر می‌گیرند و این‌بار هماهنگی شکننده‌ای در رابطه‌شان برقرار می‌کنند که هر آن ممکن است با ورودِ دیگری برهم بخورد. گوته این تِم را در آثار خود پی می‌گیرد و هر بار وجهِ تازه‌ای از آن را رو می‌کند. گوته در «خویشاوندی‌های اختیاری»، تمام مصالح رمانتیسم را به‌کار می‌گیرد اما سرآخر این رمان، مطرود رمانتیک‌ها می‌شود. چراکه به‌تعبیر آیزایا برلین آنچه از رمان می‌ماند موعظه گوته است مبنی بر اینکه هرگاه مشکلی در روابطِ عاطفی خود داشتید، نباید به راه‌حل ساده‌ای هم‌چون طلاق و یا برهم‌زدنِ زندگی زناشویی فکر کنید. نسخه گوته «رنج‌کشیدن و گردن‌نهادن به یوغ سنت و پاسداری از ستون‌های برپادارنده جامعه» است، «موعظه‌ای در تبلیغ نظم، خویشتن‌داری، انضباط و درهم‌شکستنِ هر چیز آشوبگرانه و ضد قانون» که در چشم رمانتیک‌ها «به تمام معنی سم بود و از هیچ‌چیز بیش از این نفرت نداشتند». والتر بنیامین اما بعدها در نوشته‌های خود روایتی از «خویشاوندی‌های اختیاری» گوته به‌دست می‌دهد و با اشاره به داستانی فرعی در این رمان پاساژِ دیگری باز می‌کند که سراسر با تلقی برلین مخالف است. داستان، جز روایتِ اصلی که درگیری یک زوج است و حضور نفر سومی که شکنندگی نظمِ زندگی این دو را نشان می‌دهد، روایتی فرعی دارد که در آن عشق بر منطق اسطوره‌ای زندگی غلبه می‌کند. همین کشفِ مضاعف‌سازی است که تلقی برلین و رمانتیک‌ها را خدشه‌دار می‌کند. رمانِ «خویشاوندی‌های اختیاری» دیگر نه اثری حاملِ مضامین رمانتیک است و نه به‌تعبیر رمانتیک‌ها به قالبِ قواعد کلاسیک درآمده است. گوته با تمسک به افسانه‌ای که روایت فرعی است، در جست‌وجوی مفری برای رهایی از بختک تقدیر است. اما گوته جوان، که در عینِ پایبندی به قواعد کلاسیک به رمانتیک‌ها نزدیک‌تر است، سرسختانه به وجهِ اسطوره‌ای طبیعت می‌چسبد. او در «کلاویگو» جدالِ عشق با تقدیر را در صحنه‌ای به‌تصویر می‌کشد که سراسر کلاسیک نیست. اینجا، «عشق» تا از دست‌دادنِ معنای خود پیش می‌رود و «توسعه» جای آن را می‌گیرد. اما تنها آن‌کس که خیانت کرده است تاوان پس نمی‌دهد. تقدیر تمام صحنه زندگی را تسخیر کرده و قربانی هر دو طرفِ عشق‌اند. در «کلاویگو» عشق دیگر احساسی میان دو فرد نیست، یا مسئله‌ای که در انزوا حل‌وفصل شود، بلکه رویارویی عشق با پدیده تازه‌ای به‌نامِ توسعه یا پیشرفت مطرح است که بعدها بر تمام وجوه زندگی سایه می‌اندازد. تراژدی تمام‌عیاری که گوته خلق می‌کند، تمایز او را از کلاسیک‌ها از همان اوانِ جوانی آشکار می‌کند. هیچ‌چیز زندگی طبقِ روال نیست. این تلقی در دیالوگی میانِ «کلاویگو» و دوستِ طمع‌کارش «کارلوس» عیان می‌شود، جایی که کارلوس خطاب به کلاویگو که به‌ناگزیر قصدِ بازگشت به تعهد خود را دارد، می‌گوید: «در زندگی چیزهای غیرمترقبه و عجیب‌وغریب زیادی پیش می‌آید؛ و چه بد، اگر همه‌چیز طبق روال همیشگی پیش می‌رفت. در این صورت جایی برای حیرت و شگفتی، موضوعی برای کلنجاررفتن با دیگران، و چیزی برای راست‌وریس‌کردن در جامعه باقی نمی‌ماند.»
از وجهِ بیوگرافیک «کلاویگو» و «استلا» و «خویشاوندی‌های اختیاری» که هریک شِمایی از ماجراهای عاشقانه نافرجام گوته را دارند بگذریم، جنبه پیشگویانه آثار گوته رخ می‌نماید: جهان مدرن و آرمان توسعه، که این هر دو موجب انفصال وحدتِ جهان قدیم می‌شد و گوته این رابطه دیالکتیکی را در آثار خود موردِ آزمایش قرار داده است. در «کلاویگو»، عشق در جهانِ جدید به ترحم بدل می‌شود. کلاویگو بعد از ترک ماری با برادرش، بومارشه مواجه می‌شود و این مواجهه ناگهانی او را از پا درمی‌آورد و تسلیم می‌کند تا به دیدارِ ماری برود. اما واقعیت این است که کلاویگوی گرفتار در مناسبات جدید، روایتِ دیگری دارد: «وقتی او را در غوغای نخستین دوباره دیدم، دلم به‌ سویش پر کشید -و وای!- وقتی فروکش کرد دلم به حالش سوخت. ترحم عمیقی بر جانم نشاند: اما عشق- ببین! انگاری در غوغای فوران شادی‌ها، دست سرد مرگ بر شانه‌ام کشیده می‌شد.» به‌تعبیر کلاویگو آنچه بر جا مانده تنها «انجماد و اضطراب» است. نمایش‌نامه «اِستلا» نیز در همین مدارِ فکری جا می‌گیرد. «استلا» که یک سال بعد از «کلاویگو» نوشته شده است یعنی در بیست‌وشش سالگی گوته، روایت روابطی تودرتوست. مردِ اشراف‌زاده‌ای درمانده میان عشقِ همسری که او را ترک کرده و معشوقه جوانش، استلا. این ورطه تردید، نمایش‌نامه را پیش می‌برد. اینجا هم گوته عشق را مقهورِ طبیعت اسطوره‌ای تقدیر می‌داند و بااینکه «استلا» به‌قدر «کلاویگو» تراژیک نیست، اما تراژدی تقدیر و صدای پای مهیب توسعه را در تردیدی تصویر می‌کند که گریزی از آن نیست. آخرِ نمایش، استلا که لوسی را به بازگشت به‌سوی همسر تنهایش ترغیب می‌کند، خطابِ به او جانِ کلام را می‌گوید: «بال‌های عشق فلج شده‌اند و رمقی ندارند تا پرواز دهند... جایی که عشق خاموش می‌شود، هنگامه‌ی ادای تکلیف است.» تراژدی گوته در نمایش‌نامه «کلاویگو» با اینکه هولناک‌تر است اما شعاعِ نور اندکی دارد. آن‌هم در لحظه نهایی، در جایی که ماری و کلاویگو هر دو قربانی تقدیر شده‌، به مرگ رسیده‌اند، بااین‌حال هنوز برای نجاتِ بومارشه، برادر ماری امکانی هست. مردی که به‌قول کلاویگو خدا او را بر مسند انتقام‌جو نشانده است. شهودِ شاعری که گوته باشد از همان بیست‌وپنج سالگی در پنج پرده نمایش‌نامه «کلاویگو»، نیروهای قهار طبیعت را شناسایی می‌کند و در جست‌وجوی مفری برای رهایی از بختک تقدیر است، گیرم در ازای زندگی، در پای تابوت.
2 ترجمه زندگینامه‌ی روان‌شناختی یوهان ولفگانگ گوته، شاعر و ادیب مطرحِ آلمانی با عنوانِ «اشتیاق، گوته در سلوک خلاقیت 2» نوشته راینر م. هولم‌-هادولا با ترجمه سعید پیرمرادی دو سال پیش در نشر نو درآمد و آن‌طور که مترجمش نوشته است نقطه‌عطفی شده در سِیر ترجمه‌های او. «با مطالعه و ترجمه این کتاب، آشنایی دیرینه‌ام با گوته و پاره‌ای از آثار ترجمه‌شده‌اش به فارسی، به شوقی فراگیر برای ترجمه آثار دیگر وی تبدیل شد.» بعد از آن بود که سعید پیرمرادی دو اثرِ دیگر از گوته را با عنوان «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» و «خویشاوندی‌های اختیاری» ترجمه و در نشر چشمه منتشر کرد. داستان‌های کوتاه گوته در مجموعه «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» گرد آمدند، داستان‌هایی که گوته در چهل‌وپنج سالگی‌اش بین سال‌های ۱۷۹۴ تا ۱۷۹۵ نوشت در دوران پُرتلاطم سیاسی اروپا. پس از انقلاب فرانسه، بسیاری از کشورهای اروپایی دستخوش آشوب‌های سیاسی شدند و در این میانه، شرکت گوته در اولین جنگ ائتلافی، سرآغازِ داستان‌های «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» شد. عناوین داستان‌های این مجموعه به این قرار است: «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی»، «آنتونلی آوازه خوان»، «داستان ضربه‌های اسرارآمیز»، «داستان باسومپیر درباره فروشنده دل‌ربا»، «داستان باسومپیر درباره روسری»، «حقوق‌دان»، «فردیناند و اتیلیه» و «افسانه». رمانِ مهم گوته، «خویشاوندی‌های اختیاری» نیز دیگر اثری است که سعید پیرمرادی آن را ترجمه کرده است. گوته پیش از انتشار رمان «خویشاوندی‌های اختیاری» متنی برای روزنامه می‌فرستد که در آن نوشته است: «ظاهرا فعالیت‌های مستمر مولف در حوزه‌ فیزیک، وی را به نگارش این عنوان نادر ترغیب کرده است. چه‌بسا او درک کرده که انسان در علوم طبیعی اغلب از تشابهات اخلاقی عاریه می‌گیرد تا به این وسیله به مقولاتی ورای قلمرو ذات آدمی راه یابد؛ و لذا نویسنده نیز در یک مورد اخلاقی قصد داشته یک تشابه شیمیایی را به سرچشمه فکری آن مرتبط کند، چراکه درنهایت تنها پهنه یک طبیعت گسترده است، و از قلمرو شاداب و رها از خِرَد، آثار ظلمانی و پرشورِ ضرورت، بی‌وقفه امتداد می‌یابند و توسط دستی والاتر، و چه‌بسا نه در این زندگی رو به زوال می‌گذارند.» این رمان، در سال 1785 منتشر شد، درست همزمان با ترجمه مقاله‌ای علمی از آکادمی علوم اُپسالا نوشته شیمیدان سوئدی، توربرن برگمن. عبارت «خویشاوندی‌های اختیاری» در آن زمان بازآفرینی یک مفهوم لاتین و حاکی از کشش دو ماده نسبت به‌هم است که آماده‌اند بدون درنظرگرفتن پیوندهای قبلی‌شان، یکدیگر را انتخاب کنند و درهم آمیخته شوند. گوته از این مفهوم علمی بهره می‌گیرد و آن را به سطح ارتباطات انسانی می‌کشاند. بعد از آن سعید پیرمرادی تصمیم می‌گیرد اثرِ دیگری از گوته را ترجمه کند: «پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه». چنان‌که پیرمرادی در یادداشتی بر این مجموعه می‌نویسد، «گوته در کنار آثار جهانی و جاودانه نظیر «فاوست» و «دیوان غربی‌-شرقی» آثار کوتاه و بلندِ بی‌شمار دیگری هم دارد که بیانگر چیره‌حسی او در دنیای احساسات و عواطف انسان‌ها و چیره‌دستی او در نگارش سبک‌های متفاوت ادبی است.» آثاری که می‌توان با واکاوی آنها، رگه‌هایی از تفکر گوته را ردیابی کرد که در طولِ سالیان نوشتن در آثارش تکرار می‌شود و قوام پیدا می‌کند. مجموعه اخیر دو نمایش‌نامه دارد حاصلِ کار جوانی گوته: «کلاویگو» و «اِستلا» یک دیالوگِ جمعی با عنوان «بانوان نیک‌سرشت، المثنای زنان بدسرشت» و دو افسانه معروفِ گوته؛ «پاریس نو» و «ملوزین نو» و با این اوصاف، سعید پیرمرادی مجموعه‌ای از آثار گوته را انتخاب و ترجمه کرده است، که کمتر شناخته شده‌اند گرچه مانندِ رمان «خویشاوندی‌های اختیاری» منشاء آرا و نقدهای فیلسوفان و متفکرانی هم‌چون برلین و بنیامین و دیگران بوده است.
* در این یادداشت از جلدِ یک «گزیده نوشته‌های بنیامین» و مقالاتِ «تمثیل رستگاری گوته» نوشته محسن ملکی و «شیمی جهان جدید» نوشته محمد رضایی‌راد درباره «خویشاوندی‌های اختیاری» گوته، چاپ‌شده در شماره 2907 روزنامه «شرق»، دوشنبه 19 تیر 96 استفاده شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.