پژوهشگران عربي در مناظره با حسين موسويان در واشنگتن:
ايران، آمريكا، برجام و منطقه در يک ميزگرد
شرق: در روزهايي که ديپلماتهاي ايراني در نيويورک مشغول رايزني با مقامات ديگر کشورها هستند، در شهر ديگري از آمريكا يعني واشنگتن ميزگردي با موضوع ايران برگزار شد. ميزگردي با حضور سيدحسين موسويان، ديپلمات سابق ايراني و پژوهشگر ارشد دانشگاه پرينستون، حسين ايبيش، پژوهشگر ارشد مؤسسه دولتهاي عربي خليج فارس در واشنگتن به عنوان مجري، باسما موماني، از مرکز بينالمللي نوآوري حکمراني کانادا و علي آلفونه، پژوهشگر مؤسسه دولتهاي عربي خليج فارس در واشنگتن. کارشناسها در اين ميزگرد پيرامون مسائل و چالشهاي اخير ايران به مناظره نشستند. موسويان ضمن تحليل اثرات اقتصادي تحريمهاي آمريكا به تبيين سياست خارجي ايران پرداخت. گفتوگوها در اين مناظره درباره برجام و تعامل با آمريكا ادامه پيدا کرد. جايي که يکي از آنها معتقد بود همه جناحها در ايران موافق تعامل و مذاکره با آمريكا هستند؛ موسويان او را به سفر تهران و قم دعوت کرد. محورهاي ديگر اين مناظره موضوعات منطقهاي و روابط ايران با کشورهاي همسايه بود. جايي که طرفين يکديگر را به چالش کشيدند. در ادامه بخشهايي از اين مصاحبه را به گزارش «ايسنا» ميخوانيد.
مجري: در ايران بحران اقتصادي وجود دارد. تحريمهاي جديد آمريكا چه تأثيري در تصميمات و محاسبات ايران دارد؟
موسويان: تحريمهاي آمريكا تأثيرات منفي سنگيني بر اقتصاد ايران داشته و خواهد داشت. اما عمده مشکلات اقصاد ايران داخلي است، مشکلاتي همچون اقتصاد دولتي، فساد، ناکارآمدي، عدم خصوصيسازي و... . از نظر من 30 درصد مشکلات اقتصادي ايران به تحريمها و 70 درصد به مشکلات داخلي خود ايران مربوط ميشود که هيچيک از دولتهاي قبلي هم قادر به حل آنها نبودهاند. منتها برداشت دستاندرکاران فعلي آمريكا همچون جان بولتون، مشاور امنيت ملي و پمپئو، وزير خارجه اين است که مشکلات جاري، صرفا بهخاطر تحريمهاي جديد آمريكاست. بنابراين به دنبال تشديد تحريمها هستند با اين خيال که موجب سقوط حکومت ايران خواهد شد. به اعتقاد من تحريمهاي آمريكا موجب سقوط حکومت و تغيير رژيم در ايران نخواهد شد؛ ضمن اينکه تحريمها خسارتبار خواهد بود. تأثير دوم تحريمها اين است که حکومت بهطور جدي به فکر اقتصاد مقاومتي و حل مشکلات داخلي اقتصاد کشور افتاده و اقدامات مهمي را هم شروع کرده است. تأثير سوم بر سياست خارجي است. در آمريكا و کشورهاي عربي حاشيه خليجفارس دو طرز تفکر در مورد ايران وجود دارد. يکي به تعامل و ديگري به تقابل با ايران اعتقاد دارد. همين پديده در
ايران هم بعد از انقلاب وجود داشته است. طرز تفکري معتقد به تقابل و ديگري معتقد به تعامل با آمريكاست.
اما بعد از انقلاب هميشه همه جناحهاي سياسي ايران معتقد به اصل تعامل با کشورهاي عربي حاشيه خليج فارس بودند. اما بعد از خروج ترامپ از برجام برخي از کشورهاي عربي همسايه همچون عربستان و امارات با اسرائيل عليه ايران متحد شدند. آنها از نابودي برجام، 12 شرط پمپئو و افزايش تحريمهاي آمريكا عليه ايران حمايت کردند و تصميم به ايجاد جنگ داخلي در ايران گرفتند که طبق اظهار يک مقام اماراتي حمله تروريستي اخير اهواز يک نمونه از اقدامات تروريستي آنها در ايران است. اين خصومتها باعث يک شيفت مهم در سياست خارجي ايران شده و آن اينکه اکنون تهران، عربستان و امارات را در کنار آمريكا و اسرائيل به عنوان دشمن تلقي ميکند و برخي جناحهاي سياسي هم معتقد به مقابله با عربستان و امارات شدهاند.
موماني: گفته موسويان در مورد اينکه 70 درصد مشکلات اقتصادي به خاطر مشکلات داخلي ايران و 30 درصد به خاطر تحريمهاست، درست است. در ايران سرمايهگذاري کافي بهويژه در صنعت نفت وجود ندارد. مشکلاتي همچون کمبود ارز، سيستم بانکي، اختلاف طبقاتي، هزينههاي ايران در منطقه، سرخوردگي و بياعتمادي مردم بخشي از معضلات اقتصاد ايران هستند.
آلفونه: ترامپ سعي ميکند به ايران بفهماند که جهنم پيشروي آنهاست. از نوامبر تحريمهاي نفتي شروع شده و توان ايران براي تأمين مالي متحدان منطقهاي و اهدافش در منطقه را کاهش خواهد داد. اکنون تهران با مشکل مواجه شده است. يا بايد نياز مردم خود را تأمين کند يا اهداف منطقهاياش را.
روابط خارجي ايران
مجري: سؤال دوم در مورد ايران و جهان است. ايران قصد منزويكردن آمريكا و آمريكا هم قصد تغيير رژيم در ايران را دارد. اروپا بهدنبال حفظ برجام است تا آمريكا را برگرداند. روابط خارجي ايران دچار چه تحولاتي خواهد شد بهويژه در مورد آمريكا؟
موسويان: ابتدا دو نکته در مورد حرفهاي آقاي آلفونه بايد بگويم. اول اينکه واشنگتن و برخي کشورها معتقدند که با افزايش فشار و تحريم، تهران را بين دوراهي انتخاب بين مردم خود يا منطقه قرار خواهند داد و بدين وسيله خواهند توانست نفوذ منطقهاي ايران را مهار کنند.
اين برداشت غلط است؛ زيرا استراتژي منطقهاي ايران با آمريكا و عربستان فرق ميکند. آمريكا هفت تريليون در منطقه هزينه کرده و عربستان نيز براي اهداف منطقهاي خود هزاران ميليارد دلار هزينه کرده و ميکنند؛ اما ايران با حداقل هزينه کار ميکند؛ چون استراتژي ايران حمايت از ظرفيتسازيهاي مردمي کشورهاي منطقه براي مقاومت در مقابل سلطه آمريكا است. براي مثال الحشد الشعبي در عراق يک نيروي مردمي براي مقابله با سلطه آمريكا است؛ بنابراین هم استراتژي فعلي منطقهاي ايران بعد از تحريمها به قوت خود باقي خواهد ماند و هم مشکلات اقتصادي داخلي ايران وجود خواهد داشت و حاکميت ايران هم سعي خواهد کرد هر دو را مديريت کند؛ اما اينکه درست مديريت خواهد کرد يا نه، موضوع ديگري است.
راجع به نکته دوم آقاي آلفونه هم بايد بگويم که واقعيت اين است که بعد از ترامپ و تحريمهاي جديد اتحاد جناحهاي سياسي بيشتر شده و فشار داخلي جناحي روي دولت آقاي روحاني کمتر شده؛ چون جناحهاي سياسي درک ميکنند که در مقابل تهديدات مثلث آمريكا-اسرائيل-عربستان بايد متحد شوند.
اما درباره سؤال اصلي شما: اول اينکه دو تفکر متفاوتي که در ايران درباره نحوه کار با آمريكا وجود داشت، بعد از خروج ترامپ از برجام و تهديدات جديد، متفق شدهاند که مذاکره با آمريكا فايدهاي ندارد و به نظر من حداقل تا دو، سه سال آينده هم مذاکره هيچ شانسي نخواهد داشت. آيتالله خامنهاي، رهبر عالي ايران، از ابتداي مذاکره تأكيد داشت که آمريكا قابلاعتماد نيست و مذاکره هم فايدهاي ندارد. اکنون با خروج ترامپ از برجام، براي همه جناحهاي سياسي ايران معلوم شده که نظر ايشان درست بود. دوم اينکه روابط ايران با بلوک شرق گسترش پيدا کرده و رهبري ايران هم رسما اعلام کرد که روي روابط با غرب نبايد حساب کرد و روابط با شرق توسعه يابد.
سوم اينکه ايران بعد از انقلاب، فقط آمريكا و اسرائيل را دشمنان خصمانه تلقي ميکرد؛ اما بهتازگی عربستان و امارات هم در اين فهرست قرار گرفتهاند. اين يک شيفت بزرگ در روابط ايران با همسايگان است. از نظر من روند فعلي در منطقه خيلي خطرناک است. چهارم اينکه واقعيت اين است که آمريكا درباره برجام در سطح جهان منزوي شده است. ايران معتقد است که آمريكا در اين جدال کاملا شکست خواهد خورد؛ اما من معتقدم که اکثر کشورها وقتي بنا باشد بين روابط اقتصادي با آمريكا يا ايران، يکي را انتخاب کنند، آمريكا را انتخاب خواهند کرد؛ بنابراین آمريكا ضمن اينکه منزوي ميشود، تحريمهايش اثر منفي بر اقتصاد ايران خواهد داشت. پنجم اينکه ايران اکنون سعي ميکند روابط غرب منهاي آمريكا را شکل دهد. بههمينخاطر ايران روي اروپا سرمايهگذاري زيادي کرده است. ايران حاضر نيست هيچ گفتوگويي درباره منطقه با آمريكا داشته باشد؛ اما با اروپا درباره يمن گفتوگو ميکند. البته ايران درک ميکند که اروپا به خاطر تأثيرات فرامرزي تحريمهاي آمريكا نخواهد توانست به تعهداتش صددرصد عمل کند؛ اما آيا اروپا ميتواند حداقل 50 درصد تعهدات خود را عملي کند.
ماجراي مذاکره با آمريكا
آلفونه: قبلا حاکميت ايران درمقابل فشار خارجي متحد عمل ميکرد؛ اما الان خير؛ چون جناحهاي سياسي به دنبال قبضه قدرت در آينده هستند. اظهارات حسامالدين آشنا، مشاور روحاني و جهانگيري، معاون روحاني، مؤيد اين ادعاست.
درباره تمايلنداشتن ايران براي مذاکره با آمريكا من با آقاي موسويان مخالفم. آقاي موسويان ميگويد ايران علاقهاي به مذاکره ندارد. کافي است رسانههاي ايران را بخوانيد. آن وقت ميبينيد که حرف ايشان درست نيست. آقاي روحاني خطاب به آمريكا گفت صلح با ايران مادر صلحها و جنگ با ايران، مادر جنگهاست. اين گفته صدام بود؛ اما اين حرف روحاني به معني آمادگي براي گفتوگوي با آمريكاست. آقاي ظريف با تيلرسون سال گذشته در حاشيه اجلاس سازمان ملل ديدار داشته است. قاسم سليماني بهتازگی تبادلات محرمانه آمريكا با ايران را فاش کرد و گفت شما آمريكاييها به کمک ما احتياج داشتهايد. سيگنال او اين بود که با ما صحبت کنيد، نه با روحاني؛ بنابراین دو جناح ميخواهند با آمريكا صحبت کنند و هر دو جناح هم مانع طرف مقابل ميشوند.
موسويان: من بايد اين آقاي آلفونه را به تهران و قم ببرم... .
آلفونه: لطفا اين کار را نکنيد!
موسويان: دوم اينکه هيچ ملاقات دوجانبهاي بين تيلرسون و ظريف صورت نگرفت. ديدار در قالب ديدار وزراي خارجه 1+5 با وزير خارجه ايران بود که هر دو وزير خارجه ايران و آمريكا هم به تشريفاتيهاي برگزارکننده جلسه تأكيد کرده بودند که حتي صندليشان نزديک هم نباشد. سوم درباره علاقه ايران به گفتوگو با ترامپ اين است که سال گذشته در جريان اجلاس سازمان ملل تيم ترامپ با تيم آقاي روحاني مکرر تماس گرفت و پيشنهاد ديدار داد؛ اما روحاني رد کرد. ترامپ، مکرون، رئيسجمهور فرانسه را واسطه کرد؛ اما باز هم روحاني رد کرد و جواب داد که با اين سياستهاي ترامپ، احدي در ايران با او گفتوگو نخواهد کرد. چهارم هم اينکه مطالبي که شما درباره علاقه سردار سليماني به مذاکره با آمريكا گفتيد، از دوران بحران افغانستان در سال 2001 تا به امروز الي ماشاءالله از اين پيغام و پسغامها بين نظاميها بوده و ربطي به مذاکره و مسائل جاري ندارد.
حفظ برجام
مجري: آيا اروپا ميتواند برجام را حفظ کند و تحريمهاي آمريكا را دور بزند؟
موماني: نقش اروپا مهم است چون اميد را نگه ميدارد. مردم ايران احتياج به اميد دارند. اروپا مشتري مهم نفت ايران است. سيستمي که اروپا دنبال ميکند ميتواند مورد استفاده ساير کشورها قرار گيرد. آنها ميخواهند صندوقي درست کنند که وجه صادرات ايران به آن واريز شود و وجه خريدهاي ايران هم از آن برداشت شود. اما اروپا موفق نخواهند شد، چون جان بولتون صريحا گفت که مانع خواهند شد. درعينحال چين و روسيه شرکاي اصلي ايراناند که خودشان هم تحت تحريم آمريكا هستند و به تحريمهاي آمريكا توجه نخواهند کرد. بعد کشورهاي هند و ترکيه هستند که آنها هم زير بار نخواهند رفت. کره و ژاپن خريداران نفت ايران هستند که تسليم آمريكا خواهند شد. کمپانيهاي متوسط و کوچک اروپايي بعضا کارخواهند کرد اما کمپانيهاي بزرگ مثل ايرباس با ايران کار نخواهند کرد. اين يک تراژدي غمناک است که بوئينگ و ايرباس با ايران کار نخواهند کرد، چون مشکلات هواپيماهاي مسافري موجب افزايش خسارات انساني ايران خواهد شد.
همکاري جمعي در منطقه
مجري: انورقرقاش، وزير مشار خارجي امارات، اخيرا مصاحبه جالبي داشت و گفت که کشورهاي خليج فارس بايد در هر گفتوگوي جديد با ايران حضور داشته باشد؛ ضمن اينکه بين ايران و کشورهاي خليجفارس و ايران هم بايد گفتوگو باشد و تغيير رژيم در ايران هم هدف آنها نيست. درعينحال حمله اخير اهواز رخ داد و ايران کشورهاي عربي و اسرائيل را متهم کرد. واکنشها هم نشان ميداد که برخي در کشورهاي عربي از اين حادثه خوشحال شدند. براي آينده چه بايد کرد؟
موسويان: من معتقدم که ايران و عراق و کشورهاي عربي حاشيه خليجفارس بايد سيستم همکاري و امنيت جمعي منطقهاي را تشکيل دهند. امنيت قرضي جواب نميدهد. انگليسيها رفتند و آمريكاييها هم خواهند رفت و نبايد دنبال قدرت خارجي ديگري بود. بايد کشورهاي منطقه خود عهدهدار امنيت خليجفارس شوند. پنج قدرت شوراي امنيت مثل مذاکرات برجام هم بايد از ايده سيستم همکاري و امنيت منطقهاي از سوی خود کشورهاي منطقه حمايت کنند و در قطعنامهاي آن را تصويب کنند. اين اساس کار براي ثبات و امنيت ماندني در منطقه است. اما يکشبه درست نميشود. بياعتماديهاي متقابل زياد است. بايد قدمهاي اعتمادساز متقابل برداشته شود. اولين قدم گفتوگوي مستقيم است. ايران و عربستان مهمترين کشورهاي حوزه خليجفارس هستند. کشورهاي عرب از قدرت ايران هراس دارند؛ درحاليکه عربستان بر کشورهاي عضو شوراي همکاري خليجفارس سلطه دارد. در نيمه دهه 90 ميلادي وقتي که با فهد، پادشاه عربستان، براي بهبود روابط گفتوگو داشتم به من گفت که نهايتا سه کشور ايران و عراق و عربستان بايد براي امنيت خليجفارس همکاري کنند، اما او گفت آمريكا نميگذارد. راجعبه قدمهاي اعتمادساز در منطقه،
ايرانيها در گفتوگوهاي اخير با اروپا درباره يمن حسن نيت خود را نشان دادند. اگر سعوديها علت شکست خود در يمن را حمايت ايران از حوثيها ميدانند، ايران حاضر است گفتوگوها را تسهيل کند تا نگرانيهاي امنيتي متقابل عربستان و يمن رفع شود. ايران معتقد است عربستان و امارات دنبال تغيير رژيم در ايران هستند و آنها هم معتقدند ايران دنبال اين هدف است؛ بنابراین بهتر است نشست مشترک نهادهاي امنيتي کشورهاي حاشيه خليجفارس تشکيل و از طريق گفتوگوي مستقيم، همه نگرانيهاي متقابل اعم از موضوع تغيير رژيم، مداخله، تروريسم و دزديهاي دريايي بررسي شود.
موماني: آنچه آقاي موسويان پيشنهاد کرد به اينزوديها اتفاق نخواهد افتاد چون دعوا در منطقه گسترده شده است مثل بحران سوريه، عراق، لبنان، جنگ قومي، حمايت ايران از حزبالله. رهبر حزبالله رسما گفت تا ايران هست ما هستيم.
آلفونه: مشکل برجام اين بود که روحاني خواست اسرائيل و عربستان را دور بزند و مشکل با آمريكا را حل کند. اين امکانپذير نيست. بايد بهبود روابط با آمريكا و عربستان و اسرائيل همزمان باشد. تهران با يک زبان حرف نميزند... .
راهحل مشکلات ايران و کشورهاي عربي
موماني: داعش مسئوليت حمله اهواز را به عهده گرفت. مشکل اقليتها در اکثر کشورهاي منطقه وجود دارد. تبعيض عليه اقليت در کشورهاي عربي هم وجود دارد.
آلفونه: هر وقت من اين نوع عمليات تروريستي را ميبينم شاهد هستم که مردم از حکومت مرکزي حمايت ميکنند. من منتقد دولت ايرانم اما براي اينگونه عمليات تروريستي تجزيهطلبانه متأسفم. معتقدم که مرزها در منطقه نبايد تغيير کند.
جورج ماگري: تنها راهحل مسئله ايران، حمله نظامي است چون ايران مسئول عمليات تروريستي است و برجام به ايران اجازه دخالت داد و... .
مجري: ما قبول نداريم؛ جنگ راهحل مشکلات کشورهاي عربي با ايران نيست.
موماني: هيچ ارتش عربي وجود ندارد که بتواند ايران را ساقط کند. من حتي شک دارم که ارتش آمريكا هم قدرت چنين کاري را داشته باشد.
مجري: کاملا درست است.
آغوش ايران براي کمک به حل سياسي بحران
يمن باز است
استيو از مؤسسه اعراب: آقاي موسويان! شما گفتيد که ايران حاضر است در مورد يمن کمک کند. سعوديها ميگويند که حوثيها گروه نيابتي ايران هستند.
موسويان: هرکس تاريخ يمن را خوانده باشد ميداند حوثيها و زيديها هزار سال بر يمن حکومت کردند تا مصر با تجاوز سال 1962 تلاش کرد آنها را از قدرت کنار بزند بنابراين آنها متحد عربستان شدند و چندين دهه هم متحد عربستان بودند. علي عبدالله صالح متحد صدام و عربستان عليه ايران بود. زمانيکه عربستان به يمن حمله نظامي کرد، آنها به سوي ايران آمدند. دوم اينکه من گفتم عربستان معتقد است علت شکست آنها، حمايت ايران از حوثيهاست. من معتقدم اين درست نيست. اما اگر رياض اصرار دارد، آغوش ايران براي کمک به حل سياسي بحران يمن باز است. ايران مخالف تصرف صنعا توسط حوثيها بود. بحران يمن صرفا بهخاطر محاسبات غلط عربستان بود زيرا فکر ميکردند يکي دو هفتهاي کار حوثيها تمام است. اساس بحران امروز يمن بهخاطر جنگ سعوديهاست.
مجري: اگر ايران دخالت ندارد، پس چرا ميخواهد بازيگر اصلي باشد؟
موسويان: وقتي اروپاييها خواستند با ايران صحبت کنند، رهبري ايران مخالف بود چون معتقد بود ايران کارهاي نيست و نبايد دخالت کند. تا اينکه خود حوثيها ابراز تمايل کردند که ايران براي حل سياسي بحران يمن کمک کند و ايران هم پذيرفت. ايران هيچگاه نه خواسته نماينده حوثيها باشد نه اصرار به حضور در مذاکرات يمن داشته است. ايران ترجيح ميدهد از موضوع يمن بيرون باشد.
مناقشه ايران و عربستان
بروک: علت دشمني ايران با سعودي و امارات چيست؟
موسويان: دشمني از زمان تجاوز صدام به ايران در ابتداي انقلاب و کمک 200ميليارددلاري کشورهاي عربي همسايه به صدام آغاز شد. اما بعد از جنگ ايران سعي کرد روابط را بهبود بخشد و تلاشهاي گستردهاي هم کرد و روابط ايران و عربستان از نيمه دهه 90 خوب شد. بعد از اين مرحله جناحهاي سياسي داخلي ايران همه موافق بهبود روابط بودند. اما بعد از خروج ترامپ، سعوديها و اماراتيها سياست خصمانه در پيش گرفتند. حتي قبل از ترامپ هم اسناد ويکيليکس نشان داد آنها دنبال حمله آمريكا به ايران بودند. جان کري هم اخيرا افشا کرد که عربستان و امارات و مصر اصرار داشتهاند که اوباما به ايران حمله کند.
آلفونه: بين ايران و عربستان رقابت قدرت در منطقه وجود دارد. ايران موفقتر از عربستان در منطقه بوده و بنابراين سعوديها عصباني هستند. اگر ايران ميخواهد مشکل حل شود بايد با يک زبان صحبت کند. آنچه آقاي موسويان در مورد نيت ايران براي همکاري مشترک با کشورهاي منطقه ميگويد، معلوم نيست که حرف
همه جناحها باشد.
موماني: رهبري جهان اسلام موضوع مناقشه ايران و عربستان است. عربستان معتقد است که متولي جهان اسلام است اما ايرانيها زير بار اينکه شيعه تحت رهبري عربستان باشد، نميروند. عربها تمدن و تاريخ ايران را ندارند. اما يک مسئله اساسي اين است که از اين دعوا، آمريكا سود برده و با فروش صدها ميليارد دلار سلاح نان دعوا را ميخورند. اين اشتباه واشنگتن است که شرايط را بدتر کرده است.
شرق: در روزهايي که ديپلماتهاي ايراني در نيويورک مشغول رايزني با مقامات ديگر کشورها هستند، در شهر ديگري از آمريكا يعني واشنگتن ميزگردي با موضوع ايران برگزار شد. ميزگردي با حضور سيدحسين موسويان، ديپلمات سابق ايراني و پژوهشگر ارشد دانشگاه پرينستون، حسين ايبيش، پژوهشگر ارشد مؤسسه دولتهاي عربي خليج فارس در واشنگتن به عنوان مجري، باسما موماني، از مرکز بينالمللي نوآوري حکمراني کانادا و علي آلفونه، پژوهشگر مؤسسه دولتهاي عربي خليج فارس در واشنگتن. کارشناسها در اين ميزگرد پيرامون مسائل و چالشهاي اخير ايران به مناظره نشستند. موسويان ضمن تحليل اثرات اقتصادي تحريمهاي آمريكا به تبيين سياست خارجي ايران پرداخت. گفتوگوها در اين مناظره درباره برجام و تعامل با آمريكا ادامه پيدا کرد. جايي که يکي از آنها معتقد بود همه جناحها در ايران موافق تعامل و مذاکره با آمريكا هستند؛ موسويان او را به سفر تهران و قم دعوت کرد. محورهاي ديگر اين مناظره موضوعات منطقهاي و روابط ايران با کشورهاي همسايه بود. جايي که طرفين يکديگر را به چالش کشيدند. در ادامه بخشهايي از اين مصاحبه را به گزارش «ايسنا» ميخوانيد.
مجري: در ايران بحران اقتصادي وجود دارد. تحريمهاي جديد آمريكا چه تأثيري در تصميمات و محاسبات ايران دارد؟
موسويان: تحريمهاي آمريكا تأثيرات منفي سنگيني بر اقتصاد ايران داشته و خواهد داشت. اما عمده مشکلات اقصاد ايران داخلي است، مشکلاتي همچون اقتصاد دولتي، فساد، ناکارآمدي، عدم خصوصيسازي و... . از نظر من 30 درصد مشکلات اقتصادي ايران به تحريمها و 70 درصد به مشکلات داخلي خود ايران مربوط ميشود که هيچيک از دولتهاي قبلي هم قادر به حل آنها نبودهاند. منتها برداشت دستاندرکاران فعلي آمريكا همچون جان بولتون، مشاور امنيت ملي و پمپئو، وزير خارجه اين است که مشکلات جاري، صرفا بهخاطر تحريمهاي جديد آمريكاست. بنابراين به دنبال تشديد تحريمها هستند با اين خيال که موجب سقوط حکومت ايران خواهد شد. به اعتقاد من تحريمهاي آمريكا موجب سقوط حکومت و تغيير رژيم در ايران نخواهد شد؛ ضمن اينکه تحريمها خسارتبار خواهد بود. تأثير دوم تحريمها اين است که حکومت بهطور جدي به فکر اقتصاد مقاومتي و حل مشکلات داخلي اقتصاد کشور افتاده و اقدامات مهمي را هم شروع کرده است. تأثير سوم بر سياست خارجي است. در آمريكا و کشورهاي عربي حاشيه خليجفارس دو طرز تفکر در مورد ايران وجود دارد. يکي به تعامل و ديگري به تقابل با ايران اعتقاد دارد. همين پديده در
ايران هم بعد از انقلاب وجود داشته است. طرز تفکري معتقد به تقابل و ديگري معتقد به تعامل با آمريكاست.
اما بعد از انقلاب هميشه همه جناحهاي سياسي ايران معتقد به اصل تعامل با کشورهاي عربي حاشيه خليج فارس بودند. اما بعد از خروج ترامپ از برجام برخي از کشورهاي عربي همسايه همچون عربستان و امارات با اسرائيل عليه ايران متحد شدند. آنها از نابودي برجام، 12 شرط پمپئو و افزايش تحريمهاي آمريكا عليه ايران حمايت کردند و تصميم به ايجاد جنگ داخلي در ايران گرفتند که طبق اظهار يک مقام اماراتي حمله تروريستي اخير اهواز يک نمونه از اقدامات تروريستي آنها در ايران است. اين خصومتها باعث يک شيفت مهم در سياست خارجي ايران شده و آن اينکه اکنون تهران، عربستان و امارات را در کنار آمريكا و اسرائيل به عنوان دشمن تلقي ميکند و برخي جناحهاي سياسي هم معتقد به مقابله با عربستان و امارات شدهاند.
موماني: گفته موسويان در مورد اينکه 70 درصد مشکلات اقتصادي به خاطر مشکلات داخلي ايران و 30 درصد به خاطر تحريمهاست، درست است. در ايران سرمايهگذاري کافي بهويژه در صنعت نفت وجود ندارد. مشکلاتي همچون کمبود ارز، سيستم بانکي، اختلاف طبقاتي، هزينههاي ايران در منطقه، سرخوردگي و بياعتمادي مردم بخشي از معضلات اقتصاد ايران هستند.
آلفونه: ترامپ سعي ميکند به ايران بفهماند که جهنم پيشروي آنهاست. از نوامبر تحريمهاي نفتي شروع شده و توان ايران براي تأمين مالي متحدان منطقهاي و اهدافش در منطقه را کاهش خواهد داد. اکنون تهران با مشکل مواجه شده است. يا بايد نياز مردم خود را تأمين کند يا اهداف منطقهاياش را.
روابط خارجي ايران
مجري: سؤال دوم در مورد ايران و جهان است. ايران قصد منزويكردن آمريكا و آمريكا هم قصد تغيير رژيم در ايران را دارد. اروپا بهدنبال حفظ برجام است تا آمريكا را برگرداند. روابط خارجي ايران دچار چه تحولاتي خواهد شد بهويژه در مورد آمريكا؟
موسويان: ابتدا دو نکته در مورد حرفهاي آقاي آلفونه بايد بگويم. اول اينکه واشنگتن و برخي کشورها معتقدند که با افزايش فشار و تحريم، تهران را بين دوراهي انتخاب بين مردم خود يا منطقه قرار خواهند داد و بدين وسيله خواهند توانست نفوذ منطقهاي ايران را مهار کنند.
اين برداشت غلط است؛ زيرا استراتژي منطقهاي ايران با آمريكا و عربستان فرق ميکند. آمريكا هفت تريليون در منطقه هزينه کرده و عربستان نيز براي اهداف منطقهاي خود هزاران ميليارد دلار هزينه کرده و ميکنند؛ اما ايران با حداقل هزينه کار ميکند؛ چون استراتژي ايران حمايت از ظرفيتسازيهاي مردمي کشورهاي منطقه براي مقاومت در مقابل سلطه آمريكا است. براي مثال الحشد الشعبي در عراق يک نيروي مردمي براي مقابله با سلطه آمريكا است؛ بنابراین هم استراتژي فعلي منطقهاي ايران بعد از تحريمها به قوت خود باقي خواهد ماند و هم مشکلات اقتصادي داخلي ايران وجود خواهد داشت و حاکميت ايران هم سعي خواهد کرد هر دو را مديريت کند؛ اما اينکه درست مديريت خواهد کرد يا نه، موضوع ديگري است.
راجع به نکته دوم آقاي آلفونه هم بايد بگويم که واقعيت اين است که بعد از ترامپ و تحريمهاي جديد اتحاد جناحهاي سياسي بيشتر شده و فشار داخلي جناحي روي دولت آقاي روحاني کمتر شده؛ چون جناحهاي سياسي درک ميکنند که در مقابل تهديدات مثلث آمريكا-اسرائيل-عربستان بايد متحد شوند.
اما درباره سؤال اصلي شما: اول اينکه دو تفکر متفاوتي که در ايران درباره نحوه کار با آمريكا وجود داشت، بعد از خروج ترامپ از برجام و تهديدات جديد، متفق شدهاند که مذاکره با آمريكا فايدهاي ندارد و به نظر من حداقل تا دو، سه سال آينده هم مذاکره هيچ شانسي نخواهد داشت. آيتالله خامنهاي، رهبر عالي ايران، از ابتداي مذاکره تأكيد داشت که آمريكا قابلاعتماد نيست و مذاکره هم فايدهاي ندارد. اکنون با خروج ترامپ از برجام، براي همه جناحهاي سياسي ايران معلوم شده که نظر ايشان درست بود. دوم اينکه روابط ايران با بلوک شرق گسترش پيدا کرده و رهبري ايران هم رسما اعلام کرد که روي روابط با غرب نبايد حساب کرد و روابط با شرق توسعه يابد.
سوم اينکه ايران بعد از انقلاب، فقط آمريكا و اسرائيل را دشمنان خصمانه تلقي ميکرد؛ اما بهتازگی عربستان و امارات هم در اين فهرست قرار گرفتهاند. اين يک شيفت بزرگ در روابط ايران با همسايگان است. از نظر من روند فعلي در منطقه خيلي خطرناک است. چهارم اينکه واقعيت اين است که آمريكا درباره برجام در سطح جهان منزوي شده است. ايران معتقد است که آمريكا در اين جدال کاملا شکست خواهد خورد؛ اما من معتقدم که اکثر کشورها وقتي بنا باشد بين روابط اقتصادي با آمريكا يا ايران، يکي را انتخاب کنند، آمريكا را انتخاب خواهند کرد؛ بنابراین آمريكا ضمن اينکه منزوي ميشود، تحريمهايش اثر منفي بر اقتصاد ايران خواهد داشت. پنجم اينکه ايران اکنون سعي ميکند روابط غرب منهاي آمريكا را شکل دهد. بههمينخاطر ايران روي اروپا سرمايهگذاري زيادي کرده است. ايران حاضر نيست هيچ گفتوگويي درباره منطقه با آمريكا داشته باشد؛ اما با اروپا درباره يمن گفتوگو ميکند. البته ايران درک ميکند که اروپا به خاطر تأثيرات فرامرزي تحريمهاي آمريكا نخواهد توانست به تعهداتش صددرصد عمل کند؛ اما آيا اروپا ميتواند حداقل 50 درصد تعهدات خود را عملي کند.
ماجراي مذاکره با آمريكا
آلفونه: قبلا حاکميت ايران درمقابل فشار خارجي متحد عمل ميکرد؛ اما الان خير؛ چون جناحهاي سياسي به دنبال قبضه قدرت در آينده هستند. اظهارات حسامالدين آشنا، مشاور روحاني و جهانگيري، معاون روحاني، مؤيد اين ادعاست.
درباره تمايلنداشتن ايران براي مذاکره با آمريكا من با آقاي موسويان مخالفم. آقاي موسويان ميگويد ايران علاقهاي به مذاکره ندارد. کافي است رسانههاي ايران را بخوانيد. آن وقت ميبينيد که حرف ايشان درست نيست. آقاي روحاني خطاب به آمريكا گفت صلح با ايران مادر صلحها و جنگ با ايران، مادر جنگهاست. اين گفته صدام بود؛ اما اين حرف روحاني به معني آمادگي براي گفتوگوي با آمريكاست. آقاي ظريف با تيلرسون سال گذشته در حاشيه اجلاس سازمان ملل ديدار داشته است. قاسم سليماني بهتازگی تبادلات محرمانه آمريكا با ايران را فاش کرد و گفت شما آمريكاييها به کمک ما احتياج داشتهايد. سيگنال او اين بود که با ما صحبت کنيد، نه با روحاني؛ بنابراین دو جناح ميخواهند با آمريكا صحبت کنند و هر دو جناح هم مانع طرف مقابل ميشوند.
موسويان: من بايد اين آقاي آلفونه را به تهران و قم ببرم... .
آلفونه: لطفا اين کار را نکنيد!
موسويان: دوم اينکه هيچ ملاقات دوجانبهاي بين تيلرسون و ظريف صورت نگرفت. ديدار در قالب ديدار وزراي خارجه 1+5 با وزير خارجه ايران بود که هر دو وزير خارجه ايران و آمريكا هم به تشريفاتيهاي برگزارکننده جلسه تأكيد کرده بودند که حتي صندليشان نزديک هم نباشد. سوم درباره علاقه ايران به گفتوگو با ترامپ اين است که سال گذشته در جريان اجلاس سازمان ملل تيم ترامپ با تيم آقاي روحاني مکرر تماس گرفت و پيشنهاد ديدار داد؛ اما روحاني رد کرد. ترامپ، مکرون، رئيسجمهور فرانسه را واسطه کرد؛ اما باز هم روحاني رد کرد و جواب داد که با اين سياستهاي ترامپ، احدي در ايران با او گفتوگو نخواهد کرد. چهارم هم اينکه مطالبي که شما درباره علاقه سردار سليماني به مذاکره با آمريكا گفتيد، از دوران بحران افغانستان در سال 2001 تا به امروز الي ماشاءالله از اين پيغام و پسغامها بين نظاميها بوده و ربطي به مذاکره و مسائل جاري ندارد.
حفظ برجام
مجري: آيا اروپا ميتواند برجام را حفظ کند و تحريمهاي آمريكا را دور بزند؟
موماني: نقش اروپا مهم است چون اميد را نگه ميدارد. مردم ايران احتياج به اميد دارند. اروپا مشتري مهم نفت ايران است. سيستمي که اروپا دنبال ميکند ميتواند مورد استفاده ساير کشورها قرار گيرد. آنها ميخواهند صندوقي درست کنند که وجه صادرات ايران به آن واريز شود و وجه خريدهاي ايران هم از آن برداشت شود. اما اروپا موفق نخواهند شد، چون جان بولتون صريحا گفت که مانع خواهند شد. درعينحال چين و روسيه شرکاي اصلي ايراناند که خودشان هم تحت تحريم آمريكا هستند و به تحريمهاي آمريكا توجه نخواهند کرد. بعد کشورهاي هند و ترکيه هستند که آنها هم زير بار نخواهند رفت. کره و ژاپن خريداران نفت ايران هستند که تسليم آمريكا خواهند شد. کمپانيهاي متوسط و کوچک اروپايي بعضا کارخواهند کرد اما کمپانيهاي بزرگ مثل ايرباس با ايران کار نخواهند کرد. اين يک تراژدي غمناک است که بوئينگ و ايرباس با ايران کار نخواهند کرد، چون مشکلات هواپيماهاي مسافري موجب افزايش خسارات انساني ايران خواهد شد.
همکاري جمعي در منطقه
مجري: انورقرقاش، وزير مشار خارجي امارات، اخيرا مصاحبه جالبي داشت و گفت که کشورهاي خليج فارس بايد در هر گفتوگوي جديد با ايران حضور داشته باشد؛ ضمن اينکه بين ايران و کشورهاي خليجفارس و ايران هم بايد گفتوگو باشد و تغيير رژيم در ايران هم هدف آنها نيست. درعينحال حمله اخير اهواز رخ داد و ايران کشورهاي عربي و اسرائيل را متهم کرد. واکنشها هم نشان ميداد که برخي در کشورهاي عربي از اين حادثه خوشحال شدند. براي آينده چه بايد کرد؟
موسويان: من معتقدم که ايران و عراق و کشورهاي عربي حاشيه خليجفارس بايد سيستم همکاري و امنيت جمعي منطقهاي را تشکيل دهند. امنيت قرضي جواب نميدهد. انگليسيها رفتند و آمريكاييها هم خواهند رفت و نبايد دنبال قدرت خارجي ديگري بود. بايد کشورهاي منطقه خود عهدهدار امنيت خليجفارس شوند. پنج قدرت شوراي امنيت مثل مذاکرات برجام هم بايد از ايده سيستم همکاري و امنيت منطقهاي از سوی خود کشورهاي منطقه حمايت کنند و در قطعنامهاي آن را تصويب کنند. اين اساس کار براي ثبات و امنيت ماندني در منطقه است. اما يکشبه درست نميشود. بياعتماديهاي متقابل زياد است. بايد قدمهاي اعتمادساز متقابل برداشته شود. اولين قدم گفتوگوي مستقيم است. ايران و عربستان مهمترين کشورهاي حوزه خليجفارس هستند. کشورهاي عرب از قدرت ايران هراس دارند؛ درحاليکه عربستان بر کشورهاي عضو شوراي همکاري خليجفارس سلطه دارد. در نيمه دهه 90 ميلادي وقتي که با فهد، پادشاه عربستان، براي بهبود روابط گفتوگو داشتم به من گفت که نهايتا سه کشور ايران و عراق و عربستان بايد براي امنيت خليجفارس همکاري کنند، اما او گفت آمريكا نميگذارد. راجعبه قدمهاي اعتمادساز در منطقه،
ايرانيها در گفتوگوهاي اخير با اروپا درباره يمن حسن نيت خود را نشان دادند. اگر سعوديها علت شکست خود در يمن را حمايت ايران از حوثيها ميدانند، ايران حاضر است گفتوگوها را تسهيل کند تا نگرانيهاي امنيتي متقابل عربستان و يمن رفع شود. ايران معتقد است عربستان و امارات دنبال تغيير رژيم در ايران هستند و آنها هم معتقدند ايران دنبال اين هدف است؛ بنابراین بهتر است نشست مشترک نهادهاي امنيتي کشورهاي حاشيه خليجفارس تشکيل و از طريق گفتوگوي مستقيم، همه نگرانيهاي متقابل اعم از موضوع تغيير رژيم، مداخله، تروريسم و دزديهاي دريايي بررسي شود.
موماني: آنچه آقاي موسويان پيشنهاد کرد به اينزوديها اتفاق نخواهد افتاد چون دعوا در منطقه گسترده شده است مثل بحران سوريه، عراق، لبنان، جنگ قومي، حمايت ايران از حزبالله. رهبر حزبالله رسما گفت تا ايران هست ما هستيم.
آلفونه: مشکل برجام اين بود که روحاني خواست اسرائيل و عربستان را دور بزند و مشکل با آمريكا را حل کند. اين امکانپذير نيست. بايد بهبود روابط با آمريكا و عربستان و اسرائيل همزمان باشد. تهران با يک زبان حرف نميزند... .
راهحل مشکلات ايران و کشورهاي عربي
موماني: داعش مسئوليت حمله اهواز را به عهده گرفت. مشکل اقليتها در اکثر کشورهاي منطقه وجود دارد. تبعيض عليه اقليت در کشورهاي عربي هم وجود دارد.
آلفونه: هر وقت من اين نوع عمليات تروريستي را ميبينم شاهد هستم که مردم از حکومت مرکزي حمايت ميکنند. من منتقد دولت ايرانم اما براي اينگونه عمليات تروريستي تجزيهطلبانه متأسفم. معتقدم که مرزها در منطقه نبايد تغيير کند.
جورج ماگري: تنها راهحل مسئله ايران، حمله نظامي است چون ايران مسئول عمليات تروريستي است و برجام به ايران اجازه دخالت داد و... .
مجري: ما قبول نداريم؛ جنگ راهحل مشکلات کشورهاي عربي با ايران نيست.
موماني: هيچ ارتش عربي وجود ندارد که بتواند ايران را ساقط کند. من حتي شک دارم که ارتش آمريكا هم قدرت چنين کاري را داشته باشد.
مجري: کاملا درست است.
آغوش ايران براي کمک به حل سياسي بحران
يمن باز است
استيو از مؤسسه اعراب: آقاي موسويان! شما گفتيد که ايران حاضر است در مورد يمن کمک کند. سعوديها ميگويند که حوثيها گروه نيابتي ايران هستند.
موسويان: هرکس تاريخ يمن را خوانده باشد ميداند حوثيها و زيديها هزار سال بر يمن حکومت کردند تا مصر با تجاوز سال 1962 تلاش کرد آنها را از قدرت کنار بزند بنابراين آنها متحد عربستان شدند و چندين دهه هم متحد عربستان بودند. علي عبدالله صالح متحد صدام و عربستان عليه ايران بود. زمانيکه عربستان به يمن حمله نظامي کرد، آنها به سوي ايران آمدند. دوم اينکه من گفتم عربستان معتقد است علت شکست آنها، حمايت ايران از حوثيهاست. من معتقدم اين درست نيست. اما اگر رياض اصرار دارد، آغوش ايران براي کمک به حل سياسي بحران يمن باز است. ايران مخالف تصرف صنعا توسط حوثيها بود. بحران يمن صرفا بهخاطر محاسبات غلط عربستان بود زيرا فکر ميکردند يکي دو هفتهاي کار حوثيها تمام است. اساس بحران امروز يمن بهخاطر جنگ سعوديهاست.
مجري: اگر ايران دخالت ندارد، پس چرا ميخواهد بازيگر اصلي باشد؟
موسويان: وقتي اروپاييها خواستند با ايران صحبت کنند، رهبري ايران مخالف بود چون معتقد بود ايران کارهاي نيست و نبايد دخالت کند. تا اينکه خود حوثيها ابراز تمايل کردند که ايران براي حل سياسي بحران يمن کمک کند و ايران هم پذيرفت. ايران هيچگاه نه خواسته نماينده حوثيها باشد نه اصرار به حضور در مذاکرات يمن داشته است. ايران ترجيح ميدهد از موضوع يمن بيرون باشد.
مناقشه ايران و عربستان
بروک: علت دشمني ايران با سعودي و امارات چيست؟
موسويان: دشمني از زمان تجاوز صدام به ايران در ابتداي انقلاب و کمک 200ميليارددلاري کشورهاي عربي همسايه به صدام آغاز شد. اما بعد از جنگ ايران سعي کرد روابط را بهبود بخشد و تلاشهاي گستردهاي هم کرد و روابط ايران و عربستان از نيمه دهه 90 خوب شد. بعد از اين مرحله جناحهاي سياسي داخلي ايران همه موافق بهبود روابط بودند. اما بعد از خروج ترامپ، سعوديها و اماراتيها سياست خصمانه در پيش گرفتند. حتي قبل از ترامپ هم اسناد ويکيليکس نشان داد آنها دنبال حمله آمريكا به ايران بودند. جان کري هم اخيرا افشا کرد که عربستان و امارات و مصر اصرار داشتهاند که اوباما به ايران حمله کند.
آلفونه: بين ايران و عربستان رقابت قدرت در منطقه وجود دارد. ايران موفقتر از عربستان در منطقه بوده و بنابراين سعوديها عصباني هستند. اگر ايران ميخواهد مشکل حل شود بايد با يک زبان صحبت کند. آنچه آقاي موسويان در مورد نيت ايران براي همکاري مشترک با کشورهاي منطقه ميگويد، معلوم نيست که حرف
همه جناحها باشد.
موماني: رهبري جهان اسلام موضوع مناقشه ايران و عربستان است. عربستان معتقد است که متولي جهان اسلام است اما ايرانيها زير بار اينکه شيعه تحت رهبري عربستان باشد، نميروند. عربها تمدن و تاريخ ايران را ندارند. اما يک مسئله اساسي اين است که از اين دعوا، آمريكا سود برده و با فروش صدها ميليارد دلار سلاح نان دعوا را ميخورند. اين اشتباه واشنگتن است که شرايط را بدتر کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.