ترميم فوري پنجرههاي شکسته
حسين ناصري روانشناس پيشگيري
اعتباربخشي به نظريه پنجرههاي شکسته منوط به اين است که نشان داده شود بينظميهاي اجتماعي، ترس و نگراني را بهدنبال دارد. اين وضعيت، تضعيف کنترلهاي اجتماعي را (که گاهي تحت عنوان انسجام اجتماعي از آن ياد ميشود)، به دنبال دارد. آسيبديدن کنترلهاي اجتماعي در نهايت جرائم را سبب ميشوند. درمجموع، نظريه باید اين قابليت را داشته باشد که نشان دهد جرائم، ميزان بينظميهاي اجتماعي را افزايش ميدهند. قويترين يافته پژوهشي که از اين نظريه حمايت ميکند، از سوی يکي از دانشمندان علوم سياسي، وزلي اسکوگان، انجام شده است. او دريافت که انواع مشخصي از اختلالهاي اجتماعي و فيزيکي به انواع خاصي از جرائم ويژه مرتبط است (بريتانيکا، 2018). با توجه به مختصات نظريه پنجرههاي شکسته به نظر ميرسد که شرايط حال حاضر کشور بهگونهاي است که ميتوان از اين نظريه در تبيين وضعيت فعلي و پيشگيري از وضعيت بهمراتب نامطلوبتر سود جست. شايد در خصوص اينکه اولين پنجرهاي که شکسته شد، چه پنجرهاي بود وحدت نظري وجود نداشته باشد، ولي خروج عهدشکنانه ترامپ از برجام، ناآراميهاي ديماه سال گذشته، کاهش نرخ بهره بانکها، سياستهاي بانک مرکزي در مواجهه با افزايش تقاضاي عمومي براي انباشت ارز و سکه پنجرههاي اصلي بودند که شکستهشدن آنها به ترميم فوري نياز داشت. طبق نظريه پنجرههاي شکسته، نگراني افکار عمومي موجب کاهش کنترلهاي اجتماعي شده است؛ بدين ترتيب فضاي بسيار مناسبي براي طيف گستردهاي از سوءاستفادهها، اعم از ثبت سفارشهاي گسترده غيرقانوني خودرو، ارائه اجناسي که با دلار سه،چهارهزار توماني خريداريشده بودند ولي با دلار هفت، هشت هزارتوماني به مشتريان فروخته شدند، ثبت شرکت و دريافت ارز با نرخ دولتي و فروش با نرخ آزاد و... را فراهم کرد. حملات سياسي بسياري از جناحهاي سياسي به دولت از يکسو و اقدامات ناشي از نگراني از سوي مردم شرايطي را به وجود آورده است که گويي همه دستبهدست هم دادهايم تا وضعيت فعلي را به بغرنجترين شرايط اجتماعي تبديل کنيم. اينکه پنجرههايي شکسته شده است، هيچ شکي وجود ندارد ولي اينکه چرا هيچکس در عمل درصدد ترميم پنجرهها نيست، حاکي از چیست؟ نظريه مذکور علاوه بر تبيين شرايط، راهحل نيز ارائه ميکند. باوجود آنکه بدون شک مسئوليت اصلي بر دوش دولت است، ولي نقش ما مردم نيز قابلتوجه است.مهمترين نقش ما در وضعيت فعلي، پايبندي به آداب و قوانين شهروندي و ترميم انسجام اجتماعي است. در اين شرايط دشوار، ما بهعنوان کاسبان خرد، کارمندان ادارات دولتي و شرکتهاي خصوصي، بهعنوان رانندگان وسايل نقليه عمومي و به شکل کلي بهعنوان يک شهروند، با تلاش براي حفظ نظم اجتماعي از طريق پايبندي به فروش منصفانه کالا، رفتار محترمانه با مراجعهکنندگان به ادارات، با پايبندي به تعرفههاي مصوب و به شکل کلي با التزام به مسئوليتهاي اجتماعي خود، نقش بسيار درخور توجهي در گذر از شرايط فعلي خواهيم داشت. هرچند قوه مجريه موظف است نظارت لازم را بر اجراي قوانين، دستورالعملها، تعرفهها و خدمات اعمال کند، قوه قضائيه وظیفه دارد با موارد تخلف، بهدرستي برخورد کند و قوه مقننه موظف است قانونگذاريهاي ويژهاي را در دستور کار قرار دهد؛ ولي وجود کاستيهاي ريزودرشت در عملکرد قواي سهگانه، دليلي بر سلب مسئوليت از دوش ما مردم نيست. ترميم اين آسيب، وظيفه دولتمردان است. شايد مهمترين کاري که ما مردم ميتوانيم براي حفظ انسجام اجتماعي و پيشگيري از بحرانهاي واقعي پيشرو انجام دهيم، مديريت صحيح نگرانيهايمان از فرداست؛ فردايي که همگي در روشن يا تاريکبودن آن نقش خواهيم داشت.
نظريه پنجرههاي شکسته که از سوی جيمز ويلسن و جرج کلينگ مطرح شده است، با بهکارگيري استعاره پنجرههاي شکسته به تبيين نابهنجاريهاي اجتماعي ميپردازد. در اين تئوري چگونگي شکلگيري جرم و جنايتهاي سنگين بهواسطه وجود نارساييهاي محيطي توجيه ميشود. با بهکارگيري اين نظريه پليس نيويورک توانست با مديريت رفتارهاي پرخاشگرانه خُرد در آمار جنايتهاي شهري کاهش چشمگيري ايجاد کند. به اين منظور، از پليسهاي لباسمخفي خواسته شد از ورود کساني که قصد عبور غيرقانوني از گيتهاي مترو را دارند، جلوگيري کنند. مديريت رفتارهاي قانونشکنانه ذکرشده، کاهش چشمگیر بروز انواع و اقسام قانونشکنيهاي رايج در فضاي مترو را بهدنبال داشت. نکته بسيار قابلتوجه اين است که تا سال ۱۹۹۶، 40درصد از جنايتهاي شهري کاهش يافت و آمار قتلهاي خياباني به نصف رسيد. پيش از شکلگيري نظرياتي شبيه به نظريه پنجره شکسته، سياستگذاران بر کنترل جرم و جنايتهاي سنگين متمرکز بودند، حال آنکه ويلسن و کلينگ راهحل متفاوتي ارائه کردند. آنان معتقد بودند که جنايات نتيجه زنجيرهاي از مسائل مزمن است. ايندو مبتنيبر مشاهدات، چارچوب تئوري خود را اينگونه مطرح کردند که جنايات از بينظميها شکل ميگيرند و اگر بينظميها مديريت شوند، جنايات شکل نخواهند گرفت. نظريه پنجره شکسته معتقد است که شيوع بينظمي اين ترس را در اذهان شهروندان ايجاد ميکند که فضا ناامن است. اين وضعيت، تضعيف کنترلهاي اجتماعي بر جرم و جنايتها را بهدنبال دارد. به اين ترتيب، چرخهاي خود-تنظيمي شکل ميگيرد؛ بينظميها، شرايط شکلگيري جرمهاي سنگين را موجب ميشوند و جرمهاي سنگين فضاي بينظمي را تشديد ميکنند. پژوهشگران عموما دو دسته بينظمي را تعريف ميکنند؛ يکي بينظميهاي فيزيکي که نمونههاي آن عبارتاند از پنجرههاي شکسته يک ساختمان، خودروهاي رهاشده و خانهها و زمينهاي متروکه که مملو از زباله شدهاند؛ ديگري بينظميهاي اجتماعي که ميتوان به نمونههايي نظير تکديگري يا همسايههاي پرسروصدا اشاره کرد. مسئله اصلي اين است که بينظميهاي اجتماعي و جرم و جنايت همگي موجب افزايش ترس و نگراني در شهروندان ميشود. نظريات اختلالات اجتماعي پيشين و تئوريهاي اقتصادي راهحلهايي را ارائه ميکردند که هزينهبر بوده و براي اينکه مؤثر واقع شوند، به زمان زیادی نياز داشتند، ولي راهبردهاي مبتنيبر اين نظريه نشان داد که از نظر هزينه و زمان بهمراتب بهصرفهتر است. این نظريه مدعي است که رفع نابهنجاريهاي اجتماعي از رفع مشکلات اجتماعي پيچيدهاي نظير فقر سادهتر است. باوجودآنکه اين نظريه در حوزه دانشگاهي و قانونگذاري شناخته شده است، ولي نقدهايي نيز بر آن وارد است. بخشي از نقدهاي مطرحشده اين است که شواهدِ پژوهشي اندکي وجود دارد که نشان دهد اگر بينظميهاي اجتماعي مديريت نشوند، منجر به جرائم ميشوند.
اعتباربخشي به نظريه پنجرههاي شکسته منوط به اين است که نشان داده شود بينظميهاي اجتماعي، ترس و نگراني را بهدنبال دارد. اين وضعيت، تضعيف کنترلهاي اجتماعي را (که گاهي تحت عنوان انسجام اجتماعي از آن ياد ميشود)، به دنبال دارد. آسيبديدن کنترلهاي اجتماعي در نهايت جرائم را سبب ميشوند. درمجموع، نظريه باید اين قابليت را داشته باشد که نشان دهد جرائم، ميزان بينظميهاي اجتماعي را افزايش ميدهند. قويترين يافته پژوهشي که از اين نظريه حمايت ميکند، از سوی يکي از دانشمندان علوم سياسي، وزلي اسکوگان، انجام شده است. او دريافت که انواع مشخصي از اختلالهاي اجتماعي و فيزيکي به انواع خاصي از جرائم ويژه مرتبط است (بريتانيکا، 2018). با توجه به مختصات نظريه پنجرههاي شکسته به نظر ميرسد که شرايط حال حاضر کشور بهگونهاي است که ميتوان از اين نظريه در تبيين وضعيت فعلي و پيشگيري از وضعيت بهمراتب نامطلوبتر سود جست. شايد در خصوص اينکه اولين پنجرهاي که شکسته شد، چه پنجرهاي بود وحدت نظري وجود نداشته باشد، ولي خروج عهدشکنانه ترامپ از برجام، ناآراميهاي ديماه سال گذشته، کاهش نرخ بهره بانکها، سياستهاي بانک مرکزي در مواجهه با افزايش تقاضاي عمومي براي انباشت ارز و سکه پنجرههاي اصلي بودند که شکستهشدن آنها به ترميم فوري نياز داشت. طبق نظريه پنجرههاي شکسته، نگراني افکار عمومي موجب کاهش کنترلهاي اجتماعي شده است؛ بدين ترتيب فضاي بسيار مناسبي براي طيف گستردهاي از سوءاستفادهها، اعم از ثبت سفارشهاي گسترده غيرقانوني خودرو، ارائه اجناسي که با دلار سه،چهارهزار توماني خريداريشده بودند ولي با دلار هفت، هشت هزارتوماني به مشتريان فروخته شدند، ثبت شرکت و دريافت ارز با نرخ دولتي و فروش با نرخ آزاد و... را فراهم کرد. حملات سياسي بسياري از جناحهاي سياسي به دولت از يکسو و اقدامات ناشي از نگراني از سوي مردم شرايطي را به وجود آورده است که گويي همه دستبهدست هم دادهايم تا وضعيت فعلي را به بغرنجترين شرايط اجتماعي تبديل کنيم. اينکه پنجرههايي شکسته شده است، هيچ شکي وجود ندارد ولي اينکه چرا هيچکس در عمل درصدد ترميم پنجرهها نيست، حاکي از چیست؟ نظريه مذکور علاوه بر تبيين شرايط، راهحل نيز ارائه ميکند. باوجود آنکه بدون شک مسئوليت اصلي بر دوش دولت است، ولي نقش ما مردم نيز قابلتوجه است.مهمترين نقش ما در وضعيت فعلي، پايبندي به آداب و قوانين شهروندي و ترميم انسجام اجتماعي است. در اين شرايط دشوار، ما بهعنوان کاسبان خرد، کارمندان ادارات دولتي و شرکتهاي خصوصي، بهعنوان رانندگان وسايل نقليه عمومي و به شکل کلي بهعنوان يک شهروند، با تلاش براي حفظ نظم اجتماعي از طريق پايبندي به فروش منصفانه کالا، رفتار محترمانه با مراجعهکنندگان به ادارات، با پايبندي به تعرفههاي مصوب و به شکل کلي با التزام به مسئوليتهاي اجتماعي خود، نقش بسيار درخور توجهي در گذر از شرايط فعلي خواهيم داشت. هرچند قوه مجريه موظف است نظارت لازم را بر اجراي قوانين، دستورالعملها، تعرفهها و خدمات اعمال کند، قوه قضائيه وظیفه دارد با موارد تخلف، بهدرستي برخورد کند و قوه مقننه موظف است قانونگذاريهاي ويژهاي را در دستور کار قرار دهد؛ ولي وجود کاستيهاي ريزودرشت در عملکرد قواي سهگانه، دليلي بر سلب مسئوليت از دوش ما مردم نيست. ترميم اين آسيب، وظيفه دولتمردان است. شايد مهمترين کاري که ما مردم ميتوانيم براي حفظ انسجام اجتماعي و پيشگيري از بحرانهاي واقعي پيشرو انجام دهيم، مديريت صحيح نگرانيهايمان از فرداست؛ فردايي که همگي در روشن يا تاريکبودن آن نقش خواهيم داشت.
نظريه پنجرههاي شکسته که از سوی جيمز ويلسن و جرج کلينگ مطرح شده است، با بهکارگيري استعاره پنجرههاي شکسته به تبيين نابهنجاريهاي اجتماعي ميپردازد. در اين تئوري چگونگي شکلگيري جرم و جنايتهاي سنگين بهواسطه وجود نارساييهاي محيطي توجيه ميشود. با بهکارگيري اين نظريه پليس نيويورک توانست با مديريت رفتارهاي پرخاشگرانه خُرد در آمار جنايتهاي شهري کاهش چشمگيري ايجاد کند. به اين منظور، از پليسهاي لباسمخفي خواسته شد از ورود کساني که قصد عبور غيرقانوني از گيتهاي مترو را دارند، جلوگيري کنند. مديريت رفتارهاي قانونشکنانه ذکرشده، کاهش چشمگیر بروز انواع و اقسام قانونشکنيهاي رايج در فضاي مترو را بهدنبال داشت. نکته بسيار قابلتوجه اين است که تا سال ۱۹۹۶، 40درصد از جنايتهاي شهري کاهش يافت و آمار قتلهاي خياباني به نصف رسيد. پيش از شکلگيري نظرياتي شبيه به نظريه پنجره شکسته، سياستگذاران بر کنترل جرم و جنايتهاي سنگين متمرکز بودند، حال آنکه ويلسن و کلينگ راهحل متفاوتي ارائه کردند. آنان معتقد بودند که جنايات نتيجه زنجيرهاي از مسائل مزمن است. ايندو مبتنيبر مشاهدات، چارچوب تئوري خود را اينگونه مطرح کردند که جنايات از بينظميها شکل ميگيرند و اگر بينظميها مديريت شوند، جنايات شکل نخواهند گرفت. نظريه پنجره شکسته معتقد است که شيوع بينظمي اين ترس را در اذهان شهروندان ايجاد ميکند که فضا ناامن است. اين وضعيت، تضعيف کنترلهاي اجتماعي بر جرم و جنايتها را بهدنبال دارد. به اين ترتيب، چرخهاي خود-تنظيمي شکل ميگيرد؛ بينظميها، شرايط شکلگيري جرمهاي سنگين را موجب ميشوند و جرمهاي سنگين فضاي بينظمي را تشديد ميکنند. پژوهشگران عموما دو دسته بينظمي را تعريف ميکنند؛ يکي بينظميهاي فيزيکي که نمونههاي آن عبارتاند از پنجرههاي شکسته يک ساختمان، خودروهاي رهاشده و خانهها و زمينهاي متروکه که مملو از زباله شدهاند؛ ديگري بينظميهاي اجتماعي که ميتوان به نمونههايي نظير تکديگري يا همسايههاي پرسروصدا اشاره کرد. مسئله اصلي اين است که بينظميهاي اجتماعي و جرم و جنايت همگي موجب افزايش ترس و نگراني در شهروندان ميشود. نظريات اختلالات اجتماعي پيشين و تئوريهاي اقتصادي راهحلهايي را ارائه ميکردند که هزينهبر بوده و براي اينکه مؤثر واقع شوند، به زمان زیادی نياز داشتند، ولي راهبردهاي مبتنيبر اين نظريه نشان داد که از نظر هزينه و زمان بهمراتب بهصرفهتر است. این نظريه مدعي است که رفع نابهنجاريهاي اجتماعي از رفع مشکلات اجتماعي پيچيدهاي نظير فقر سادهتر است. باوجودآنکه اين نظريه در حوزه دانشگاهي و قانونگذاري شناخته شده است، ولي نقدهايي نيز بر آن وارد است. بخشي از نقدهاي مطرحشده اين است که شواهدِ پژوهشي اندکي وجود دارد که نشان دهد اگر بينظميهاي اجتماعي مديريت نشوند، منجر به جرائم ميشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.