|

تحلیل یا توطئه؟

فريدون مجلسي

در «شرق» پنجشنبه 30مرداد 92 ضمن مطالبی که درباره کاربرد سلاح شیمیایی در سوریه درج شده بود، اظهارنظری از من آمده بود حاکی از اینکه به‌رغم خشونت‌هایی که تاکنون دولت سوریه و مخالفان نظامی ‌و رسمی‌اش به کاربرده‌اند، ارتکاب این جنایت مهیب را، ‌باتوجه به آثاری که به‌بار می‌آورد، به‌وسیله آنان بعید دانسته و به احتمال قوی متوجه سلفی‌ها (القاعده) دانسته بودم. درواقع در تماس روزنامه، ارتکاب این کار توسط دولت سوریه و حتی مخالفان رسمی‌اش را دیوانگی محض نامیده بودم که در بازتاب، تلطیف هم شده بود!
دوستی ساعاتی بعد از انتشار روزنامه با من تماس گرفت و گفت آیا اینگونه ابرازعقیده نوعی پیروی از نظریه توطئه دایی‌جان ناپلئونی نیست؟ ممکن است چنین ابهامی برای خوانندگان دیگر هم وجود داشته باشد. لازم می‌دانم بگویم نظریه توطئه و نتیجه‌گیری برپایه آن، بدون دلایل منطقی و مستند و بر مبنای تمایلات غیرحرفه‌ای گوینده شکل می‌گیرد که آن را بیان آرزواندیشانه می‌نامیم. یعنی آنچه را که به‌دلیلی آرزویش را دارد به‌عنوان واقعیت بیان می‌کند! «کار کار خودشان است، کار انگلیسی‌هاست» و از این نوع اظهارنظرها بسیار شنیده می‌شود، که گوینده لحظه‌ای هم برای استناد به مدرکی یا دلیلی درنگ نمی‌کند و به این هم نمی‌اندیشد که «آنها» از ارتکاب آن کار چه سودی برده‌اند یا می‌توانستند ببرند! و بیشتر از توطئه‌اندیشی گوینده حکایت دارد! مثلا کسانی که به هردلیل مسلکی یا اعتقادی یا کینه‌توزی، از غرب یا آمریکا نفرت دارند، ‌برای ترویج آن نزد دیگران، اقدامات القاعده و حتی فاجعه 11سپتامبر در نیویورک و واشنگتن را کار خود آمریکا می‌دانند «تا به‌بهانه آن، به افغانستان حمله کند!» که چه‌چیز به‌دست آورد؟ آنجا را و ثروتشان را غارت کند؟ چرا برای حمله به صربستان در قضیه قتل‌عام کوزوو، حمله به بوسنی و هرز‌گوین درجریان قتل‌عام مسلمانان به‌دست صرب‌ها و .... و در حملات قبلی و بعدی به لبنان و سومالی و نیکاراگوئه و 10 جای دیگر دنبال چنان بهانه تحقیرکننده و پرهزینه‌ای نبود؟ فقط برای اینکه به افغانستان حمله کند و سال‌ها متحمل هزینه سنگین جانی‌ و مالی‌ زمین‌گیر شود؟ حالا اگر بدون آن بهانه حمله می‌کرد، چه می‌شد؟ یا مثلا ‌دیدم تحلیلگر محترمی با لحنی نسبتا‌ ملایم و مسالمت‌جویانه وقتی از القاعده و طالبان اسم می‌برد، طبق عادت از آنها به‌عنوان کسانی نام می‌برد که آمریکا خودش آنها را به‌وجود آورد و در آن زمان چون با شوروی‌ها می‌جنگیدند ما هم تحمل می‌کردیم. درواقع این نتیجه‌گیری مخلوط‌کردن چند واقعیت با آرزواندیشی است. درواقع آمریکایی‌ها گروه‌های جهادی بین‌المللی را به مقابله با شوروی تشویق و تجهیز کردند، نگران افراطی‌شدن آنها هم نبودند، زیرا دشمن برایشان فقط کمونیسم بود! و دشمن کمونیسم اسلام بود! ‌بعدها بن‌لادن آنها به غده‌ای بدخیم بدل شد و القاعده را با کمک مالی و روانی منطقه‌ای ساخت و وبال گردن خود آمریکا شد! اما طالبان اختراعی کلا پاکستانی با حمایت عربستان و امارات و مربوط به بعد از سقوط شوروی بود که اطلاعات ارتش پاکستان با نیت انضمام ارضی و دیگران، به دلایل کینه‌توزانه ضدفارسی، ضدایرانی و ضدشیعی آن را به وجود آوردند و تقویت کردند! ‌
در هفته‌های اخیر که مساله شنود‌گذاری آمریکا روی مکالمات و مبادلات تلفنی و ایمیلی و اینترنتی فاش شد و اوباما برخلاف آنچه از سیاستی اخلاق‌مدار انتظار می‌رود، ‌به‌جای آنکه اعلام کند کار بد را ولو آنکه دیگران می‌کنند ما نمی‌کنیم، ‌با توجه به واقعیت «روی میز» اعلام کرد که اینگونه کارها را دیگران می‌کنند، ‌ما هم کردیم!
اما به‌زودی و بدون جنجال و شگفتی چندانی از سوی اخلاق‌مداران و طرفداران حقوق فردی و بشری، قانونی در کنگره تصویب شد که برخلاف آزادی‌های تضمین‌شده در قانون‌اساسی آمریکا شنود‌گذاری را تحت‌عنوان مبارزه با تروریسم و برای حفاظت منافع ملی مجاز دانست! لذا وقتی فقط چندروز بعد دولت آمریکا باسروصدا و تبلیغات بسیار و با تاکید بر اهمیت لزوم نقش شنود‌گذاری اعلام می‌کند که «چون تروریست‌ها می‌خواستند در چند سفارتخانه آمریکایی در کشورهای مسلمان بمب‌گذاری و عملیات انتحاری کنند، که با شنود کشف شد، بنابراین، بی‌آنکه متهمی معرفی یا دستگیر شود 18 نمایندگی خود را تعطیل کردند» که البته «بعد از رفع خطر» آنها را بازگشایی کردند، هر تحلیلگر عاقلی می‌تواند حدس نزدیک به یقین بزند که این بار دیگر به‌راستی «کار، کار خودشان است!» یعنی می‌خواهند عملی را که نزد افکارعمومی و اخلاق سیاسی و صیانت حقوق فردی قابل‌قبول نیست به خورد مردم دهند که «دیدید چگونه با شنود‌گذاری، سفارتخانه‌های شما و جان هموطنانتان را حفظ کردیم، پس زنده‌باد شنود!» درواقع تاکید هرچه‌بیشترشان روی شنود، این شک را بیشتر تبدیل به یقین می‌کند!
اگر احتمال انتساب استفاده از سلاح شیمیایی به دولت سوریه و حتی به مخالفان حرفه‌ای، یا به‌اصطلاح رسمی و نظامی، را کم و احتمال انتساب آن را به گروه سلفی و القاعده بسیار می‌دانم، به‌دلیل تکراری‌بودن اینگونه عملیات و جنایات و کشتارهای جمعی آنان است: از قبیل نگاه‌داشتن اتوبوس و قتل همه مسافران تحصیلکرده، یا متعلق به مذهبی متفاوت، انفجار در مراسم عزاداری دیگران، سربریدن گروهی از دیگران درمقابل دوربین، بمب‌های کنار جاده‌ای میان اتوبوسی و هزارویک کار مشابه که به‌صورت مارک تجارتی آنها درآمده است.
اتفاقا ساعاتی از آن گفت‌وگو برنیامده بود که خبر کشف چهار پهپاد (هواپیمای بدون خلبان) را توسط دولت عراق در نزدیکی بصره در یک کارگاه پهپاد‌سازی دریافت کردم. به یاد آوردم که چگونه در 38سال پیش در کنار دریاچه پارک تروورن در نزدیکی بروکسل شاهد پروازهای کنترل‌شده هواپیماهای اسباب‌بازی کوچک و بزرگی بودم که با فرمان یا حرکات یک «جوی استیک» هواپیماهای خودشان را مانند بادبادک‌بازی بچه‌های‌ افغان در کابل پرواز می‌دادند! ‌بعدها که پهپاد به بازار نظامی آمد همیشه می‌اندیشیدم که ساخت و کاربرد اینگونه «اسباب‌بازی‌های بزرگ‌ها» چقدر ساده و چقدر خطرناک است! تازه در آن زمان هنوز حسگرهایی امروزی در کار نبود و یک کامپیوتر ساده با کاربری کمتر از گستردگی یک نوت‌بوک امروزی بیش از یک تن وزن داشت! ‌
باری، خبر انتقال سلفیون صدامی و تکریتی و غیره که اکنون به اتکای منابع مالی خاورمیانه‌ای بر کشتارهایشان در عراق افزوده‌اند، به عرصه‌های جنگ داخلی سوریه و سودجویی و رخنه در میانه کارزار آنان خبر تازه‌ای نیست. اما با جمع‌بندی خبر کشتار شیمیایی، تخصص و عملکرد قبلی صدامیون در حلبچه و مجنون و... و بهره‌مندی از پهپاد را که با هم جمع می‌زنم، نتیجه‌ای حاکی از احتمال بیشتر دخالات القاعده و سلفیون قلب‌خواره حاصل می‌شود که آن را چندان هم آلفرد هیچکاکی و توطئه‌اندیشانه نمی‌دانم!
در «شرق» پنجشنبه 30مرداد 92 ضمن مطالبی که درباره کاربرد سلاح شیمیایی در سوریه درج شده بود، اظهارنظری از من آمده بود حاکی از اینکه به‌رغم خشونت‌هایی که تاکنون دولت سوریه و مخالفان نظامی ‌و رسمی‌اش به کاربرده‌اند، ارتکاب این جنایت مهیب را، ‌باتوجه به آثاری که به‌بار می‌آورد، به‌وسیله آنان بعید دانسته و به احتمال قوی متوجه سلفی‌ها (القاعده) دانسته بودم. درواقع در تماس روزنامه، ارتکاب این کار توسط دولت سوریه و حتی مخالفان رسمی‌اش را دیوانگی محض نامیده بودم که در بازتاب، تلطیف هم شده بود!
دوستی ساعاتی بعد از انتشار روزنامه با من تماس گرفت و گفت آیا اینگونه ابرازعقیده نوعی پیروی از نظریه توطئه دایی‌جان ناپلئونی نیست؟ ممکن است چنین ابهامی برای خوانندگان دیگر هم وجود داشته باشد. لازم می‌دانم بگویم نظریه توطئه و نتیجه‌گیری برپایه آن، بدون دلایل منطقی و مستند و بر مبنای تمایلات غیرحرفه‌ای گوینده شکل می‌گیرد که آن را بیان آرزواندیشانه می‌نامیم. یعنی آنچه را که به‌دلیلی آرزویش را دارد به‌عنوان واقعیت بیان می‌کند! «کار کار خودشان است، کار انگلیسی‌هاست» و از این نوع اظهارنظرها بسیار شنیده می‌شود، که گوینده لحظه‌ای هم برای استناد به مدرکی یا دلیلی درنگ نمی‌کند و به این هم نمی‌اندیشد که «آنها» از ارتکاب آن کار چه سودی برده‌اند یا می‌توانستند ببرند! و بیشتر از توطئه‌اندیشی گوینده حکایت دارد! مثلا کسانی که به هردلیل مسلکی یا اعتقادی یا کینه‌توزی، از غرب یا آمریکا نفرت دارند، ‌برای ترویج آن نزد دیگران، اقدامات القاعده و حتی فاجعه 11سپتامبر در نیویورک و واشنگتن را کار خود آمریکا می‌دانند «تا به‌بهانه آن، به افغانستان حمله کند!» که چه‌چیز به‌دست آورد؟ آنجا را و ثروتشان را غارت کند؟ چرا برای حمله به صربستان در قضیه قتل‌عام کوزوو، حمله به بوسنی و هرز‌گوین درجریان قتل‌عام مسلمانان به‌دست صرب‌ها و .... و در حملات قبلی و بعدی به لبنان و سومالی و نیکاراگوئه و 10 جای دیگر دنبال چنان بهانه تحقیرکننده و پرهزینه‌ای نبود؟ فقط برای اینکه به افغانستان حمله کند و سال‌ها متحمل هزینه سنگین جانی‌ و مالی‌ زمین‌گیر شود؟ حالا اگر بدون آن بهانه حمله می‌کرد، چه می‌شد؟ یا مثلا ‌دیدم تحلیلگر محترمی با لحنی نسبتا‌ ملایم و مسالمت‌جویانه وقتی از القاعده و طالبان اسم می‌برد، طبق عادت از آنها به‌عنوان کسانی نام می‌برد که آمریکا خودش آنها را به‌وجود آورد و در آن زمان چون با شوروی‌ها می‌جنگیدند ما هم تحمل می‌کردیم. درواقع این نتیجه‌گیری مخلوط‌کردن چند واقعیت با آرزواندیشی است. درواقع آمریکایی‌ها گروه‌های جهادی بین‌المللی را به مقابله با شوروی تشویق و تجهیز کردند، نگران افراطی‌شدن آنها هم نبودند، زیرا دشمن برایشان فقط کمونیسم بود! و دشمن کمونیسم اسلام بود! ‌بعدها بن‌لادن آنها به غده‌ای بدخیم بدل شد و القاعده را با کمک مالی و روانی منطقه‌ای ساخت و وبال گردن خود آمریکا شد! اما طالبان اختراعی کلا پاکستانی با حمایت عربستان و امارات و مربوط به بعد از سقوط شوروی بود که اطلاعات ارتش پاکستان با نیت انضمام ارضی و دیگران، به دلایل کینه‌توزانه ضدفارسی، ضدایرانی و ضدشیعی آن را به وجود آوردند و تقویت کردند! ‌
در هفته‌های اخیر که مساله شنود‌گذاری آمریکا روی مکالمات و مبادلات تلفنی و ایمیلی و اینترنتی فاش شد و اوباما برخلاف آنچه از سیاستی اخلاق‌مدار انتظار می‌رود، ‌به‌جای آنکه اعلام کند کار بد را ولو آنکه دیگران می‌کنند ما نمی‌کنیم، ‌با توجه به واقعیت «روی میز» اعلام کرد که اینگونه کارها را دیگران می‌کنند، ‌ما هم کردیم!
اما به‌زودی و بدون جنجال و شگفتی چندانی از سوی اخلاق‌مداران و طرفداران حقوق فردی و بشری، قانونی در کنگره تصویب شد که برخلاف آزادی‌های تضمین‌شده در قانون‌اساسی آمریکا شنود‌گذاری را تحت‌عنوان مبارزه با تروریسم و برای حفاظت منافع ملی مجاز دانست! لذا وقتی فقط چندروز بعد دولت آمریکا باسروصدا و تبلیغات بسیار و با تاکید بر اهمیت لزوم نقش شنود‌گذاری اعلام می‌کند که «چون تروریست‌ها می‌خواستند در چند سفارتخانه آمریکایی در کشورهای مسلمان بمب‌گذاری و عملیات انتحاری کنند، که با شنود کشف شد، بنابراین، بی‌آنکه متهمی معرفی یا دستگیر شود 18 نمایندگی خود را تعطیل کردند» که البته «بعد از رفع خطر» آنها را بازگشایی کردند، هر تحلیلگر عاقلی می‌تواند حدس نزدیک به یقین بزند که این بار دیگر به‌راستی «کار، کار خودشان است!» یعنی می‌خواهند عملی را که نزد افکارعمومی و اخلاق سیاسی و صیانت حقوق فردی قابل‌قبول نیست به خورد مردم دهند که «دیدید چگونه با شنود‌گذاری، سفارتخانه‌های شما و جان هموطنانتان را حفظ کردیم، پس زنده‌باد شنود!» درواقع تاکید هرچه‌بیشترشان روی شنود، این شک را بیشتر تبدیل به یقین می‌کند!
اگر احتمال انتساب استفاده از سلاح شیمیایی به دولت سوریه و حتی به مخالفان حرفه‌ای، یا به‌اصطلاح رسمی و نظامی، را کم و احتمال انتساب آن را به گروه سلفی و القاعده بسیار می‌دانم، به‌دلیل تکراری‌بودن اینگونه عملیات و جنایات و کشتارهای جمعی آنان است: از قبیل نگاه‌داشتن اتوبوس و قتل همه مسافران تحصیلکرده، یا متعلق به مذهبی متفاوت، انفجار در مراسم عزاداری دیگران، سربریدن گروهی از دیگران درمقابل دوربین، بمب‌های کنار جاده‌ای میان اتوبوسی و هزارویک کار مشابه که به‌صورت مارک تجارتی آنها درآمده است.
اتفاقا ساعاتی از آن گفت‌وگو برنیامده بود که خبر کشف چهار پهپاد (هواپیمای بدون خلبان) را توسط دولت عراق در نزدیکی بصره در یک کارگاه پهپاد‌سازی دریافت کردم. به یاد آوردم که چگونه در 38سال پیش در کنار دریاچه پارک تروورن در نزدیکی بروکسل شاهد پروازهای کنترل‌شده هواپیماهای اسباب‌بازی کوچک و بزرگی بودم که با فرمان یا حرکات یک «جوی استیک» هواپیماهای خودشان را مانند بادبادک‌بازی بچه‌های‌ افغان در کابل پرواز می‌دادند! ‌بعدها که پهپاد به بازار نظامی آمد همیشه می‌اندیشیدم که ساخت و کاربرد اینگونه «اسباب‌بازی‌های بزرگ‌ها» چقدر ساده و چقدر خطرناک است! تازه در آن زمان هنوز حسگرهایی امروزی در کار نبود و یک کامپیوتر ساده با کاربری کمتر از گستردگی یک نوت‌بوک امروزی بیش از یک تن وزن داشت! ‌
باری، خبر انتقال سلفیون صدامی و تکریتی و غیره که اکنون به اتکای منابع مالی خاورمیانه‌ای بر کشتارهایشان در عراق افزوده‌اند، به عرصه‌های جنگ داخلی سوریه و سودجویی و رخنه در میانه کارزار آنان خبر تازه‌ای نیست. اما با جمع‌بندی خبر کشتار شیمیایی، تخصص و عملکرد قبلی صدامیون در حلبچه و مجنون و... و بهره‌مندی از پهپاد را که با هم جمع می‌زنم، نتیجه‌ای حاکی از احتمال بیشتر دخالات القاعده و سلفیون قلب‌خواره حاصل می‌شود که آن را چندان هم آلفرد هیچکاکی و توطئه‌اندیشانه نمی‌دانم!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.