احساس زیاد قدرت با مغز چه میکند؟
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
تجربه تاریخی نشان از این دارد که اگر در مقابل احساس قدرت افراطی، ابزارهای اجتماعی مهار آن ضعیف باشد موجب شرایطی میشود که آن را هنری آدامز، تاریخشناس، مانند غدهای سرطانی میداند که شفقت را در انسان میکشد. بسیار میشنویم که قدرت، مسمومیت و فساد میآورد. اگرچه مغزپژوهان تنها در دو دهه گذشته شروع به جستوجوی یافتن ریشههای این تغییرات کردهاند، یکی از یافتههای مهم در این زمینه این است که در هنگام احساس زیاد قدرت، توان احساس همدلی با دیگران، به عبارتی نگاهکردن به مسائل از دیدگاه دیگری، از دست میرود. در آزمایشی ساده، دانشمندان متوجه شدند که افرادی که احساس قدرت میکنند سهبرابر کمتر از افراد عادی قادر هستند که حرف E را طوری روی پیشانی خود بنویسند که توسط دیگران درست خوانده شود. شاید به همین علت جورج دبلیو بوش در مراسم المپیک ۲۰۰۹ پشت پرچم آمریکا را به طرف جمعیت گرفته بود. در ضمن در این پژوهشها نشان داده شده که افراد با احساس قدرت زیادتر از حد قادر به تشخیص سریع و دقیق احساسات در تصاویر چهره دیگران نیستند. پژوهشگران دانشگاه برکلی متوجه شدهاند که شبکه نورونهای آینهای مغز افرادی که احساس قدرت بالایی دارند، کمتر از دیگران فعال است. افراد پرقدرت، توان تقلید از دیگران را از دست میدهند. با دیگران نمیخندند و با آنها احساس تنش و ناراحتی نمیکنند و دریچهای از مغزشان که میباید به دنیای احساسی دیگران گشوده بماند، بسته میشود. این ناشی از ازکارافتادن شبکه نورونهای آینهای مغزی، اولین تشکیلاتی است که اساس احساس همدلانه فرد با دیگری را شکل میدهد. این انعکاس آینهای در مغز پیش از تقلید شکل میگیرد و غیرارادی و ناآگاهانه است. اما افراد برای رسیدن به قدرت باید نشان دهند که احساس همدلانه بالایی نسبت به دیگران دارند، درحالیکه پس از رسیدن به اوج قدرت، توان اولیه احساس همدلانه نسبت به دیگران را از دست میدهند. این پدیده را پارادوکس قدرت نام نهادهاند. لرد دیوید اوئن، پزشک نورولوژیست و وکیل مجلس وزیر خارجه اسبق بریتانیا، در سال ۲۰۰۸ کتابی به نام «با بیماری در قدرت» نوشته و در آن به مشکلات مغزی در صاحبان قدرت سیاسی در آمریکا و انگلیس پرداخته است. در این کتاب و در مقاله علمی دیگری که همراه با جاناتان دیویدسون در مجله معروف برین (مغز) نوشته، بروز سندرم نخوت در قدرتمندان سیاست این دو کشور را مطرح میکند. اوئن تأکید میکند که حتی در تشکیلات دموکراتیک غرب نیز سندرم نخوت در اوج قدرت جاه و مقام بروز آشکاری پیدا میکند و رهبران توجه همیارانه، همدلانه و شفقتمندانه خود را نسبت به افراد پاییندست خود از دست میدهند. اوئن مینویسد گاه در کنار این قدرتمندان کسانی هستند که سعی در متوجهکردن آنها برای احتراز از گرفتارآمدن در دام سندرم نخوت دارند. او لوئیس هاو، مشاور سیاسی فرانکلین روزولت، چهار دوره رئیسجمهور آمریکا را مثال میزند که روزولت را عمدا به اسم کوچک فرانکلین صدا میکرده است تا از نخوت او بکاهد. این وظیفه را در مورد وینستون چرچیل، همسرش (کلمنتین)، برعهده داشت که دائما پس از اشغال پاریس توسط هیتلر، رفتار غیردوستانه چرچیل را به او گوشزد میکرده است. ایندیرا نویی، رئیس شرکت پپسیکولا، تعریف میکند وقتی با افتخار و غرور به خانه میرود تا خبر بهقدرترسیدن خود در کمپانی را به مادرش بدهد، مادرش به او دستور میدهد تا برود شیر بخرد. وقتی شیر را میخرد و به خانه برمیگردد، مادرش به او میگوید: برو آن تاج لعنتی را هم بینداز در گاراژ و برگرد! بااینهمه گویا کارایی کاهش احساس همدلانه و بروز سندرم نخوت حاصل از احساس قدرت، قویتر از این پادزهرهای موقت است. به قول اوئن، برای یافتن پادزهری مؤثرتر، احتیاج به مطالعات و تحقیقات وسیعتر برای سندرم نخوت زاییده احساس قدرت بیمهار است که گویا هرچه بیشتر در ارکان مؤسسات قدرتمند جامعه سرمایهداری امروز نفوذ کرده و به شیوع مسمومیت و فساد گسترده سیاسی و اقتصادی دامن زده است.
تجربه تاریخی نشان از این دارد که اگر در مقابل احساس قدرت افراطی، ابزارهای اجتماعی مهار آن ضعیف باشد موجب شرایطی میشود که آن را هنری آدامز، تاریخشناس، مانند غدهای سرطانی میداند که شفقت را در انسان میکشد. بسیار میشنویم که قدرت، مسمومیت و فساد میآورد. اگرچه مغزپژوهان تنها در دو دهه گذشته شروع به جستوجوی یافتن ریشههای این تغییرات کردهاند، یکی از یافتههای مهم در این زمینه این است که در هنگام احساس زیاد قدرت، توان احساس همدلی با دیگران، به عبارتی نگاهکردن به مسائل از دیدگاه دیگری، از دست میرود. در آزمایشی ساده، دانشمندان متوجه شدند که افرادی که احساس قدرت میکنند سهبرابر کمتر از افراد عادی قادر هستند که حرف E را طوری روی پیشانی خود بنویسند که توسط دیگران درست خوانده شود. شاید به همین علت جورج دبلیو بوش در مراسم المپیک ۲۰۰۹ پشت پرچم آمریکا را به طرف جمعیت گرفته بود. در ضمن در این پژوهشها نشان داده شده که افراد با احساس قدرت زیادتر از حد قادر به تشخیص سریع و دقیق احساسات در تصاویر چهره دیگران نیستند. پژوهشگران دانشگاه برکلی متوجه شدهاند که شبکه نورونهای آینهای مغز افرادی که احساس قدرت بالایی دارند، کمتر از دیگران فعال است. افراد پرقدرت، توان تقلید از دیگران را از دست میدهند. با دیگران نمیخندند و با آنها احساس تنش و ناراحتی نمیکنند و دریچهای از مغزشان که میباید به دنیای احساسی دیگران گشوده بماند، بسته میشود. این ناشی از ازکارافتادن شبکه نورونهای آینهای مغزی، اولین تشکیلاتی است که اساس احساس همدلانه فرد با دیگری را شکل میدهد. این انعکاس آینهای در مغز پیش از تقلید شکل میگیرد و غیرارادی و ناآگاهانه است. اما افراد برای رسیدن به قدرت باید نشان دهند که احساس همدلانه بالایی نسبت به دیگران دارند، درحالیکه پس از رسیدن به اوج قدرت، توان اولیه احساس همدلانه نسبت به دیگران را از دست میدهند. این پدیده را پارادوکس قدرت نام نهادهاند. لرد دیوید اوئن، پزشک نورولوژیست و وکیل مجلس وزیر خارجه اسبق بریتانیا، در سال ۲۰۰۸ کتابی به نام «با بیماری در قدرت» نوشته و در آن به مشکلات مغزی در صاحبان قدرت سیاسی در آمریکا و انگلیس پرداخته است. در این کتاب و در مقاله علمی دیگری که همراه با جاناتان دیویدسون در مجله معروف برین (مغز) نوشته، بروز سندرم نخوت در قدرتمندان سیاست این دو کشور را مطرح میکند. اوئن تأکید میکند که حتی در تشکیلات دموکراتیک غرب نیز سندرم نخوت در اوج قدرت جاه و مقام بروز آشکاری پیدا میکند و رهبران توجه همیارانه، همدلانه و شفقتمندانه خود را نسبت به افراد پاییندست خود از دست میدهند. اوئن مینویسد گاه در کنار این قدرتمندان کسانی هستند که سعی در متوجهکردن آنها برای احتراز از گرفتارآمدن در دام سندرم نخوت دارند. او لوئیس هاو، مشاور سیاسی فرانکلین روزولت، چهار دوره رئیسجمهور آمریکا را مثال میزند که روزولت را عمدا به اسم کوچک فرانکلین صدا میکرده است تا از نخوت او بکاهد. این وظیفه را در مورد وینستون چرچیل، همسرش (کلمنتین)، برعهده داشت که دائما پس از اشغال پاریس توسط هیتلر، رفتار غیردوستانه چرچیل را به او گوشزد میکرده است. ایندیرا نویی، رئیس شرکت پپسیکولا، تعریف میکند وقتی با افتخار و غرور به خانه میرود تا خبر بهقدرترسیدن خود در کمپانی را به مادرش بدهد، مادرش به او دستور میدهد تا برود شیر بخرد. وقتی شیر را میخرد و به خانه برمیگردد، مادرش به او میگوید: برو آن تاج لعنتی را هم بینداز در گاراژ و برگرد! بااینهمه گویا کارایی کاهش احساس همدلانه و بروز سندرم نخوت حاصل از احساس قدرت، قویتر از این پادزهرهای موقت است. به قول اوئن، برای یافتن پادزهری مؤثرتر، احتیاج به مطالعات و تحقیقات وسیعتر برای سندرم نخوت زاییده احساس قدرت بیمهار است که گویا هرچه بیشتر در ارکان مؤسسات قدرتمند جامعه سرمایهداری امروز نفوذ کرده و به شیوع مسمومیت و فساد گسترده سیاسی و اقتصادی دامن زده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.