مدارس مبتني بر طبيعت رويکردي نوپا
آمنه وليجاني. پژوهشگر مؤسسه مطالعات کودکي مدرس
مدارس و پيشدبستانيهاي مبتنيبر طبيعت مراکزی آموزشي هستند که طبيعت را به عنوان مبناي برنامهريزي در نظر ميگيرند و از طبيعت بهمنزله ابزاري براي آموزش استفاده ميکنند. اينگونه پيشدبستانيها از طبيعت بهره ميبرند تا رشد کودک را در همه حوزههاي شناختي، فيزيکي، اجتماعي، عاطفي، زيباييشناختي و معنوي تحقق بخشند. افزون بر اين، نوع برنامهريزي در اين مدارس به شکلي است که به توسعه هويت زيستمحيطي در کودکان و همزيستي کودک و طبيعت کمک ميکند. فعاليتهاي روزانه در پيشدبستانيهاي طبيعتمحور با توجه به کنجکاويهاي کودکان برنامهريزي ميشود و اين فعاليتها، اغلب باز و نامحدود تعريف ميشوند. برای مثال ميتوان به کشف گياه يا حيواني اشاره کرد که کنجکاوي کودکان را در مسير پيادهروي روزانه جلب ميکند و انگيزه يادگيري درباره گياهان را در آنها بهوجود ميآورد. تحقيقات نشان دادهاند که شرکت در مدارس مبتنيبر طبيعت، فوايد بسياري براي کودکان دارد؛ از جمله افزايش اعتمادبهنفس، توسعه مهارتهاي اجتماعي و ارتباطات، بهبود تواناييهاي جسماني و مهارتهاي حرکتي ظريف و درشت، هويتسازي مثبت، سواد بومشناختي و رفتار پايدار زيستمحيطي، خطرپذيري سالم و ايمن، افزايش خلاقيت، موفقيت تحصيلي، کاهش استرس و افزايش صبر، خويشتنداري، افزايش مهارتهاي شناختي سطح بالاتر مانند ظرفيت توجه و تمرکز و... نقش مربي در مدارس مبتنيبر طبيعت، تسهيلگري است؛ او به عنوان برانگيزاننده خلاق گروه، عمل ميکند و با فراهمکردن اشيا، مطالب و بسترهاي تجربه، موجب افزايش خلاقيت، خيالپردازي و بازي کاوشگرانه کودکان ميشود و همچنين به رشد افکار تازه در آنها کمک ميکند. بااينحال، وقتي کودکان در اينگونه مدارس به کاوشگري محيط ميپردازند، تسهيلگر نقش خود را کمرنگ ميکند تا به آنها فرصت کاوشگري و بازي بدهد. اين فرصتي است که در آن تسهيلگر خود به مشاهدهگري و تماشاي تعامل کودکان با يکديگر و محيط ميپردازد، اين تجارب را گردآوري و مستندسازي ميکند و از اين اطلاعات براي برنامهريزي يادگيريهاي بيشتر در فضاي باز استفاده میکند. کودک و تسهيلگر با ارتباط اجتماعي گرمي که برقرار ميکنند، در مسير کاوشگري، خلاقيت، ساختن، يادگيري و دانشاندوزي قدم ميگذارند و در اين راه شلوارهايشان خاکي و کفشهايشان گلي ميشود. به همين دليل بايد لباسي متناسب با آبوهوا بپوشند تا همه روز گرم و خشک بمانند. البته تسهيلگر قبل از شروع فعاليتهاي روزانه، ايمني محل را ارزيابي و اقدامات لازم براي امنيت کودکان را انجام ميدهد. مدارس مبتنيبر طبيعت تلاش ميکنند فضايي را فراهم کنند که در آن کودکان بتوانند با سنگ، چوب و اشيای موجود در طبيعت بازي کنند؛ چراکه ويژگيهاي طبيعت، تخيل کودکان را درگير ميكند و موجب تقويت رشد اجتماعي و جسمي آنها ميشود و فرهنگ حفظ محيط زيست را از همان کودکي در ذهنشان حک ميکند.
مدارس و پيشدبستانيهاي مبتنيبر طبيعت مراکزی آموزشي هستند که طبيعت را به عنوان مبناي برنامهريزي در نظر ميگيرند و از طبيعت بهمنزله ابزاري براي آموزش استفاده ميکنند. اينگونه پيشدبستانيها از طبيعت بهره ميبرند تا رشد کودک را در همه حوزههاي شناختي، فيزيکي، اجتماعي، عاطفي، زيباييشناختي و معنوي تحقق بخشند. افزون بر اين، نوع برنامهريزي در اين مدارس به شکلي است که به توسعه هويت زيستمحيطي در کودکان و همزيستي کودک و طبيعت کمک ميکند. فعاليتهاي روزانه در پيشدبستانيهاي طبيعتمحور با توجه به کنجکاويهاي کودکان برنامهريزي ميشود و اين فعاليتها، اغلب باز و نامحدود تعريف ميشوند. برای مثال ميتوان به کشف گياه يا حيواني اشاره کرد که کنجکاوي کودکان را در مسير پيادهروي روزانه جلب ميکند و انگيزه يادگيري درباره گياهان را در آنها بهوجود ميآورد. تحقيقات نشان دادهاند که شرکت در مدارس مبتنيبر طبيعت، فوايد بسياري براي کودکان دارد؛ از جمله افزايش اعتمادبهنفس، توسعه مهارتهاي اجتماعي و ارتباطات، بهبود تواناييهاي جسماني و مهارتهاي حرکتي ظريف و درشت، هويتسازي مثبت، سواد بومشناختي و رفتار پايدار زيستمحيطي، خطرپذيري سالم و ايمن، افزايش خلاقيت، موفقيت تحصيلي، کاهش استرس و افزايش صبر، خويشتنداري، افزايش مهارتهاي شناختي سطح بالاتر مانند ظرفيت توجه و تمرکز و... نقش مربي در مدارس مبتنيبر طبيعت، تسهيلگري است؛ او به عنوان برانگيزاننده خلاق گروه، عمل ميکند و با فراهمکردن اشيا، مطالب و بسترهاي تجربه، موجب افزايش خلاقيت، خيالپردازي و بازي کاوشگرانه کودکان ميشود و همچنين به رشد افکار تازه در آنها کمک ميکند. بااينحال، وقتي کودکان در اينگونه مدارس به کاوشگري محيط ميپردازند، تسهيلگر نقش خود را کمرنگ ميکند تا به آنها فرصت کاوشگري و بازي بدهد. اين فرصتي است که در آن تسهيلگر خود به مشاهدهگري و تماشاي تعامل کودکان با يکديگر و محيط ميپردازد، اين تجارب را گردآوري و مستندسازي ميکند و از اين اطلاعات براي برنامهريزي يادگيريهاي بيشتر در فضاي باز استفاده میکند. کودک و تسهيلگر با ارتباط اجتماعي گرمي که برقرار ميکنند، در مسير کاوشگري، خلاقيت، ساختن، يادگيري و دانشاندوزي قدم ميگذارند و در اين راه شلوارهايشان خاکي و کفشهايشان گلي ميشود. به همين دليل بايد لباسي متناسب با آبوهوا بپوشند تا همه روز گرم و خشک بمانند. البته تسهيلگر قبل از شروع فعاليتهاي روزانه، ايمني محل را ارزيابي و اقدامات لازم براي امنيت کودکان را انجام ميدهد. مدارس مبتنيبر طبيعت تلاش ميکنند فضايي را فراهم کنند که در آن کودکان بتوانند با سنگ، چوب و اشيای موجود در طبيعت بازي کنند؛ چراکه ويژگيهاي طبيعت، تخيل کودکان را درگير ميكند و موجب تقويت رشد اجتماعي و جسمي آنها ميشود و فرهنگ حفظ محيط زيست را از همان کودکي در ذهنشان حک ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.