تهدید ایران با ابزار نفت
علیرضا سلطانی . کارشناس اقتصاد انرژی
اتفاقات اخیر در حوزه نفت و انرژی با سفر وزیر انرژی آمریکا به روسیه و مباحث درباره تحریمهای مضاعف آمریکا از آبان، باعث شده بازار جهانی نفت پس از تجربه یک دوره دوساله ثبات و تعادل، بار دیگر شرایط ملتهب و پرنوسانی را تجربه کند. از اواسط سال 2016 بازار نفت تحت تأثیر متغیرهایی نظیر لغو تحریم ایران و بازگشت نفت این کشور به بازار، ایجاد انسجام سیاسی در اوپک و همکاری بیسابقه کشورهای تولیدکننده عضو اوپک و غیراوپک در مدیریت تولید با هدف تعادلبخشی به قیمتها در بازار نفت، دورهای از ثبات را تجربه کند؛ اما بهقدرترسیدن ترامپ در آمریکا و آغاز تهدیدهای سیاسی و اقتصادی او علیه ایران که منجر به خروج از برجام و برنامهریزی برای تحریم مجدد این کشور بهویژه تحریم نفتی شد، همه عوامل مثبت و مؤثر در ایجاد ثبات در بازار نفت را تضعیف و خنثی کرد. تحریم مجدد نفت ایران بار دیگر انسجام سیاسی نیمبند اوپک را از بین برد و زمینههای همکاری کشورهای تولیدکننده نفت اوپک و غیراوپک را نیز متلاشی کرد؛ بنابراین نمیتوان ادعا کرد سیاست تحریم نفت ایران صرفا اقدامی از طرف آمریکا علیه ایران بوده است. درواقع واشنگتن که در دوره ترامپ سیاستهای فعال نفتی برای کمک به برتری اقتصادی خود در جهان را در پیش گرفته، با تحریم نفتی ایران، هدف راهبردی و بزرگتری را دنبال میکند و آن جلوگیری از فعالشدن دوباره اوپک و مهمتر از آن جلوگیری از ایجاد یک بلوک همکاری دیگر در بازار نفت با حضور اعضای اوپک و کشورهای نفتی غیراوپک بهویژه روسیه است. اگرچه کشورهای عمده تولیدکننده نفت در اوپک و غیراوپک نیز بر این مسئله آگاه هستند؛ اما گویا منافع اقتصادی کوتاهمدت برخی کشورها مانند روسیه و منافع سیاسی برخی دیگر از کشورها مانند عربستان و امارات بر منافع اقتصادی بلندمدت آنها برتری دارد. چالش بزرگ نفتی ایران در ماههای آینده، تهدید تحریم آمریکا نیست. چالش اصلی ایران، کشورهای تولیدکننده نفت در اوپک و خارج از اوپک هستند که مانند تحریمهای قبلی، بازارها و ظرفیت صادراتی نفت ایران را نشانه رفتهاند و ایران به دلیل مسائل مختلف، این ظرفیت را ندارد که بهعنوان یک تولیدکننده بزرگ نفت، هم طیفهای سنتیاش در اوپک و خارج از آن را به همکاری با خود برای خنثیکردن تحریمهای آمریکا یا دستکم همکارینکردن با تحریمهای آمریکا وادار کند.
این مسئله ناشی از شرایط سیاست خارجی ایران است که نتوانسته در حوزه منطقهای و همچنین در حوزههایی که منافع اصلی کشور در آن قرار دارد، متحدان پایداری داشته باشد. این کاستی و بیبرنامگی در مواجهه با پدیده آمریکا در سیاست خارجی یک طرف ماجرا قرار دارد و ضعف و ناتوانی در همکاری و تعامل با دیگر کشورها برای کاهش زیانها و مهار مخاطرات تهدیدهای آمریکا در طرف دیگر ماجراست. واقعیت این است که ایران بهعنوان بزرگترین کشور دارنده ذخایر انرژی دنیا، آنقدر در مسائل و حوزههای مختلف و حاشیهای درگیر شده که از مهمترین مزیت خود یعنی نفت و گاز برای قدرتآفرینی و تأثیرگذاری بر روندها و تحولات بینالمللی غافل شده است. این غفلت سبب شده عملا اثرگذاری و اثربخشی نفت و گاز در معادلات قدرت ایران در عرصه منطقهای و بینالمللی از بین رفته و خنثی شود و درعینحال این بخش به پاشنه آشیل و نقطه ضعف ایران تبدیل شود. ایران به دلایل سیاسی، فرصتهای بزرگی را در استفاده از مزیتهای اصلی خود یعنی نفت و گاز بهعنوان عوامل اصلی قدرت از دست داده و همین مسئله آسیبپذیری آن را افزایش داده است. اثرات شوکهای تحریمی به صنعت نفت و گاز ایران، فقط محدود به دوره تحریم نیست. در واقع اثرات این تحریمها بلندمدت و توأم با میلیاردها دلار هزینه است که جبران آن در حوزههای مختلف سرمایهگذاری، مشترییابی، بهینهسازی و ... آنهم در شرایط رقابتی شدید میان کشورهای دارنده نفت و ظهور بدیلهای نفت متعارف، سالها طول خواهد کشید. جدای از این واقعیت آنچه در شرایط تحریمی جدید برای ایران اهمیت دارد، صرفا تلاش برای فروش نفت و جلوگیری از تحقق برنامه آمریکا برای بهصفرکشاندن صدور نفت است. اگرچه بهصفررسیدن صادرات نفت ایران، رؤیایی است که محقق نخواهد شد و ظاهرا دولتمردان آمریکایی به عملینشدن آن و همچنین پرداخت هزینههای سنگین برای آن رسیدهاند؛ اما این شرایط هزینههایی را به صنعت نفت ایران تحمیل میکند. با توجه به تجربه قبلی فروش نفت در شرایط تحریم، صادرات نفت ایران در بدترین شرایط تا مرز یک میلیون بشکه کاهش پیدا خواهد کرد. به لحاظ رقابت کشورهای نفتی برای دردستگرفتن سهم ایران در بازار که این مسئله از یک سو باعث افزایشنیافتن قیمت نفت در بازار میشود و از سوی دیگر بالارفتن هزینهای ایران در فروش نفت را به دنبال دارد که درآمدهای نفتی ایران کاهش را تجربه خواهد کرد. در این شرایط سؤال این است که ایران چه اقدامات متقابلی میتواند برای حفظ جایگاه خود در بازار نفت در پیش بگیرد؟ در گام نخست تأکید و اصرار بر اجرای توافق تثبیت تولید در اوپک باید یک اصل باشد. شاید در اصل این توافق با توجه به خروج کشورهای غیرعضو بلااثر شود؛ اما وجود ظاهری آن تا پایان سال 2018 برای کشورهای عضو اوپک، محدودیتساز است. تجدید نظر در مناسبات با اوپک نیز میتواند مدنظر باشد؛ هرچند قدرت مانور ایران در این حوزه با توجه به منافع زیادی که برای ایران مترتب است، زیاد به نظر نمیرسد. بهرهگیری از ظرفیت روسها در بازار نفت در راستای مناسبات راهبردی میان دو کشور نیز در این زمینه میتواند مورد توجه باشد. در نهایت حفظ بازارها و مشتریان آسیایی با بهرهگیری از ابزارهای مختلف ازجمله استفاده از پول ملی کشورهایی ازجمله هند و چین در معاملات نفت است. نفت در برابر روپیه و یوآن، ذاتا نمیتواند منفی باشد؛ به شرط اینکه معامله نفت به پول ملی این کشورها، مبتنی بر مناسبات تجاری، مالی، بانکی و اقتصادی پایدار، هدفمند و بلندمدت باشد و صرفا زمینهای برای واردات کالاها به ایران نباشد.
اتفاقات اخیر در حوزه نفت و انرژی با سفر وزیر انرژی آمریکا به روسیه و مباحث درباره تحریمهای مضاعف آمریکا از آبان، باعث شده بازار جهانی نفت پس از تجربه یک دوره دوساله ثبات و تعادل، بار دیگر شرایط ملتهب و پرنوسانی را تجربه کند. از اواسط سال 2016 بازار نفت تحت تأثیر متغیرهایی نظیر لغو تحریم ایران و بازگشت نفت این کشور به بازار، ایجاد انسجام سیاسی در اوپک و همکاری بیسابقه کشورهای تولیدکننده عضو اوپک و غیراوپک در مدیریت تولید با هدف تعادلبخشی به قیمتها در بازار نفت، دورهای از ثبات را تجربه کند؛ اما بهقدرترسیدن ترامپ در آمریکا و آغاز تهدیدهای سیاسی و اقتصادی او علیه ایران که منجر به خروج از برجام و برنامهریزی برای تحریم مجدد این کشور بهویژه تحریم نفتی شد، همه عوامل مثبت و مؤثر در ایجاد ثبات در بازار نفت را تضعیف و خنثی کرد. تحریم مجدد نفت ایران بار دیگر انسجام سیاسی نیمبند اوپک را از بین برد و زمینههای همکاری کشورهای تولیدکننده نفت اوپک و غیراوپک را نیز متلاشی کرد؛ بنابراین نمیتوان ادعا کرد سیاست تحریم نفت ایران صرفا اقدامی از طرف آمریکا علیه ایران بوده است. درواقع واشنگتن که در دوره ترامپ سیاستهای فعال نفتی برای کمک به برتری اقتصادی خود در جهان را در پیش گرفته، با تحریم نفتی ایران، هدف راهبردی و بزرگتری را دنبال میکند و آن جلوگیری از فعالشدن دوباره اوپک و مهمتر از آن جلوگیری از ایجاد یک بلوک همکاری دیگر در بازار نفت با حضور اعضای اوپک و کشورهای نفتی غیراوپک بهویژه روسیه است. اگرچه کشورهای عمده تولیدکننده نفت در اوپک و غیراوپک نیز بر این مسئله آگاه هستند؛ اما گویا منافع اقتصادی کوتاهمدت برخی کشورها مانند روسیه و منافع سیاسی برخی دیگر از کشورها مانند عربستان و امارات بر منافع اقتصادی بلندمدت آنها برتری دارد. چالش بزرگ نفتی ایران در ماههای آینده، تهدید تحریم آمریکا نیست. چالش اصلی ایران، کشورهای تولیدکننده نفت در اوپک و خارج از اوپک هستند که مانند تحریمهای قبلی، بازارها و ظرفیت صادراتی نفت ایران را نشانه رفتهاند و ایران به دلیل مسائل مختلف، این ظرفیت را ندارد که بهعنوان یک تولیدکننده بزرگ نفت، هم طیفهای سنتیاش در اوپک و خارج از آن را به همکاری با خود برای خنثیکردن تحریمهای آمریکا یا دستکم همکارینکردن با تحریمهای آمریکا وادار کند.
این مسئله ناشی از شرایط سیاست خارجی ایران است که نتوانسته در حوزه منطقهای و همچنین در حوزههایی که منافع اصلی کشور در آن قرار دارد، متحدان پایداری داشته باشد. این کاستی و بیبرنامگی در مواجهه با پدیده آمریکا در سیاست خارجی یک طرف ماجرا قرار دارد و ضعف و ناتوانی در همکاری و تعامل با دیگر کشورها برای کاهش زیانها و مهار مخاطرات تهدیدهای آمریکا در طرف دیگر ماجراست. واقعیت این است که ایران بهعنوان بزرگترین کشور دارنده ذخایر انرژی دنیا، آنقدر در مسائل و حوزههای مختلف و حاشیهای درگیر شده که از مهمترین مزیت خود یعنی نفت و گاز برای قدرتآفرینی و تأثیرگذاری بر روندها و تحولات بینالمللی غافل شده است. این غفلت سبب شده عملا اثرگذاری و اثربخشی نفت و گاز در معادلات قدرت ایران در عرصه منطقهای و بینالمللی از بین رفته و خنثی شود و درعینحال این بخش به پاشنه آشیل و نقطه ضعف ایران تبدیل شود. ایران به دلایل سیاسی، فرصتهای بزرگی را در استفاده از مزیتهای اصلی خود یعنی نفت و گاز بهعنوان عوامل اصلی قدرت از دست داده و همین مسئله آسیبپذیری آن را افزایش داده است. اثرات شوکهای تحریمی به صنعت نفت و گاز ایران، فقط محدود به دوره تحریم نیست. در واقع اثرات این تحریمها بلندمدت و توأم با میلیاردها دلار هزینه است که جبران آن در حوزههای مختلف سرمایهگذاری، مشترییابی، بهینهسازی و ... آنهم در شرایط رقابتی شدید میان کشورهای دارنده نفت و ظهور بدیلهای نفت متعارف، سالها طول خواهد کشید. جدای از این واقعیت آنچه در شرایط تحریمی جدید برای ایران اهمیت دارد، صرفا تلاش برای فروش نفت و جلوگیری از تحقق برنامه آمریکا برای بهصفرکشاندن صدور نفت است. اگرچه بهصفررسیدن صادرات نفت ایران، رؤیایی است که محقق نخواهد شد و ظاهرا دولتمردان آمریکایی به عملینشدن آن و همچنین پرداخت هزینههای سنگین برای آن رسیدهاند؛ اما این شرایط هزینههایی را به صنعت نفت ایران تحمیل میکند. با توجه به تجربه قبلی فروش نفت در شرایط تحریم، صادرات نفت ایران در بدترین شرایط تا مرز یک میلیون بشکه کاهش پیدا خواهد کرد. به لحاظ رقابت کشورهای نفتی برای دردستگرفتن سهم ایران در بازار که این مسئله از یک سو باعث افزایشنیافتن قیمت نفت در بازار میشود و از سوی دیگر بالارفتن هزینهای ایران در فروش نفت را به دنبال دارد که درآمدهای نفتی ایران کاهش را تجربه خواهد کرد. در این شرایط سؤال این است که ایران چه اقدامات متقابلی میتواند برای حفظ جایگاه خود در بازار نفت در پیش بگیرد؟ در گام نخست تأکید و اصرار بر اجرای توافق تثبیت تولید در اوپک باید یک اصل باشد. شاید در اصل این توافق با توجه به خروج کشورهای غیرعضو بلااثر شود؛ اما وجود ظاهری آن تا پایان سال 2018 برای کشورهای عضو اوپک، محدودیتساز است. تجدید نظر در مناسبات با اوپک نیز میتواند مدنظر باشد؛ هرچند قدرت مانور ایران در این حوزه با توجه به منافع زیادی که برای ایران مترتب است، زیاد به نظر نمیرسد. بهرهگیری از ظرفیت روسها در بازار نفت در راستای مناسبات راهبردی میان دو کشور نیز در این زمینه میتواند مورد توجه باشد. در نهایت حفظ بازارها و مشتریان آسیایی با بهرهگیری از ابزارهای مختلف ازجمله استفاده از پول ملی کشورهایی ازجمله هند و چین در معاملات نفت است. نفت در برابر روپیه و یوآن، ذاتا نمیتواند منفی باشد؛ به شرط اینکه معامله نفت به پول ملی این کشورها، مبتنی بر مناسبات تجاری، مالی، بانکی و اقتصادی پایدار، هدفمند و بلندمدت باشد و صرفا زمینهای برای واردات کالاها به ایران نباشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.