تاریخ ذهن محافظهکار
کتاب «ذهن ارتجاعی» کاوشی دقیق و نوآورانه است در مفهومی که گاهبهگاه هنگام درگرفتن وخیمترین بحرانها با قوت هرچه بیشتر سر برمیآورد: مفهوم محافظهکاری. کوری رابین، نویسنده کتاب، نشان میدهد که محافظهکاری در هسته اصلی خود واکنشی تند و کوبنده است در برابر چالشهای دموکراتیک و ترقیخواهانه، در برابر بهخطرافتادن سلسلهمراتب ثروت و قدرت و منزلت اجتماعی. محافظهکاری، در اصل، واکنش جهان کهن امتیازها و مالکیتها و برتریهای طبقاتی، جنسی، قومی و نژادی است در برابر جهان نوین برابریخواهی و گسترش بیحدومرز سازوکارها و نهادهای دموکراتیک، حتی به بهای برهمخوردن بنیادی وضع موجود امور. این کتاب که سال گذشته با ترجمه شهریار خواجیان (انتشارات ققنوس) منتشر شده بود امسال نیز با ترجمه اکبر معصومبیگی (نشر نگاه) به بازار آمده است.
کوری رابین، متولد 1967، روزنامهنگار، مقالهنویس و نظریهپرداز و استاد علوم سیاسی است که همه توجه و همت پژوهشگرانه خود را مصروف شکلهای معاصر و تازه محافظهکاری و نومحافظهکاری و نیز دشواریهای چپهای نو و لیبرالها در پرداختن به برتریجوییهای آمریکا پس از پایان جنگ سرد کرده است. دامنه پژوهش رابین از مفهوم محافظهکاری گسترهای فراخدامن از شخصیتها و جنبشها را دربر میگیرد: از ادموند برک و تامس هابز تا آین رند و سارا پیلن و بسیاری از مشاهیر و نظریهپردازان نومحافظهکار دو سه دهه اخیر. او در «ذهن ارتجاعی» این ایده اصلی را مطرح میکند که محافظهکاری در اساس راه و روشی سیاسی در واکنش به جنبشهای چپ و رادیکال بوده است. کتاب به دو بخش تقسیم میشود. بخش اول با شرحی کلی درباره هسته ضدانقلابی سیاستهای محافظهکارانه، از انقلاب فرانسه تا امروز، آغاز میکند. این فصل کمتر بر اهداف و مقاصد ضدانقلاب و بیشتر بر تحرکات و مانورهای آن تمرکز دارد. در ادامه کتاب درباره راست نوین و محافظهکاران پس از جنگ سرد بحث میشود. بخش دوم به موضوع خشونت در محافظهکاری میپردازد. هرچند این بخش با مرور وقایع جنگ سرد در آمریکایلاتین
آغاز میشود و با درنگی کلیتر درباره چگونگی رویکرد راست به خشونت از زمان برک به جمعبندی میرسد، بیشتر بحثهای این بخش از ابتدای قرن بیستویکم، ١١ سپتامبر، جنگ با ترور و جنگ در عراق گرفته شده است. این رویدادها و سرگیجهای که در میان محافظهکاران برانگیختهاند، نویسنده را به این نتیجه میرساند که شیفتگی به خشونت در راست امروزی نه نوعی انحراف بلکه سازنده خود این سنت است. در بخشی از یادداشت مترجم بر این کتاب میخوانیم: «محافظهکاری جامعه را چون چیزی میانگارد که میبالد و دامن میگسترد، اما محافظهکاران ترجیح میدهند که شاخوبرگها را هرس کنند اما هرگز دست به ترکیب ریشهها نزنند. از اینجاست که رادیکالها در برابر محافظهکاران بر این باورند که هیچ تغییری مگر دگرگونی بنیادی انقلابی جامعه و انسان نمیتواند در برانداختن جامعه عمیقا ناعادلانه به کار آید. بدینگونه، محافظهکاراناند که با هرگونه دگرگونی ریشهای جامعه به ستیزه برمیخیزند. با این تفصیل، جهان مدرن با سه شق اساسی روبهروست که محافظهکاری تنها یکی از آنهاست و شاید بتواند این مدعا را داشته باشد که در دورههایی در تاریخ سنت سیاسی اروپا مرکزیت داشته است.
یکی دیگر از این شقها لیبرالیسم است که با تعهدش به آزادی و ارزشهای رفرمیستی شناخته میشود و دیگری سوسیالیسم قانونی (و عمدتا سوسیالدموکراسی) که دغدغه خاطر بنیادیناش درخصوص مردم فرودست موجب میشود که همه مسائل سیاسی را تابع بهتحققرسیدن جامعهای واقعیتر و عادلانهتر قرار دهد. به یک اعتبار، سیاست مدرن عمدتا عبارت بوده است از کشاکش و گفتوشنود میان این سه گرایش و سه جنبش». هدف کتاب بررسی تاریخ اندیشه و سیاستورزی محافظهکارانه از زمان تولد آن در انقلاب فرانسه تا امروز است و برای نیل به این هدف، رابین چهرههای سیاسی، ادبی، هنری و حقوقی حامل اندیشه محافظهکاری و ذهن ارتجاعی را به نقد میکشد و به فیلسوفان، دولتمردان، بردهداران، قلمبهمزدها، کاتولیکها، فاشیستها، اوانجلیکها، تجار، نژادپرستان، مزدوران و دیگر حاملان اندیشه ارتجاعی میپردازد. همچنین با بررسی تاریخی اقدامات مختلف دو حزب اصلی آمریکا به همخوانی اندیشه محافظهکاری با سرمایهداری بیقیدوبند و میل به گسترش امپراتوری در عصر کنونی میپردازد.
در این راستا نمایانترین تلاش حزب جمهوریخواه از زمان انتخابات میاندورهای ٢٠١٠ را کاستن از حق و حقوق کارکنان و زنان میداند و این موضوع را نشاندهنده پیشروی جمهوریخواهان به آخرین سنگرهای جنبش کارگری و فمینیستی. باوجوداین، او نشان میدهد که موفقیت راست موهبتی یکدست نیست همچنانکه محافظهکاران مدتهاست خاطرنشان کردهاند نوعی اشتراک مساعی دیالکتیکی بین چپ و راست وجود دارد که طی آن پیشرفت اولی برانگیزنده نوآوریهای دومی میشود. هرچند اغلب ادعا میشود که چپ طرفدار برابری است و راست هواخواه آزادی اما این مفهوم در بیان اختلاف واقعی بین راست و چپ به خطا میرود. بهلحاظ تاریخی، محافظهکاران طرفدار آزادی برای بالاییها و محدودیت برای پایینیها بودهاند. به اعتبار دیگر، آنچه آنها درخصوص برابری میبینند و از آن رویگردانند نه تهدید آزادی که تعمیم آن است. چراکه در این تعمیمیافتن ازدسترفتن آزادی خود را میبینند. این همان تهدیدی بود که ادموند برک در انقلاب فرانسه میدید: نهفقط مصادره اموال یا انفجار خشونت که معکوسشدن امر احترام و فرماندهی نگرانکننده بود.
حتی زمانی که خواستههای چپ به سوی عرصه اقتصاد تغییر مسیر میدهد تهدید گسترش آزادیها بزرگ جلوه میکند: اگر منابع اقتصادی در اختیار زنان و کارگران گذاشته شود تا انتخابهای مستقل انجام دهند آنها آزاد خواهند بود که از شوهران و کارفرمایانشان اطاعت نکنند. به همین دلیل بود که لارنس مید، یکی از روشنفکران برجسته طرفدار بازار آزاد در دهههای ١٩٨٠ و ١٩٩٠ اعلام کرد که دریافتکننده کمکهزینه رفاهی از برخی جهات باید آزادی کمتری داشته باشد. برای محافظهکاران برابری چیزی فراتر از بازتوزیع منابع، فرصتها و دستاوردهاست - هرچند آنها از این چیزها نیز نفرت دارند- ولی برابری در نهایت به معنای گردش قدرت است. محافظهکاران، علیرغم مخالفت با جنبشهای آزادیخواهانه و برابریخواهانه، طرفدار مفهومی پویا از سیاست و جامعهاند که شامل دگرسازی خود، خشونت و جنگ میشود.
کتاب «ذهن ارتجاعی» کاوشی دقیق و نوآورانه است در مفهومی که گاهبهگاه هنگام درگرفتن وخیمترین بحرانها با قوت هرچه بیشتر سر برمیآورد: مفهوم محافظهکاری. کوری رابین، نویسنده کتاب، نشان میدهد که محافظهکاری در هسته اصلی خود واکنشی تند و کوبنده است در برابر چالشهای دموکراتیک و ترقیخواهانه، در برابر بهخطرافتادن سلسلهمراتب ثروت و قدرت و منزلت اجتماعی. محافظهکاری، در اصل، واکنش جهان کهن امتیازها و مالکیتها و برتریهای طبقاتی، جنسی، قومی و نژادی است در برابر جهان نوین برابریخواهی و گسترش بیحدومرز سازوکارها و نهادهای دموکراتیک، حتی به بهای برهمخوردن بنیادی وضع موجود امور. این کتاب که سال گذشته با ترجمه شهریار خواجیان (انتشارات ققنوس) منتشر شده بود امسال نیز با ترجمه اکبر معصومبیگی (نشر نگاه) به بازار آمده است.
کوری رابین، متولد 1967، روزنامهنگار، مقالهنویس و نظریهپرداز و استاد علوم سیاسی است که همه توجه و همت پژوهشگرانه خود را مصروف شکلهای معاصر و تازه محافظهکاری و نومحافظهکاری و نیز دشواریهای چپهای نو و لیبرالها در پرداختن به برتریجوییهای آمریکا پس از پایان جنگ سرد کرده است. دامنه پژوهش رابین از مفهوم محافظهکاری گسترهای فراخدامن از شخصیتها و جنبشها را دربر میگیرد: از ادموند برک و تامس هابز تا آین رند و سارا پیلن و بسیاری از مشاهیر و نظریهپردازان نومحافظهکار دو سه دهه اخیر. او در «ذهن ارتجاعی» این ایده اصلی را مطرح میکند که محافظهکاری در اساس راه و روشی سیاسی در واکنش به جنبشهای چپ و رادیکال بوده است. کتاب به دو بخش تقسیم میشود. بخش اول با شرحی کلی درباره هسته ضدانقلابی سیاستهای محافظهکارانه، از انقلاب فرانسه تا امروز، آغاز میکند. این فصل کمتر بر اهداف و مقاصد ضدانقلاب و بیشتر بر تحرکات و مانورهای آن تمرکز دارد. در ادامه کتاب درباره راست نوین و محافظهکاران پس از جنگ سرد بحث میشود. بخش دوم به موضوع خشونت در محافظهکاری میپردازد. هرچند این بخش با مرور وقایع جنگ سرد در آمریکایلاتین
آغاز میشود و با درنگی کلیتر درباره چگونگی رویکرد راست به خشونت از زمان برک به جمعبندی میرسد، بیشتر بحثهای این بخش از ابتدای قرن بیستویکم، ١١ سپتامبر، جنگ با ترور و جنگ در عراق گرفته شده است. این رویدادها و سرگیجهای که در میان محافظهکاران برانگیختهاند، نویسنده را به این نتیجه میرساند که شیفتگی به خشونت در راست امروزی نه نوعی انحراف بلکه سازنده خود این سنت است. در بخشی از یادداشت مترجم بر این کتاب میخوانیم: «محافظهکاری جامعه را چون چیزی میانگارد که میبالد و دامن میگسترد، اما محافظهکاران ترجیح میدهند که شاخوبرگها را هرس کنند اما هرگز دست به ترکیب ریشهها نزنند. از اینجاست که رادیکالها در برابر محافظهکاران بر این باورند که هیچ تغییری مگر دگرگونی بنیادی انقلابی جامعه و انسان نمیتواند در برانداختن جامعه عمیقا ناعادلانه به کار آید. بدینگونه، محافظهکاراناند که با هرگونه دگرگونی ریشهای جامعه به ستیزه برمیخیزند. با این تفصیل، جهان مدرن با سه شق اساسی روبهروست که محافظهکاری تنها یکی از آنهاست و شاید بتواند این مدعا را داشته باشد که در دورههایی در تاریخ سنت سیاسی اروپا مرکزیت داشته است.
یکی دیگر از این شقها لیبرالیسم است که با تعهدش به آزادی و ارزشهای رفرمیستی شناخته میشود و دیگری سوسیالیسم قانونی (و عمدتا سوسیالدموکراسی) که دغدغه خاطر بنیادیناش درخصوص مردم فرودست موجب میشود که همه مسائل سیاسی را تابع بهتحققرسیدن جامعهای واقعیتر و عادلانهتر قرار دهد. به یک اعتبار، سیاست مدرن عمدتا عبارت بوده است از کشاکش و گفتوشنود میان این سه گرایش و سه جنبش». هدف کتاب بررسی تاریخ اندیشه و سیاستورزی محافظهکارانه از زمان تولد آن در انقلاب فرانسه تا امروز است و برای نیل به این هدف، رابین چهرههای سیاسی، ادبی، هنری و حقوقی حامل اندیشه محافظهکاری و ذهن ارتجاعی را به نقد میکشد و به فیلسوفان، دولتمردان، بردهداران، قلمبهمزدها، کاتولیکها، فاشیستها، اوانجلیکها، تجار، نژادپرستان، مزدوران و دیگر حاملان اندیشه ارتجاعی میپردازد. همچنین با بررسی تاریخی اقدامات مختلف دو حزب اصلی آمریکا به همخوانی اندیشه محافظهکاری با سرمایهداری بیقیدوبند و میل به گسترش امپراتوری در عصر کنونی میپردازد.
در این راستا نمایانترین تلاش حزب جمهوریخواه از زمان انتخابات میاندورهای ٢٠١٠ را کاستن از حق و حقوق کارکنان و زنان میداند و این موضوع را نشاندهنده پیشروی جمهوریخواهان به آخرین سنگرهای جنبش کارگری و فمینیستی. باوجوداین، او نشان میدهد که موفقیت راست موهبتی یکدست نیست همچنانکه محافظهکاران مدتهاست خاطرنشان کردهاند نوعی اشتراک مساعی دیالکتیکی بین چپ و راست وجود دارد که طی آن پیشرفت اولی برانگیزنده نوآوریهای دومی میشود. هرچند اغلب ادعا میشود که چپ طرفدار برابری است و راست هواخواه آزادی اما این مفهوم در بیان اختلاف واقعی بین راست و چپ به خطا میرود. بهلحاظ تاریخی، محافظهکاران طرفدار آزادی برای بالاییها و محدودیت برای پایینیها بودهاند. به اعتبار دیگر، آنچه آنها درخصوص برابری میبینند و از آن رویگردانند نه تهدید آزادی که تعمیم آن است. چراکه در این تعمیمیافتن ازدسترفتن آزادی خود را میبینند. این همان تهدیدی بود که ادموند برک در انقلاب فرانسه میدید: نهفقط مصادره اموال یا انفجار خشونت که معکوسشدن امر احترام و فرماندهی نگرانکننده بود.
حتی زمانی که خواستههای چپ به سوی عرصه اقتصاد تغییر مسیر میدهد تهدید گسترش آزادیها بزرگ جلوه میکند: اگر منابع اقتصادی در اختیار زنان و کارگران گذاشته شود تا انتخابهای مستقل انجام دهند آنها آزاد خواهند بود که از شوهران و کارفرمایانشان اطاعت نکنند. به همین دلیل بود که لارنس مید، یکی از روشنفکران برجسته طرفدار بازار آزاد در دهههای ١٩٨٠ و ١٩٩٠ اعلام کرد که دریافتکننده کمکهزینه رفاهی از برخی جهات باید آزادی کمتری داشته باشد. برای محافظهکاران برابری چیزی فراتر از بازتوزیع منابع، فرصتها و دستاوردهاست - هرچند آنها از این چیزها نیز نفرت دارند- ولی برابری در نهایت به معنای گردش قدرت است. محافظهکاران، علیرغم مخالفت با جنبشهای آزادیخواهانه و برابریخواهانه، طرفدار مفهومی پویا از سیاست و جامعهاند که شامل دگرسازی خود، خشونت و جنگ میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.