|

جان ‌کري در کتابش از مذاکره با ايران مي‌گويد

تعهد ظريف و کري بر حل مناقشه به صورت محرمانه

کتاب خاطرات جان کري، وزير خارجه سابق ايالات متحده آمريكا، اين روزها بار ديگر به صدر اخبار رسانه‌ها بازگشته ‌است؛ چه با خبر احتمال حضورش در رقابت انتخاباتي پيش‌روي آمريكا و چه با خبرهايي که درباره ملاقات‌هايش با محمدجواد ظريف در دو سال گذشته منتشر شده است. همه اينها پيوند خورده با انتشار کتاب خاطراتش Every Day is Extra (هر روز موهبتي ديگر است). جان کري، وزير خارجه سابق آمريكا، در اين کتاب به شرح ماجراهاي زندگي خودش از زماني که فرزند يک ديپلمات بوده تا پايان دورانش در وزارت خارجه آمريكا پرداخته است. «کري» فصل هجدهم اين کتاب را به موضوع خاطراتش از مذاکرات هسته‌اي با ايران اختصاص داده است. خبرگزاري تسنيم اين فصل از کتاب را ترجمه کرده که در ادامه بخش‌هايي از آن را مي‌خوانيد. او در اين بخش به مذاکراتي که اواخر دولت احمدي‌نژاد و با پادرمياني عماني‌ها انجام شد، پرداخته ‌است، تيم محرمانه‌اي که مسئول مذاکرات دو طرف شده و اولين ملاقاتش با جواد ظريف در نيويورک را شرح مي‌دهد. او با شرح ملاقاتش با جواد ظريف در نيويورک مي‌نويسد که اگرچه رسانه‌ها اين ملاقات را آغاز فصلي جديد بين ايالات متحده و ايران توصيف کردند؛ اما گفت‌وگو ميان ايران و آمريكا از قبل آغاز شده بود.

مي 2011 زماني که هنوز رئيس کميته روابط خارجي مجلس سنا بودم، به يکي از فرستاده‌هاي سلطان قابوس، پادشاه عمان، معرفي شدم؛ فردي بود به‌ اسم سالم الاسماعيلي. سالم فردي باهوش و نافذ بود. آدم خوش‌‌مشرب و فروتني بود. در واقع مطمئنم ترجيح مي‌داد نامش در اينجا آورده نشود؛ اما واقعيت اين است که نقش او حياتي‌تر از آن است که بتوان ناديده‌اش گرفت.
اولين بار که «سالم» توجه من را جلب کرد، زماني بود که دولت ايران سه کوه‌نورد آمريكايي را که به‌ صورت غيرعمدي وارد کوه‌هاي ايران شده بودند، دستگير کرد. ايراني‌ها گمان می‌کردند که آنها جاسوس باشند. وقتي «سارا شورد»، اولين نفر از آن کوه‌نوردها، در سپتامبر 2010 آزاد شد، علنا به نقشي که «سالم» در آزادشدنش بازي کرده بود، اشاره کرد و چند ساعت بعد از خروج از حريم هوايي ايران از «دوست عزيز» خود سالم الاسماعيلي نام برد و از او تشکر کرد؛ اما چند ماه بعد از آنکه سارا به وطن برگشت، دو کوه‌نورد ديگر يعني «جاش فاتال» و «شين باوئر» همچنان در بازداشت ايران بودند. با توجه به اينکه ايران و آمريكا از تعامل مستقيم درباره اين موضوع اجتناب مي‌کردند، سلطان قابوس و سالم نقش ميانجي‌هاي غيررسمي را بازي مي‌کردند تا آزادي دو نفر ديگر را هم تسهيل کنند.سالم درخواست کرد براي گفت‌وگو درباره موضوع با من ديدار کند و پيشنهاد کرد براي انجام اين گفت‌وگو از واشنگتن به مسقط پرواز کنم. با وجود سابقه موفقيت [سالم] در آزادکردن سارا شورد، پادشاه عمان ترديد داشت که دولت آمريكا قدر او را از لحاظ اينکه تا چه ‌حد مي‌تواند درباره ايراني‌ها اثربخش باشد، بداند.
اهداف سالم فراتر از آزادي کوه‌نوردان بود
در پنج دقيقه اول ديدارم با سالم متوجه شدم که اهداف او فراتر از کوه‌نوردها است. ما درباره اهميت بازگرداندن فوري جاش و شين به کشور صحبت مي‌کرديم؛ ولي او سريعا بحث را به احتمال پيشرفت در حوزه‌هاي ديگر کشاند. در صدر موضوعاتي که مطرح کرد، حرکت فعلي ايران به ‌سمت سلاح هسته‌اي بود. سالم در اولين جلسه براي من اين موضوع را روشن کرد که سلطان قابوس احساس مي‌کند مي‌تواند نقش مؤثري در پيشبرد يک راه‌حل دوجانبه و مورد پذيرش دو طرف داشته باشد.
مواظب گوش‌هاي مزاحم و ميکروفون‌ها بوديم
حالا که آنها {عماني‌ها} دوستي‌شان را ثابت کرده بودند، باورم اين بود که مي‌توان اين موضوع را بررسي کرد که آيا آنها مي‌توانند پلي براي پرکردن شکاف ارتباطي ما با ايراني‌ها باشند یا نه. لازم بود اطلاعات بيشتري درباره نحوه تفکر آنها کسب کنيم. بايد ارزيابي بهتري از احتمالات مي‌داشتيم. سالم و من گفت‌وگوهاي منظمي را هم به‌ صورت تلفني و هم گاه‌به‌گاه به ‌صورت رودررو شروع کرديم. مواظب گوش‌هاي مزاحم و ميکروفون‌ها بوديم. با علم به اينکه افرادي در ايالات متحده و خارج از مرزها بودند که اقدام نظامي را تنها راه‌حل در برابر پيشروي‌هاي هسته‌اي ايران مي‌دانستند، مي‌خواستيم کاري نکنيم که راه‌حل ديپلماتيک قبل از آنکه فرصتي براي گفت‌وگو ميان کشورهاي ما ايجاد شود، به گزينه‌اي غيرممکن تبديل شود.
نخستين ملاقات کري با سلطان قابوس
هشتم دسامبر 2011 وارد کاخ پادشاه [عمان] شدم. هيچ‌وقت با سلطان قابوس ديدار نکرده بودم؛ ولي از شهرتش به‌عنوان يک ميانجي‌ مدبر و داراي روابط خوب با دو طرف درگير در تفرقه‌هاي منطقه‌اي و رهبري که کشورش را از جاده‌هاي خاکي به مدرنيسم رسانده بود، باخبر بودم.
سلطان به من گفت معتقد است فرصتي واقعي پيش‌رو قرار دارد. در داخل دولت ايران از ديرباز سنت اين بوده که مسئوليت مسئله هسته‌اي را تندروهاي شوراي‌عالي امنيت ملي در اختيار داشته باشند؛ اما سلطان از اين دلگرم شده بود که رهبر عالي ايران تصميم گرفته بود اين مسئوليت را به وزارت امور خارجه محول کند و اين به‌ معناي آن بود که مسئله زير نظر علي‌اکبر صالحي، يک کارشناس هسته‌اي آموزش‌ديده در «ام‌آي‌تي»، قرار مي‌گرفت. صالحي پدرخوانده برنامه هسته‌اي بود و به‌همين‌دليل هم از اعتماد رهبر عالي ايران برخوردار بود؛ اما آن‌طور که سلطان مي‌گفت، صالحي در تهران يکي از بزرگ‌ترين طرفداران امتحان‌کردن شانس مذاکره است. بعدا فهميدم مثل هميشه شم سلطان درباره صالحي هم کاملا درست بود.
توصيه سلطان قابوس
سلطان قابوس راهنمايي‌هاي مهمي در جلسه اول در اختيارم گذاشت. او به من گفت: «زيربناي اين مذاکره بايد احترام واقعي و اصيل باشد. اگر ايراني‌ها احساس کنند که به آنها زور گفته مي‌شود يا با آنها ذلت‌بار برخورد مي‌شود، فورا مذاکره را ترک مي‌کنند». اين نصيحت را آويزه گوش کردم. گفت‌وگوهايي که بعدا انجام شدند، اگر نگويم آکنده از غضب، پر از تنش بودند، اما [مسائل] با وجود اختلافات عظيم، اغلب در لفافه احترام پيچيده مي‌شدند، تمام تفاوت‌ها
از همين‌جا بود.
اعضاي تيم مخفي اوباما براي مذاکره با ايران
رئيس‌جمهور اوباما در اقدامي هوشمندانه «جيک ساليوان»، معاون دفتر هيلاري کلينتون، «پانيت تالوار»، از کارکنان شوراي امنيت ملي که بعدا دستيار من در مسائل سياسي شد و همچنين يک کارشناس فناوري اطلاعات و يک مترجم شفاهي را راهي اين جلسه کرد. جيک و پانيت که هر دو آدم‌هاي زيرک و قابلي بودند، در تيم امنيت ملي نقش‌هاي کليدي داشتند، ولي آن زمان هنوز ناشناخته مانده بودند و به همين دليل، براي انجام اين وظيفه عالي بودند. آنها اقدامات فوق‌العاده‌اي هم براي محرمانه‌ماندن سفرشان انجام دادند.
جلسه بدون هيچ مانع و مشکلی آغاز شد، ولي هيچ‌کدام از طرفين فکر نمي‌کردند که اين جلسه، سازنده بود. به جيک و پانيت دستور داده شده بود که هيچ نرمشي در موضوع غني‌سازي نشان ندهند و همين ايراني‌ها را عصباني کرده بود. در مقابل هم طرف ايراني تمايلي براي پذيرفتن کوچک‌ترين محدوديت‌ها در برنامه هسته‌اي‌اش نشان نداده بود.
با وجود همه اينها همين که آنها با عنايت رهبر عالي ايران در آن جلسه حاضر شده بودند نشان‌دهنده اين بود که ديپلماسي را جدي گرفته بودند. همين نکته، به تنهايي تحولي مهم بود و در بحبوحه نزديک به 40 سال که اتفاقي جز طعن و کنايه ميان دو طرف ردوبدل نشده بود نشانه‌اي دلگرم‌کننده به حساب مي‌آمد. در ادامه همان تابستان، شرايط حتي متزلزل‌تر شد. اسرائيل به صورت علني و خصوصي علامت‌هايي ارسال مي‌کرد مبني‌بر اينکه ايران در حال نزديک‌‌شدن به خط قرمزهاست و نشانه‌هاي بيشتر و بيشتري دريافت مي‌شدند مبني‌بر اينکه ارتش اسرائيل آماده حمله است... اولويت در آن‌موقع مجاب‌کردن اسرائيل براي عدم بمباران ايران، دست‌کم به صورت موقت بود. کانال محرمانه با همه مقاصد و اهدافي که داشت، معلق شد. تنها چند ماه با تشکيل جلسه‌اي مجدد ميان ايران و آمريكا فاصله وجود داشت.
حضور بيل برنز
رئيس‌جمهور اوباما تشخيص داد، وقت آن است به ايراني‌ها اين علامت را بدهيم که ايالات متحده آماده بحث درباره توافق محتملي است که در آن ايران بتواند به غني‌سازي اورانيوم در مقياس محدود ادامه دهد. به‌هرحال، ساير شريکان مذاکره‌کننده ما در 1+5 از قبل به اين نتيجه رسيده بودند. ما تنها کساني بوديم که جا مانده بوديم. ممکن بود ايالات متحده هم بعدها بابت ازدست‌دادن فرصت براي حل مسالمت‌آميز اين بحران مقصر شناخته شود.
با کمک عماني‌ها، برنامه‌ريزي براي جلسه‌اي ديگر با ايراني‌ها را شروع کرديم. من به‌شدت موافق اين بودم که هيئت موردنظر را «بيل برنز»، معاون وزير خارجه، هدايت کند. بيل، از مأموران کهنه‌کار وزارت خارجه بود که در کاخ سفيد بسيار مورد احترام بود. بين ديپلمات‌هاي حرفه‌اي، او يکي از ممتازترين کساني است که وزارت خارجه به خود ديده. مي‌دانستم که از احترام کلينتون و رئيس‌جمهور برخوردار است... .
پيام آمريكايي
رئيس‌جمهور و من مي‌دانستيم که حضور بيل در کانال پشت‌پرده دو هدف را دنبال مي‌کرد: اول، ثابت مي‌کرد ما چقدر درباره گفت‌وگوها جدي هستيم و دوم، اميدوار بوديم که اين اقدام به مشارکت سطح‌بالا از سوي ايراني‌ها منجر شود. رئيس‌جمهور اوباما هم مي‌خواست اطمينان حاصل کند جلسه بعد از سوگندخوردن من به‌عنوان وزير خارجه آمريكا برگزار مي‌شود.
يكم فوريه 2013 من سوگند ياد کردم. بيل و ساير اعضاي هيئت اوايل مارس به مسقط سفر کردند. او پيامي را رساند که ايراني‌ها مشتاق شنيدنش بودند: ايالات متحده آماده خواهد بود مشروط بر موافقت ايران با ايجاد محدوديت‌هاي شديد، دائمي و قابل راستي‌آزمايي [در برنامه هسته‌اي خود] داشتن برنامه‌اي محدود، صرفا مسالمت‌آميز و بومي در زمينه غني‌سازي ايران را مورد بررسي قرار دهد.
با پيروزي روحاني شگفت‌زده و دلگرم شديم
اين روند با نزديک‌شدن به انتخابات رياست‌جمهوري ايران در ژوئن 2013 متوقف شد. وقتي نامزد ميانه‌روتر، حسن روحاني، پيروز شد، ما شگفت‌زده و دلگرم شديم. روحاني محور مبارزات انتخاباتي‌اش را ترميم روابط ايران با جامعه بين‌الملل قرار داده بود. او 16 سال هم دبير شوراي‌عالي امنيت ملي بود و در آن سمت کاملا در دوره‌هاي قبلي مذاکرات هسته‌اي حضور داشت. نمي‌دانستيم که اين موضوع مؤثر خواهد بود يا برعکس، ولي اين را درک مي‌کرديم که اندکي تخصص به بي‌اطلاعي ارجحيت دارد.
به‌علاوه، از اينکه روحاني جواد ظريف را به‌عنوان وزير خارجه و مسئول پرونده هسته‌اي منصوب کرد، تا حدي خيالمان آسوده شد. شهرتش به دليل حدودا 10 سالي که نماينده ايران در سازمان ملل متحد بود، به خوبي شناخته‌شده بود. او صحنه روابط بين‌المللي را خيلي خوب مي‌شناخت. سال‌هاي زيادي در ايالات متحده زندگي کرده بود، زبان انگليسي را روان صحبت مي‌کرد و به فرهنگ آمريكا اشراف داشت. مضاف‌براين، سلف ظريف؛ يعني علي صالحي که براي تشکيل کانال پشت‌پرده ضروري بود، به‌عنوان رئيس برنامه انرژي اتمي ايران انتخاب شد. اين انتصابات به نظر مي‌رسيد هدف جدي ايران را تقويت مي‌کردند. ضمن آنکه محتاطانه خوش‌بين بودم گفت‌وگوهايمان احيا خواهند شد. وقتي از «سالم» شنيدم که تيم روحاني بدون فوت وقت با عماني‌ها تماس گرفته و اين پيام را به آنها رسانده‌‌اند که مايل به پيشبرد کار هستند اين باورم تأييد شد.
چند هفته بعد از تحليف روحاني در ماه آگوست، بيل در رأس هيئتي عازم مسقط شد. زماني که آنجا بود هر شب با هم صحبت مي‌کرديم. مي‌گفت تغييراتي اساسي در فضاي گفت‌وگوها ايجاد شده است. براي اولين‌بار، هيئت ما واقعا برداشتش اين بود که ايراني‌ها مانند ما مايل به يافتن راهي براي پيشبرد کار هستند. در جلسه‌هاي قبلي تا حد زيادي اين‌طور بود که پشت سر هم سخنراني‌هاي مطول انجام مي‌شد و هر نفر بعد از ديگري صحبت مي‌کرد، اما حالا گفت‌وگوهايي واقعي در جريان بود.
وقتي بيل برگشت از او پرسيدم چقدر با يافتن نقطه نظرات مشترک با آنها فاصله داريم؟ گفت: «هنوز وارد زمين بازي بيسبال نشده‌ايم، ولي حداقل داخل پارکينگ که هستيم». مخاطره‌اي که با دو سال تعاملات پشت پرده پذيرفته بوديم، ارزشش را داشت.
نخستين ملاقات با ظريف در نيويورک
جواد ظريف، وزير امور خارجه ايران، از در اتاقي کوچک و بي‌پنجره که کنار سالن شوراي امنيت سازمان ملل قرار داشت و به‌زحمت بزرگ‌تر از انباري‌هاي داخل خانه بود، رد شد. داخل اتاق فقط يک ميز و دو صندلي قرار داشت. با هماهنگي‌هاي قبلي، من از دري در آن‌سو وارد شده و آنجا منتظر بودم. اين اولين ديداري بود که در 40 سال گذشته ميان يک وزير خارجه آمريكا و وزير خارجه ايران انجام مي‌شد.
ارزيابي‌هاي متحدان ما، از جمله اسرائيل و کارشناسان خودمان اين بود که ايران با شتاب در حال حرکت به‌سمت توانمندي سلاح هسته‌اي بود. هيچ‌کس شکي نداشت که آنها در آن زمان به توانمندي چرخه سوخت هسته‌اي دست پيدا کرده بودند. ايران از 164 سانتريفيوژي که در روزهاي اوليه دولت جورج دبليو بوش براي غني‌سازي اورانيوم مي‌چرخاند، تا سال 2011 خودش را به جايي رسانده بود که از ميان 27هزار سانتريفيوژ مستقر خود، از 19 هزار دستگاه آن استفاده می‌کرد. ايراني‌ها مقادير کافي اورانيوم غني‌شده ذخيره کرده بودند که در صورت گريز هسته‌اي براي ساخت هشت تا 10 بمب کافي بود. آنها چند ماه با راه‌اندازي يک رآکتور پلوتونيوم که قادر به توليد مقادير کافي پلوتونيوم درجه تسليحاتي براي ساخت بمب‌هاي بيشتر بود، فاصله داشتند. ارزيابي کارشناسان ما اين بود که ايران مي‌تواند ظرف دو تا سه ماه به‌سمت ساخت يک بمب گريز بزند.مسئله ديگري که به همين اندازه بدشگون بود، اين بود که بسياري از قوي‌ترين متحدان ما در منطقه، فعالانه با ايالات متحده لابي مي‌کردند تا تأسيسات هسته‌اي ايران را بمباران کنيم. سال‌ها بود که نخست‌وزيران، پادشاهان و رؤساي‌جمهور در منطقه همه در‌اين‌باره بحث مي‌کردند که ايالات متحده بايد [عليه ايران] حملات پيشگيرانه
انجام دهد.
به‌دنبال يافتن راهي براي پيشرفت بوديم
وقتي که من و ظريف در آن اتاق کوچک سازمان ملل نشستيم تا اولين گفت‌وگويمان را آغاز کنيم، اين واقعيت مبرهن را در گوشه ذهنم داشتم. قرار بود آن نشست يک مکالمه مختصر باشد. من و جواد در آن اتاق کوچکي که اندازه کمد بود، نزديک به نيم ساعت صحبت کرديم. درباره او، تا آنجا که مي‌شد از دوستان و همکاراني که با او در سازمان ملل کار کرده بودند، کسب اطلاع کرده بودم. مشخص بود که او هم همين کار را کرده بود، چون به همکاري من با عماني‌ها و ساير مراوداتم در منطقه اشاره مي‌کرد. تسلط جواد به ضرب‌المثل‌هاي زبان انگليسي به‌سرعت توجهم را جلب کرد. تحصيلاتش در آمريكا و سال‌هايي که نماينده دائم ايران در سازمان ملل بود، باعث شده بود آشنايي زيادي با سياست در آمريكا داشته باشد؛ کتاب‌خوانده، تحصيل‌کرده و باهوش بود، سخنگويي فصيح و متعهد هم براي رژيم ايران بود که بر سر اين، اختلاف‌هایی بسيار بنيادين داشتيم.
ابتدا با هم خوش‌‌وبش کرديم، درباره سال‌هايي که در نيويورک و سازمان ملل بود، زندگي‌اش در ايران، خانواده‌اش، سياست در کشور ما، شغل من و سنا. بعد سر اصل مطلب رفتيم. اين را روشن کردم که دولت قصد دارد جدي باشد، ولي معني‌اش اين نبود که براي رسيدن به توافق بر سر برنامه هسته‌اي ايران، عجله يا اجباري احساس مي‌کند. توافق‌نکردن بهتر از توافق بد است و آنچه اهميت حياتي دارد اين است که ايران بتواند اثبات کند به استانداردهاي آژانس بين‌المللي انرژي اتمي و فراتر از آن، پايبند مي‌ماند، در غير اين صورت داريم وقت تلف مي‌کنيم. او هم گفت که ايران، کشته‌مرده توافق نيست. فتواي آيت‌الله [خامنه‌اي] را که در سال 2003 علني شده بود و مي‌گفت ايران به‌دنبال سلاح هسته‌اي نخواهد بود، يادآوري کرد؛ گفتم که ما مشخصا به توافقي با بيشترين قابليت راستي‌آزمايي نسبت به توافق‌هاي بين‌المللي حاصل‌شده تا آن موقع نياز داريم. يک چيز مشخص شد: هر کدام از ما ملاک‌هاي اصولي‌اي داشتيم که هيچ‌گاه آنها را زير پا نمي‌گذاشتيم اما هر دو هم با جديت به‌دنبال يافتن راهي براي پيشرفت بوديم.
قبل از آنکه آنجا را ترک کنيم درباره اهميت محرمانه‌ماندن مسائل صحبت کرديم. از همان اول، هر دو اذعان کرديم که رابطه‌مان در موفقيت کار اهميتي حياتي خواهد داشت. لازم بود يک خط ارتباطي آزاد داشته باشيم که بتوانيم در مواقع حساس و اضطراري مستقيم تماس حاصل کنيم، به همين دليل، در اولين جلسه‌مان متعهد شديم از حل‌کردن مناقشاتمان به‌صورت علني و از طريق رسانه‌ها خودداري کنيم، به‌جايش قرار شد هر کاري بتوانيم براي حل آنها به‌صورت محرمانه انجام دهيم.

کتاب خاطرات جان کري، وزير خارجه سابق ايالات متحده آمريكا، اين روزها بار ديگر به صدر اخبار رسانه‌ها بازگشته ‌است؛ چه با خبر احتمال حضورش در رقابت انتخاباتي پيش‌روي آمريكا و چه با خبرهايي که درباره ملاقات‌هايش با محمدجواد ظريف در دو سال گذشته منتشر شده است. همه اينها پيوند خورده با انتشار کتاب خاطراتش Every Day is Extra (هر روز موهبتي ديگر است). جان کري، وزير خارجه سابق آمريكا، در اين کتاب به شرح ماجراهاي زندگي خودش از زماني که فرزند يک ديپلمات بوده تا پايان دورانش در وزارت خارجه آمريكا پرداخته است. «کري» فصل هجدهم اين کتاب را به موضوع خاطراتش از مذاکرات هسته‌اي با ايران اختصاص داده است. خبرگزاري تسنيم اين فصل از کتاب را ترجمه کرده که در ادامه بخش‌هايي از آن را مي‌خوانيد. او در اين بخش به مذاکراتي که اواخر دولت احمدي‌نژاد و با پادرمياني عماني‌ها انجام شد، پرداخته ‌است، تيم محرمانه‌اي که مسئول مذاکرات دو طرف شده و اولين ملاقاتش با جواد ظريف در نيويورک را شرح مي‌دهد. او با شرح ملاقاتش با جواد ظريف در نيويورک مي‌نويسد که اگرچه رسانه‌ها اين ملاقات را آغاز فصلي جديد بين ايالات متحده و ايران توصيف کردند؛ اما گفت‌وگو ميان ايران و آمريكا از قبل آغاز شده بود.

مي 2011 زماني که هنوز رئيس کميته روابط خارجي مجلس سنا بودم، به يکي از فرستاده‌هاي سلطان قابوس، پادشاه عمان، معرفي شدم؛ فردي بود به‌ اسم سالم الاسماعيلي. سالم فردي باهوش و نافذ بود. آدم خوش‌‌مشرب و فروتني بود. در واقع مطمئنم ترجيح مي‌داد نامش در اينجا آورده نشود؛ اما واقعيت اين است که نقش او حياتي‌تر از آن است که بتوان ناديده‌اش گرفت.
اولين بار که «سالم» توجه من را جلب کرد، زماني بود که دولت ايران سه کوه‌نورد آمريكايي را که به‌ صورت غيرعمدي وارد کوه‌هاي ايران شده بودند، دستگير کرد. ايراني‌ها گمان می‌کردند که آنها جاسوس باشند. وقتي «سارا شورد»، اولين نفر از آن کوه‌نوردها، در سپتامبر 2010 آزاد شد، علنا به نقشي که «سالم» در آزادشدنش بازي کرده بود، اشاره کرد و چند ساعت بعد از خروج از حريم هوايي ايران از «دوست عزيز» خود سالم الاسماعيلي نام برد و از او تشکر کرد؛ اما چند ماه بعد از آنکه سارا به وطن برگشت، دو کوه‌نورد ديگر يعني «جاش فاتال» و «شين باوئر» همچنان در بازداشت ايران بودند. با توجه به اينکه ايران و آمريكا از تعامل مستقيم درباره اين موضوع اجتناب مي‌کردند، سلطان قابوس و سالم نقش ميانجي‌هاي غيررسمي را بازي مي‌کردند تا آزادي دو نفر ديگر را هم تسهيل کنند.سالم درخواست کرد براي گفت‌وگو درباره موضوع با من ديدار کند و پيشنهاد کرد براي انجام اين گفت‌وگو از واشنگتن به مسقط پرواز کنم. با وجود سابقه موفقيت [سالم] در آزادکردن سارا شورد، پادشاه عمان ترديد داشت که دولت آمريكا قدر او را از لحاظ اينکه تا چه ‌حد مي‌تواند درباره ايراني‌ها اثربخش باشد، بداند.
اهداف سالم فراتر از آزادي کوه‌نوردان بود
در پنج دقيقه اول ديدارم با سالم متوجه شدم که اهداف او فراتر از کوه‌نوردها است. ما درباره اهميت بازگرداندن فوري جاش و شين به کشور صحبت مي‌کرديم؛ ولي او سريعا بحث را به احتمال پيشرفت در حوزه‌هاي ديگر کشاند. در صدر موضوعاتي که مطرح کرد، حرکت فعلي ايران به ‌سمت سلاح هسته‌اي بود. سالم در اولين جلسه براي من اين موضوع را روشن کرد که سلطان قابوس احساس مي‌کند مي‌تواند نقش مؤثري در پيشبرد يک راه‌حل دوجانبه و مورد پذيرش دو طرف داشته باشد.
مواظب گوش‌هاي مزاحم و ميکروفون‌ها بوديم
حالا که آنها {عماني‌ها} دوستي‌شان را ثابت کرده بودند، باورم اين بود که مي‌توان اين موضوع را بررسي کرد که آيا آنها مي‌توانند پلي براي پرکردن شکاف ارتباطي ما با ايراني‌ها باشند یا نه. لازم بود اطلاعات بيشتري درباره نحوه تفکر آنها کسب کنيم. بايد ارزيابي بهتري از احتمالات مي‌داشتيم. سالم و من گفت‌وگوهاي منظمي را هم به‌ صورت تلفني و هم گاه‌به‌گاه به ‌صورت رودررو شروع کرديم. مواظب گوش‌هاي مزاحم و ميکروفون‌ها بوديم. با علم به اينکه افرادي در ايالات متحده و خارج از مرزها بودند که اقدام نظامي را تنها راه‌حل در برابر پيشروي‌هاي هسته‌اي ايران مي‌دانستند، مي‌خواستيم کاري نکنيم که راه‌حل ديپلماتيک قبل از آنکه فرصتي براي گفت‌وگو ميان کشورهاي ما ايجاد شود، به گزينه‌اي غيرممکن تبديل شود.
نخستين ملاقات کري با سلطان قابوس
هشتم دسامبر 2011 وارد کاخ پادشاه [عمان] شدم. هيچ‌وقت با سلطان قابوس ديدار نکرده بودم؛ ولي از شهرتش به‌عنوان يک ميانجي‌ مدبر و داراي روابط خوب با دو طرف درگير در تفرقه‌هاي منطقه‌اي و رهبري که کشورش را از جاده‌هاي خاکي به مدرنيسم رسانده بود، باخبر بودم.
سلطان به من گفت معتقد است فرصتي واقعي پيش‌رو قرار دارد. در داخل دولت ايران از ديرباز سنت اين بوده که مسئوليت مسئله هسته‌اي را تندروهاي شوراي‌عالي امنيت ملي در اختيار داشته باشند؛ اما سلطان از اين دلگرم شده بود که رهبر عالي ايران تصميم گرفته بود اين مسئوليت را به وزارت امور خارجه محول کند و اين به‌ معناي آن بود که مسئله زير نظر علي‌اکبر صالحي، يک کارشناس هسته‌اي آموزش‌ديده در «ام‌آي‌تي»، قرار مي‌گرفت. صالحي پدرخوانده برنامه هسته‌اي بود و به‌همين‌دليل هم از اعتماد رهبر عالي ايران برخوردار بود؛ اما آن‌طور که سلطان مي‌گفت، صالحي در تهران يکي از بزرگ‌ترين طرفداران امتحان‌کردن شانس مذاکره است. بعدا فهميدم مثل هميشه شم سلطان درباره صالحي هم کاملا درست بود.
توصيه سلطان قابوس
سلطان قابوس راهنمايي‌هاي مهمي در جلسه اول در اختيارم گذاشت. او به من گفت: «زيربناي اين مذاکره بايد احترام واقعي و اصيل باشد. اگر ايراني‌ها احساس کنند که به آنها زور گفته مي‌شود يا با آنها ذلت‌بار برخورد مي‌شود، فورا مذاکره را ترک مي‌کنند». اين نصيحت را آويزه گوش کردم. گفت‌وگوهايي که بعدا انجام شدند، اگر نگويم آکنده از غضب، پر از تنش بودند، اما [مسائل] با وجود اختلافات عظيم، اغلب در لفافه احترام پيچيده مي‌شدند، تمام تفاوت‌ها
از همين‌جا بود.
اعضاي تيم مخفي اوباما براي مذاکره با ايران
رئيس‌جمهور اوباما در اقدامي هوشمندانه «جيک ساليوان»، معاون دفتر هيلاري کلينتون، «پانيت تالوار»، از کارکنان شوراي امنيت ملي که بعدا دستيار من در مسائل سياسي شد و همچنين يک کارشناس فناوري اطلاعات و يک مترجم شفاهي را راهي اين جلسه کرد. جيک و پانيت که هر دو آدم‌هاي زيرک و قابلي بودند، در تيم امنيت ملي نقش‌هاي کليدي داشتند، ولي آن زمان هنوز ناشناخته مانده بودند و به همين دليل، براي انجام اين وظيفه عالي بودند. آنها اقدامات فوق‌العاده‌اي هم براي محرمانه‌ماندن سفرشان انجام دادند.
جلسه بدون هيچ مانع و مشکلی آغاز شد، ولي هيچ‌کدام از طرفين فکر نمي‌کردند که اين جلسه، سازنده بود. به جيک و پانيت دستور داده شده بود که هيچ نرمشي در موضوع غني‌سازي نشان ندهند و همين ايراني‌ها را عصباني کرده بود. در مقابل هم طرف ايراني تمايلي براي پذيرفتن کوچک‌ترين محدوديت‌ها در برنامه هسته‌اي‌اش نشان نداده بود.
با وجود همه اينها همين که آنها با عنايت رهبر عالي ايران در آن جلسه حاضر شده بودند نشان‌دهنده اين بود که ديپلماسي را جدي گرفته بودند. همين نکته، به تنهايي تحولي مهم بود و در بحبوحه نزديک به 40 سال که اتفاقي جز طعن و کنايه ميان دو طرف ردوبدل نشده بود نشانه‌اي دلگرم‌کننده به حساب مي‌آمد. در ادامه همان تابستان، شرايط حتي متزلزل‌تر شد. اسرائيل به صورت علني و خصوصي علامت‌هايي ارسال مي‌کرد مبني‌بر اينکه ايران در حال نزديک‌‌شدن به خط قرمزهاست و نشانه‌هاي بيشتر و بيشتري دريافت مي‌شدند مبني‌بر اينکه ارتش اسرائيل آماده حمله است... اولويت در آن‌موقع مجاب‌کردن اسرائيل براي عدم بمباران ايران، دست‌کم به صورت موقت بود. کانال محرمانه با همه مقاصد و اهدافي که داشت، معلق شد. تنها چند ماه با تشکيل جلسه‌اي مجدد ميان ايران و آمريكا فاصله وجود داشت.
حضور بيل برنز
رئيس‌جمهور اوباما تشخيص داد، وقت آن است به ايراني‌ها اين علامت را بدهيم که ايالات متحده آماده بحث درباره توافق محتملي است که در آن ايران بتواند به غني‌سازي اورانيوم در مقياس محدود ادامه دهد. به‌هرحال، ساير شريکان مذاکره‌کننده ما در 1+5 از قبل به اين نتيجه رسيده بودند. ما تنها کساني بوديم که جا مانده بوديم. ممکن بود ايالات متحده هم بعدها بابت ازدست‌دادن فرصت براي حل مسالمت‌آميز اين بحران مقصر شناخته شود.
با کمک عماني‌ها، برنامه‌ريزي براي جلسه‌اي ديگر با ايراني‌ها را شروع کرديم. من به‌شدت موافق اين بودم که هيئت موردنظر را «بيل برنز»، معاون وزير خارجه، هدايت کند. بيل، از مأموران کهنه‌کار وزارت خارجه بود که در کاخ سفيد بسيار مورد احترام بود. بين ديپلمات‌هاي حرفه‌اي، او يکي از ممتازترين کساني است که وزارت خارجه به خود ديده. مي‌دانستم که از احترام کلينتون و رئيس‌جمهور برخوردار است... .
پيام آمريكايي
رئيس‌جمهور و من مي‌دانستيم که حضور بيل در کانال پشت‌پرده دو هدف را دنبال مي‌کرد: اول، ثابت مي‌کرد ما چقدر درباره گفت‌وگوها جدي هستيم و دوم، اميدوار بوديم که اين اقدام به مشارکت سطح‌بالا از سوي ايراني‌ها منجر شود. رئيس‌جمهور اوباما هم مي‌خواست اطمينان حاصل کند جلسه بعد از سوگندخوردن من به‌عنوان وزير خارجه آمريكا برگزار مي‌شود.
يكم فوريه 2013 من سوگند ياد کردم. بيل و ساير اعضاي هيئت اوايل مارس به مسقط سفر کردند. او پيامي را رساند که ايراني‌ها مشتاق شنيدنش بودند: ايالات متحده آماده خواهد بود مشروط بر موافقت ايران با ايجاد محدوديت‌هاي شديد، دائمي و قابل راستي‌آزمايي [در برنامه هسته‌اي خود] داشتن برنامه‌اي محدود، صرفا مسالمت‌آميز و بومي در زمينه غني‌سازي ايران را مورد بررسي قرار دهد.
با پيروزي روحاني شگفت‌زده و دلگرم شديم
اين روند با نزديک‌شدن به انتخابات رياست‌جمهوري ايران در ژوئن 2013 متوقف شد. وقتي نامزد ميانه‌روتر، حسن روحاني، پيروز شد، ما شگفت‌زده و دلگرم شديم. روحاني محور مبارزات انتخاباتي‌اش را ترميم روابط ايران با جامعه بين‌الملل قرار داده بود. او 16 سال هم دبير شوراي‌عالي امنيت ملي بود و در آن سمت کاملا در دوره‌هاي قبلي مذاکرات هسته‌اي حضور داشت. نمي‌دانستيم که اين موضوع مؤثر خواهد بود يا برعکس، ولي اين را درک مي‌کرديم که اندکي تخصص به بي‌اطلاعي ارجحيت دارد.
به‌علاوه، از اينکه روحاني جواد ظريف را به‌عنوان وزير خارجه و مسئول پرونده هسته‌اي منصوب کرد، تا حدي خيالمان آسوده شد. شهرتش به دليل حدودا 10 سالي که نماينده ايران در سازمان ملل متحد بود، به خوبي شناخته‌شده بود. او صحنه روابط بين‌المللي را خيلي خوب مي‌شناخت. سال‌هاي زيادي در ايالات متحده زندگي کرده بود، زبان انگليسي را روان صحبت مي‌کرد و به فرهنگ آمريكا اشراف داشت. مضاف‌براين، سلف ظريف؛ يعني علي صالحي که براي تشکيل کانال پشت‌پرده ضروري بود، به‌عنوان رئيس برنامه انرژي اتمي ايران انتخاب شد. اين انتصابات به نظر مي‌رسيد هدف جدي ايران را تقويت مي‌کردند. ضمن آنکه محتاطانه خوش‌بين بودم گفت‌وگوهايمان احيا خواهند شد. وقتي از «سالم» شنيدم که تيم روحاني بدون فوت وقت با عماني‌ها تماس گرفته و اين پيام را به آنها رسانده‌‌اند که مايل به پيشبرد کار هستند اين باورم تأييد شد.
چند هفته بعد از تحليف روحاني در ماه آگوست، بيل در رأس هيئتي عازم مسقط شد. زماني که آنجا بود هر شب با هم صحبت مي‌کرديم. مي‌گفت تغييراتي اساسي در فضاي گفت‌وگوها ايجاد شده است. براي اولين‌بار، هيئت ما واقعا برداشتش اين بود که ايراني‌ها مانند ما مايل به يافتن راهي براي پيشبرد کار هستند. در جلسه‌هاي قبلي تا حد زيادي اين‌طور بود که پشت سر هم سخنراني‌هاي مطول انجام مي‌شد و هر نفر بعد از ديگري صحبت مي‌کرد، اما حالا گفت‌وگوهايي واقعي در جريان بود.
وقتي بيل برگشت از او پرسيدم چقدر با يافتن نقطه نظرات مشترک با آنها فاصله داريم؟ گفت: «هنوز وارد زمين بازي بيسبال نشده‌ايم، ولي حداقل داخل پارکينگ که هستيم». مخاطره‌اي که با دو سال تعاملات پشت پرده پذيرفته بوديم، ارزشش را داشت.
نخستين ملاقات با ظريف در نيويورک
جواد ظريف، وزير امور خارجه ايران، از در اتاقي کوچک و بي‌پنجره که کنار سالن شوراي امنيت سازمان ملل قرار داشت و به‌زحمت بزرگ‌تر از انباري‌هاي داخل خانه بود، رد شد. داخل اتاق فقط يک ميز و دو صندلي قرار داشت. با هماهنگي‌هاي قبلي، من از دري در آن‌سو وارد شده و آنجا منتظر بودم. اين اولين ديداري بود که در 40 سال گذشته ميان يک وزير خارجه آمريكا و وزير خارجه ايران انجام مي‌شد.
ارزيابي‌هاي متحدان ما، از جمله اسرائيل و کارشناسان خودمان اين بود که ايران با شتاب در حال حرکت به‌سمت توانمندي سلاح هسته‌اي بود. هيچ‌کس شکي نداشت که آنها در آن زمان به توانمندي چرخه سوخت هسته‌اي دست پيدا کرده بودند. ايران از 164 سانتريفيوژي که در روزهاي اوليه دولت جورج دبليو بوش براي غني‌سازي اورانيوم مي‌چرخاند، تا سال 2011 خودش را به جايي رسانده بود که از ميان 27هزار سانتريفيوژ مستقر خود، از 19 هزار دستگاه آن استفاده می‌کرد. ايراني‌ها مقادير کافي اورانيوم غني‌شده ذخيره کرده بودند که در صورت گريز هسته‌اي براي ساخت هشت تا 10 بمب کافي بود. آنها چند ماه با راه‌اندازي يک رآکتور پلوتونيوم که قادر به توليد مقادير کافي پلوتونيوم درجه تسليحاتي براي ساخت بمب‌هاي بيشتر بود، فاصله داشتند. ارزيابي کارشناسان ما اين بود که ايران مي‌تواند ظرف دو تا سه ماه به‌سمت ساخت يک بمب گريز بزند.مسئله ديگري که به همين اندازه بدشگون بود، اين بود که بسياري از قوي‌ترين متحدان ما در منطقه، فعالانه با ايالات متحده لابي مي‌کردند تا تأسيسات هسته‌اي ايران را بمباران کنيم. سال‌ها بود که نخست‌وزيران، پادشاهان و رؤساي‌جمهور در منطقه همه در‌اين‌باره بحث مي‌کردند که ايالات متحده بايد [عليه ايران] حملات پيشگيرانه
انجام دهد.
به‌دنبال يافتن راهي براي پيشرفت بوديم
وقتي که من و ظريف در آن اتاق کوچک سازمان ملل نشستيم تا اولين گفت‌وگويمان را آغاز کنيم، اين واقعيت مبرهن را در گوشه ذهنم داشتم. قرار بود آن نشست يک مکالمه مختصر باشد. من و جواد در آن اتاق کوچکي که اندازه کمد بود، نزديک به نيم ساعت صحبت کرديم. درباره او، تا آنجا که مي‌شد از دوستان و همکاراني که با او در سازمان ملل کار کرده بودند، کسب اطلاع کرده بودم. مشخص بود که او هم همين کار را کرده بود، چون به همکاري من با عماني‌ها و ساير مراوداتم در منطقه اشاره مي‌کرد. تسلط جواد به ضرب‌المثل‌هاي زبان انگليسي به‌سرعت توجهم را جلب کرد. تحصيلاتش در آمريكا و سال‌هايي که نماينده دائم ايران در سازمان ملل بود، باعث شده بود آشنايي زيادي با سياست در آمريكا داشته باشد؛ کتاب‌خوانده، تحصيل‌کرده و باهوش بود، سخنگويي فصيح و متعهد هم براي رژيم ايران بود که بر سر اين، اختلاف‌هایی بسيار بنيادين داشتيم.
ابتدا با هم خوش‌‌وبش کرديم، درباره سال‌هايي که در نيويورک و سازمان ملل بود، زندگي‌اش در ايران، خانواده‌اش، سياست در کشور ما، شغل من و سنا. بعد سر اصل مطلب رفتيم. اين را روشن کردم که دولت قصد دارد جدي باشد، ولي معني‌اش اين نبود که براي رسيدن به توافق بر سر برنامه هسته‌اي ايران، عجله يا اجباري احساس مي‌کند. توافق‌نکردن بهتر از توافق بد است و آنچه اهميت حياتي دارد اين است که ايران بتواند اثبات کند به استانداردهاي آژانس بين‌المللي انرژي اتمي و فراتر از آن، پايبند مي‌ماند، در غير اين صورت داريم وقت تلف مي‌کنيم. او هم گفت که ايران، کشته‌مرده توافق نيست. فتواي آيت‌الله [خامنه‌اي] را که در سال 2003 علني شده بود و مي‌گفت ايران به‌دنبال سلاح هسته‌اي نخواهد بود، يادآوري کرد؛ گفتم که ما مشخصا به توافقي با بيشترين قابليت راستي‌آزمايي نسبت به توافق‌هاي بين‌المللي حاصل‌شده تا آن موقع نياز داريم. يک چيز مشخص شد: هر کدام از ما ملاک‌هاي اصولي‌اي داشتيم که هيچ‌گاه آنها را زير پا نمي‌گذاشتيم اما هر دو هم با جديت به‌دنبال يافتن راهي براي پيشرفت بوديم.
قبل از آنکه آنجا را ترک کنيم درباره اهميت محرمانه‌ماندن مسائل صحبت کرديم. از همان اول، هر دو اذعان کرديم که رابطه‌مان در موفقيت کار اهميتي حياتي خواهد داشت. لازم بود يک خط ارتباطي آزاد داشته باشيم که بتوانيم در مواقع حساس و اضطراري مستقيم تماس حاصل کنيم، به همين دليل، در اولين جلسه‌مان متعهد شديم از حل‌کردن مناقشاتمان به‌صورت علني و از طريق رسانه‌ها خودداري کنيم، به‌جايش قرار شد هر کاري بتوانيم براي حل آنها به‌صورت محرمانه انجام دهيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.