|

ابوريحان و ناصرخسرو

«ابوريحان بيروني» و «ناصرخسرو» دو كتاب تازه مجموعه «تاريخ و ادبيات ايران» است كه مولف آن محمد دهقاني است و تاكنون چند عنوان از اين مجموعه توسط نشر ني منتشر شده است. چند سال پيش عنوان اول اين مجموعه كه به محمدبن زكرياي اختصاص داشت به چاپ رسيد و از آن زمان تاكنون عناوين ديگري از اين مجموعه به چاپ رسيده است. «تاريخ و ادبيات ايران» مجموعه‌اي است كه مخاطبان آن كساني هستند كه به تاريخ فرهنگي و ادبي ايران علاقه‌مندند و از اين‌رو طيف مخاطبان اين مجموعه گستره‌اي وسيع را دربر مي‌گيرد. خوانندگان اين مجموعه با برگزيده‌اي از بهترين شاهكارهاي ادبي ايران همراه با شرح و تفسير لازم روبرو هستند و با خواندن اين كتاب‌ها درمي‌يابند كه اين شاهكارها در چه فضاي تاريخي پديد آمده‌اند و چگونه بر آن تاثير گذاشته‌اند. دهقاني در اين مجموعه فقط به تاريخ و ادبيات ايران پس از اسلام مي‌پردازد و تاريخ ادبي ايران را در پيوند با تاريخ عمومي جهان بررسي كرده است. همان‌‌طور که از عنوان این مجموعه هم برمی‌آید، دهقانی در این‌ کتاب‌ها تاریخ و ادبیات را دو ساحت جدا از هم نمی‌داند بلکه در پی آن است که پیوند میان این دو قلمرو و نیز تاثیراتی را که بر یکدیگر گذاشته‌اند نشان دهد. او در هر کتاب به یکی از چهره‌های تاثیرگذار و حائز اهمیت فرهنگ و ادبیات ایران توجه کرده و در نخستین بخش این مجموعه به بررسی زندگی و آثار پنجاه شاعر و نویسنده و متفکر تا پایان قرن هفتم هجری خواهد پرداخت.
«ابوريحان بيروني» نخستين كتاب عصر غزنوي اين مجموعه است كه مدتي پيش منتشر شد. دهقاني در اين كتاب ابوريحان را يكي از معدود دانشمندان جهان دانسته كه با عدول از معيارهاي فكري و عقيدتي حاكم بر روزگارشان، بنيادهاي تازه‌اي براي دانش بشر ايجاد كرده و زمينه‌هاي تحول آن را فراهم كرده‌‌اند. دهقاني در بخشي از مقدمه‌اش در اين‌مورد نوشته: «تيزبيني و صراحت بيان نقادانه بيروني چنان است كه گويي با دانشمندي امروزي، در رديف بزرگاني چون فرويد و آينشتاين و راسل، سروكار داريم. او را مي‌توانيم نخستين هندشناس و دين‌پژوه و مردم‌شناس جهان (به همان معنايي كه امروز از اين واژه‌ها اراده مي‌كنيم) بدانيم؛ مردي مانند لئورنادو داوينچي كه قرن‌ها از زمان خود پيش‌تر بود و به مسائلي مي‌انديشيد كه به خاطر كمتر كسي از مردمان زمان خودش يا حتا بسياري از انسان‌هاي روزگاران بعد خطور مي‌كرد. به گفته باباجان غفوروف، بيروني چنان از روزگار خود پيش‌تر بود كه درخشان‌ترين اكتشاف‌هاي او را اغلب دانشمندان زمانش درك نمي‌كردند. نخستين كسي بود كه به فرمولي ساده براي اندازه‌گيري محيط زمان دست يافت، و اين را محتمل‌ مي‌دانست كه زمين به دور خورشيد بچرخد.» دهقاني همچنين به اين نكته اشاره كرده كه از مجموعه نوشته‌هاي بيروني چنين برمي‌آيد كه او فلاسفه و متفكراني چون محمد‌بن زكرياي رازي و ابوالعباس ايرانشهري را از بعضي جهات اسوه خود مي‌شمرده است.
«ناصرخسرو» كتاب هفتم عصر غزنوي مجموعه «تاريخ و ادبيات ايران» است كه اين نيز به تازگي منتشر شده است. ناصرخسرو يكي از چهره‌هاي مشهور تاريخ ادبيات ايران است و يكي از مشهورترين آثار او «سفرنامه»‌اش است كه اهميتي بسيار دارد. ناصرخسرو چنان‌چه خودش نيز گفته، اصولا مردي ديواني و دبيرپيشه بود و «به مناسبت شغلش لابد، مثل بيهقي، نويسندگي را بر شاعري ترجيح مي‌داد و مي‌كوشيد به رسم دبيران دربارهاي غزنوي و سلجوقي در قرن پنجم، سخنان خود را تا حد امكان ساده و روشن و دور از تخيل‌ها و تصويرپردازي‌هاي شاعرانه بيان كند». دهقاني درباره اهميت «سفرنامه» ناصرخسرو نوشته كه اگر تمام آثار او به جز همين يكي نابود مي‌شدند، باز هم مي‌توانستيم او را به اعتبار همين يك اثر مختصر يكي از بزرگ‌ترين و هنرمندترين نويسندگان زبان فارسي به شمار آوريم:‌ «سفرنامه راستي شاهكاري بي‌بديل است و ناصرخسرو در آن همه مهارت نويسندگي‌اش را، كه ظاهرا نتيجه سال‌ها كار بي‌وقفه در دستگاه ديواني غزنويان و سلجوقيان بوده است، به كار برده و آگاهي‌هاي ارزشمندي از اوضاع جغرافيايي و اجتماعي و اقتصادي جهان اسلام در روزگار خودش براي ما به يادگار نهاده است. نثر را، به شيوه دبيران، براي استدلال و توصيف و شرح دقيق مناظر و رويدادها و شعر را براي اقناع و احتجاج و تهييج مخاطب به كار مي‌گيرد. پس عجيب نيست كه عقايد فلسفي و كلامي خود را بيشتر در قالب نثر بيان كرده و احساسات و انتقادات ديني و سياسي‌اش را به جامعه شعر درآورده است.»
ناصرخسرو در آغاز تا مدتي از راه مديحه‌سرايي امرار معاش مي‌كرده اما از آنجا كه احتمالا مداحي را مناسب با روحيه خود نمي‌ديده به حرفه دبيري روي آورده است. او به عربي هم همانند فارسي شعر مي‌سرود و در هر دو زبان داراي ديوان بوده اگرچه امروز اثري از ديوان عربي او باقي نيست. دهقاني درباره زمانه ناصرخسرو نوشته: «او مرد آرمان‌خواه پاك‌باخته‌اي است كه در جامعه‌اي عافيت‌انديش و منفعل و ترس‌خورده و آلوده به انواع ظلم و فساد كوشيده است راهي يكسره مخالف پسند زمانه در پيش گيرد. در آستانه پيري كه نياز به ثبات و آرامش معمولا آدم‌ها را محافظه‌كارتر مي‌كند، ناصرخسرو از زندگي بي‌دغدغه و آسوده‌اي كه مي‌توانست در شهر آباد و زيباي بلخ و در ميان خانواده و دوستانش داشته باشد روي مي‌گرداند و به دنبال آرماني بلند كه نويدبخش رهايي انسان بود به دامان دره‌اي تنگ و دورافتاده در حصار كوه‌هايي سر به فلك كشيده پناه مي‌برد. چنين كسي البته، وقتي با خيل مردمان آزمند يا مرعوب روزگارش مواجه مي‌شود، حق دارد كه بر آنها و راه و رسم برده‌وارشان بشورد و خود را بسي فراتر از ايشان ببيند. ناصرخسرو را مي‌توان، به تعبير امروزي، اومانيستي دانست كه انسان را مركز و محور خلقت الاهي و از اين‌رو صاحب آزادي و اختيار و مسئوليت كامل در قبال سرنوشتش مي‌بيند و هيچ عذر و بهانه‌اي را براي گريز از اين آزادي و مسئوليت نمي‌پذيرد.»

«ابوريحان بيروني» و «ناصرخسرو» دو كتاب تازه مجموعه «تاريخ و ادبيات ايران» است كه مولف آن محمد دهقاني است و تاكنون چند عنوان از اين مجموعه توسط نشر ني منتشر شده است. چند سال پيش عنوان اول اين مجموعه كه به محمدبن زكرياي اختصاص داشت به چاپ رسيد و از آن زمان تاكنون عناوين ديگري از اين مجموعه به چاپ رسيده است. «تاريخ و ادبيات ايران» مجموعه‌اي است كه مخاطبان آن كساني هستند كه به تاريخ فرهنگي و ادبي ايران علاقه‌مندند و از اين‌رو طيف مخاطبان اين مجموعه گستره‌اي وسيع را دربر مي‌گيرد. خوانندگان اين مجموعه با برگزيده‌اي از بهترين شاهكارهاي ادبي ايران همراه با شرح و تفسير لازم روبرو هستند و با خواندن اين كتاب‌ها درمي‌يابند كه اين شاهكارها در چه فضاي تاريخي پديد آمده‌اند و چگونه بر آن تاثير گذاشته‌اند. دهقاني در اين مجموعه فقط به تاريخ و ادبيات ايران پس از اسلام مي‌پردازد و تاريخ ادبي ايران را در پيوند با تاريخ عمومي جهان بررسي كرده است. همان‌‌طور که از عنوان این مجموعه هم برمی‌آید، دهقانی در این‌ کتاب‌ها تاریخ و ادبیات را دو ساحت جدا از هم نمی‌داند بلکه در پی آن است که پیوند میان این دو قلمرو و نیز تاثیراتی را که بر یکدیگر گذاشته‌اند نشان دهد. او در هر کتاب به یکی از چهره‌های تاثیرگذار و حائز اهمیت فرهنگ و ادبیات ایران توجه کرده و در نخستین بخش این مجموعه به بررسی زندگی و آثار پنجاه شاعر و نویسنده و متفکر تا پایان قرن هفتم هجری خواهد پرداخت.
«ابوريحان بيروني» نخستين كتاب عصر غزنوي اين مجموعه است كه مدتي پيش منتشر شد. دهقاني در اين كتاب ابوريحان را يكي از معدود دانشمندان جهان دانسته كه با عدول از معيارهاي فكري و عقيدتي حاكم بر روزگارشان، بنيادهاي تازه‌اي براي دانش بشر ايجاد كرده و زمينه‌هاي تحول آن را فراهم كرده‌‌اند. دهقاني در بخشي از مقدمه‌اش در اين‌مورد نوشته: «تيزبيني و صراحت بيان نقادانه بيروني چنان است كه گويي با دانشمندي امروزي، در رديف بزرگاني چون فرويد و آينشتاين و راسل، سروكار داريم. او را مي‌توانيم نخستين هندشناس و دين‌پژوه و مردم‌شناس جهان (به همان معنايي كه امروز از اين واژه‌ها اراده مي‌كنيم) بدانيم؛ مردي مانند لئورنادو داوينچي كه قرن‌ها از زمان خود پيش‌تر بود و به مسائلي مي‌انديشيد كه به خاطر كمتر كسي از مردمان زمان خودش يا حتا بسياري از انسان‌هاي روزگاران بعد خطور مي‌كرد. به گفته باباجان غفوروف، بيروني چنان از روزگار خود پيش‌تر بود كه درخشان‌ترين اكتشاف‌هاي او را اغلب دانشمندان زمانش درك نمي‌كردند. نخستين كسي بود كه به فرمولي ساده براي اندازه‌گيري محيط زمان دست يافت، و اين را محتمل‌ مي‌دانست كه زمين به دور خورشيد بچرخد.» دهقاني همچنين به اين نكته اشاره كرده كه از مجموعه نوشته‌هاي بيروني چنين برمي‌آيد كه او فلاسفه و متفكراني چون محمد‌بن زكرياي رازي و ابوالعباس ايرانشهري را از بعضي جهات اسوه خود مي‌شمرده است.
«ناصرخسرو» كتاب هفتم عصر غزنوي مجموعه «تاريخ و ادبيات ايران» است كه اين نيز به تازگي منتشر شده است. ناصرخسرو يكي از چهره‌هاي مشهور تاريخ ادبيات ايران است و يكي از مشهورترين آثار او «سفرنامه»‌اش است كه اهميتي بسيار دارد. ناصرخسرو چنان‌چه خودش نيز گفته، اصولا مردي ديواني و دبيرپيشه بود و «به مناسبت شغلش لابد، مثل بيهقي، نويسندگي را بر شاعري ترجيح مي‌داد و مي‌كوشيد به رسم دبيران دربارهاي غزنوي و سلجوقي در قرن پنجم، سخنان خود را تا حد امكان ساده و روشن و دور از تخيل‌ها و تصويرپردازي‌هاي شاعرانه بيان كند». دهقاني درباره اهميت «سفرنامه» ناصرخسرو نوشته كه اگر تمام آثار او به جز همين يكي نابود مي‌شدند، باز هم مي‌توانستيم او را به اعتبار همين يك اثر مختصر يكي از بزرگ‌ترين و هنرمندترين نويسندگان زبان فارسي به شمار آوريم:‌ «سفرنامه راستي شاهكاري بي‌بديل است و ناصرخسرو در آن همه مهارت نويسندگي‌اش را، كه ظاهرا نتيجه سال‌ها كار بي‌وقفه در دستگاه ديواني غزنويان و سلجوقيان بوده است، به كار برده و آگاهي‌هاي ارزشمندي از اوضاع جغرافيايي و اجتماعي و اقتصادي جهان اسلام در روزگار خودش براي ما به يادگار نهاده است. نثر را، به شيوه دبيران، براي استدلال و توصيف و شرح دقيق مناظر و رويدادها و شعر را براي اقناع و احتجاج و تهييج مخاطب به كار مي‌گيرد. پس عجيب نيست كه عقايد فلسفي و كلامي خود را بيشتر در قالب نثر بيان كرده و احساسات و انتقادات ديني و سياسي‌اش را به جامعه شعر درآورده است.»
ناصرخسرو در آغاز تا مدتي از راه مديحه‌سرايي امرار معاش مي‌كرده اما از آنجا كه احتمالا مداحي را مناسب با روحيه خود نمي‌ديده به حرفه دبيري روي آورده است. او به عربي هم همانند فارسي شعر مي‌سرود و در هر دو زبان داراي ديوان بوده اگرچه امروز اثري از ديوان عربي او باقي نيست. دهقاني درباره زمانه ناصرخسرو نوشته: «او مرد آرمان‌خواه پاك‌باخته‌اي است كه در جامعه‌اي عافيت‌انديش و منفعل و ترس‌خورده و آلوده به انواع ظلم و فساد كوشيده است راهي يكسره مخالف پسند زمانه در پيش گيرد. در آستانه پيري كه نياز به ثبات و آرامش معمولا آدم‌ها را محافظه‌كارتر مي‌كند، ناصرخسرو از زندگي بي‌دغدغه و آسوده‌اي كه مي‌توانست در شهر آباد و زيباي بلخ و در ميان خانواده و دوستانش داشته باشد روي مي‌گرداند و به دنبال آرماني بلند كه نويدبخش رهايي انسان بود به دامان دره‌اي تنگ و دورافتاده در حصار كوه‌هايي سر به فلك كشيده پناه مي‌برد. چنين كسي البته، وقتي با خيل مردمان آزمند يا مرعوب روزگارش مواجه مي‌شود، حق دارد كه بر آنها و راه و رسم برده‌وارشان بشورد و خود را بسي فراتر از ايشان ببيند. ناصرخسرو را مي‌توان، به تعبير امروزي، اومانيستي دانست كه انسان را مركز و محور خلقت الاهي و از اين‌رو صاحب آزادي و اختيار و مسئوليت كامل در قبال سرنوشتش مي‌بيند و هيچ عذر و بهانه‌اي را براي گريز از اين آزادي و مسئوليت نمي‌پذيرد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.