|

تصوف از دیدگاه تاریخی

«قوت دل و نوش جان» عنوان کتابی است از نصرالله پورجوادی که به‌تازگی توسط نشر نو منتشر شده است. این کتاب سیزده مقاله پورجوادی را دربر گرفته که در زمان‌های مختلفی نوشته شده‌اند و مضمون عمده آنها مسائل تصوف از دیدگاه تاریخی است. مقاله اول کتاب با عنوان «قوت دل و نوش جان»، درباره غذای معنوی است و به تعبیر پورجوادی مربوط است به «قوت دل که در حقیقت یاد خداست». مقاله دوم کتاب درباره مسئله گوشتخواری و پرهیز از آن در اسلام به‌خصوص در تصوف است. پورجوادی درباره این مقاله نوشته: «صوفیان و به‌طورکلی اهل سلوک هرچند که گوشت‌خوردن را منع نمی‌کردند ولی گیاهخواری را بر گوشتخواری ترجیح می‌دادند. درواقع غذایی که نوش جان می‌شد غذای گیاهی بود. مردان خدا پرهیز می‌کردند از آزار رساندن به حیوانات و بزرگ‌ترین آزار را هم کشتن آنها می‌دانستند. از نظر ایشان غذایی که از راه آزار موجودات زنده و کشتن آنها تهیه می‌شود نمی‌تواند نوش جان گردد». مقاله سوم به یکی از درویشان گیاهخوار با نام ابوعبدالله مغربی اختصاص دارد. در اینجا می‌بینیم که «او حتی گیاهانی را که می‌خواست بخورد از بیخ نمی‌کند. از ریشه کندن نباتات و گیاهان درواقع باعث قطع اتصال آنها درباره لذتی است که گفته‌اند که در حکم مادر آنهاست». مقاله چهارم کتاب درباره لذتی است که گفته‌اند خداوند در مقام معشوق می‌برد. موضوعی که احمد غزالی و جلال‌الدین رومی در آثارشان به آن اشاره کرده‌اند. مقاله پنجم به اهمیت ذکر در تصوف مربوط است. مقاله بعدی کتاب به تقسیم‌بندی صوفیان مربوط است و مقاله هفتم به معرفی ابوالغریب اصفهانی پرداخته؛ یکی از کسانی که «دوست داشت زیبایی‌های عالم صنع را درک کند. شاهد را دوست می‌داشت، زیرا شاهد بود که او را به حسن کلی الهی رهنمون می‌گشت». مقاله هشتم به احمد غزالی و شمس‌تبریزی مربوط است. سه مقاله بعدی کتاب به توضیح برخی از نمادهایی پرداخته که در شعر فارسی به کار می‌رفته است، به‌خصوص در شعر حافظ. در مقاله دوازدهم پورجوادی دو نوع تصوف یا مکتب صوفیانه را شرح داده است: «یکی تصوف ایرانی که اساس آن در عشق به جمال و حسن مطلق و رسیدن به حسن کلی از راه شاهددوستی است، و دیگر تصوف محیی‌الدین ‌ابن‌عربی که تا حدودی جنبه فلسفی داشته است. این دو نوع تصوف را که در قرن نهم در شیراز بوده است مورد بررسی قرار داده‌ام. ابن‌عربی بلافاصله بعد از مرگ شناخته نشد. در قرن نهم بود که در شیراز با آراء او آشنا شدند. یعنی چند دهه بعد از حافظ». آخرین مقاله کتاب نیز درباره منبع اصلی حافظ درخصوص «کرشمه» و مضامین مربوط به آن است. در بخشی از مقاله یازدهم کتاب با عنوان «داغ بندگی و داغ عشق» که شرح یکی از رموز عرفانی در دیوان حافظ است می‌خوانیم: «داغ‌کردن و داغ‌داشتن یکی از تعبیرات استعاری (متافورهای) شعر پارسی است که به منزله نماد حالات مختلف، از جمله حالات منفی، به کار رفته است، مانند داغ لعنت، داغ ننگ، داغ حسرت، داغ جفا. ولی معمولا داغ نشانه و نماد مملوکی است. اسب یا گاوی که داغ بر ران داشت نشان می‌داد که مالک او کیست، یا به چه کسی تعلق دارد. حافظ نیز در یکی از غزل‌های خود همین معنی را از داغ بندگی اراده کرده است: به داغ بندگی مردن در این در/ به جان او که از ملک جهان به».

«قوت دل و نوش جان» عنوان کتابی است از نصرالله پورجوادی که به‌تازگی توسط نشر نو منتشر شده است. این کتاب سیزده مقاله پورجوادی را دربر گرفته که در زمان‌های مختلفی نوشته شده‌اند و مضمون عمده آنها مسائل تصوف از دیدگاه تاریخی است. مقاله اول کتاب با عنوان «قوت دل و نوش جان»، درباره غذای معنوی است و به تعبیر پورجوادی مربوط است به «قوت دل که در حقیقت یاد خداست». مقاله دوم کتاب درباره مسئله گوشتخواری و پرهیز از آن در اسلام به‌خصوص در تصوف است. پورجوادی درباره این مقاله نوشته: «صوفیان و به‌طورکلی اهل سلوک هرچند که گوشت‌خوردن را منع نمی‌کردند ولی گیاهخواری را بر گوشتخواری ترجیح می‌دادند. درواقع غذایی که نوش جان می‌شد غذای گیاهی بود. مردان خدا پرهیز می‌کردند از آزار رساندن به حیوانات و بزرگ‌ترین آزار را هم کشتن آنها می‌دانستند. از نظر ایشان غذایی که از راه آزار موجودات زنده و کشتن آنها تهیه می‌شود نمی‌تواند نوش جان گردد». مقاله سوم به یکی از درویشان گیاهخوار با نام ابوعبدالله مغربی اختصاص دارد. در اینجا می‌بینیم که «او حتی گیاهانی را که می‌خواست بخورد از بیخ نمی‌کند. از ریشه کندن نباتات و گیاهان درواقع باعث قطع اتصال آنها درباره لذتی است که گفته‌اند که در حکم مادر آنهاست». مقاله چهارم کتاب درباره لذتی است که گفته‌اند خداوند در مقام معشوق می‌برد. موضوعی که احمد غزالی و جلال‌الدین رومی در آثارشان به آن اشاره کرده‌اند. مقاله پنجم به اهمیت ذکر در تصوف مربوط است. مقاله بعدی کتاب به تقسیم‌بندی صوفیان مربوط است و مقاله هفتم به معرفی ابوالغریب اصفهانی پرداخته؛ یکی از کسانی که «دوست داشت زیبایی‌های عالم صنع را درک کند. شاهد را دوست می‌داشت، زیرا شاهد بود که او را به حسن کلی الهی رهنمون می‌گشت». مقاله هشتم به احمد غزالی و شمس‌تبریزی مربوط است. سه مقاله بعدی کتاب به توضیح برخی از نمادهایی پرداخته که در شعر فارسی به کار می‌رفته است، به‌خصوص در شعر حافظ. در مقاله دوازدهم پورجوادی دو نوع تصوف یا مکتب صوفیانه را شرح داده است: «یکی تصوف ایرانی که اساس آن در عشق به جمال و حسن مطلق و رسیدن به حسن کلی از راه شاهددوستی است، و دیگر تصوف محیی‌الدین ‌ابن‌عربی که تا حدودی جنبه فلسفی داشته است. این دو نوع تصوف را که در قرن نهم در شیراز بوده است مورد بررسی قرار داده‌ام. ابن‌عربی بلافاصله بعد از مرگ شناخته نشد. در قرن نهم بود که در شیراز با آراء او آشنا شدند. یعنی چند دهه بعد از حافظ». آخرین مقاله کتاب نیز درباره منبع اصلی حافظ درخصوص «کرشمه» و مضامین مربوط به آن است. در بخشی از مقاله یازدهم کتاب با عنوان «داغ بندگی و داغ عشق» که شرح یکی از رموز عرفانی در دیوان حافظ است می‌خوانیم: «داغ‌کردن و داغ‌داشتن یکی از تعبیرات استعاری (متافورهای) شعر پارسی است که به منزله نماد حالات مختلف، از جمله حالات منفی، به کار رفته است، مانند داغ لعنت، داغ ننگ، داغ حسرت، داغ جفا. ولی معمولا داغ نشانه و نماد مملوکی است. اسب یا گاوی که داغ بر ران داشت نشان می‌داد که مالک او کیست، یا به چه کسی تعلق دارد. حافظ نیز در یکی از غزل‌های خود همین معنی را از داغ بندگی اراده کرده است: به داغ بندگی مردن در این در/ به جان او که از ملک جهان به».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.