|

سیاست خارجی ترکیه و سند ۲۰۲۳

افشین غلامی: ترکیه هم مانند بسیاری از کشورها، یک برنامه بلندمدت توسعه‌ای تحت عنوان چشم‌انداز 2023 دارد. زمانی که حزب عدالت و توسعه در سال 2002 به قدرت رسید، تورم ترکیه دورقمی و بیش از 10 درصد بود. در سال 2005 نرخ تورم ترکیه، تک‌رقمی شد و به زیر 10 درصد رسید. در سال 2007 شکوفایی مهم اقتصادی در ترکیه اتفاق افتاد که زیربنای آن را تورگوت اوزال گذاشته بود. اوزال در سال 1983 نخست‌وزیر شد و بعد هم به‌عنوان رئیس‌جمهور فعالیت کرد. اصلاحات زیادی در زمان اوزال انجام شد تا شرایط را برای دولت‌های بعدی فراهم كند. در واقع ترکیه به دنبال کاهش تنش در سیاست خارجی و سیاست داخلی خود متناسب با فضای جهانی بود. در آن سال‌ها ترکیه عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد شد و بعد روابطش را با همسایگانش از جمله با سوریه و ایران بیش‌ازپیش افزایش داد. در چشم‌انداز 2023 تأکید ترکیه بر این بوده که اقتصاد این کشور بین‌المللی‌تر می‌شود و هدف نهایی چشم‌انداز 2023 این است که ترکیه در سال 2023 میلادی که صدمین سال تأسیس جمهوری ترکیه است، جزء 10 قدرت اقتصادی اول دنیا شود. از لحاظ تولید ناخالص صندوق بین‌المللی پول اعلام کرد که در سال 2016 ترکیه با 755‌ میلیارد دلار در رتبه 18 جهان است و هلند در رتبه 17 با 769‌ میلیارد دلار.
اما این بخش اقتصادی سند چشم‌انداز ۲۰۲۳ ترکیه بود. بخش سیاست خارجی ترکیه فراز و فرود فراوان ‌زیادی به خود دید. در حقیقت احمد داووداوغلو را باید معمار نوین ترکیه پساآتاترکی دانست و او را واضع نظریه‌ای نامید که منجر به رونمایی از سیاست‌مداری تندخو همچون‌ رجب طیب اردوغان شد. همگان اردوغان را معمار اسلام‌گرای قرن اخیر ترکیه می‌دانند؛ درصورتی‌که این داووداوغلو بود که پایه‌های مفهومی و شناختی حزب عدالت و توسعه را وسعت نظری بخشید و از دل آن دولت نئوعثمانی را به سامان رساند. باید گفت دکترین «تنش صفر» داووداوغلو، استراتژی میانه‌ای برای نفوذ نرم در کشورهای دیگر و احیاي نوعثمانی‌گری بود. موفقیت این دکترین بر دو اصل مشروط بود: نخست، سیاست تنش صفر با همسایگان و ایجاد روابط حسنه با قدرت‌های نوظهور و دوم حل مشکلات داخلی از جمله مسئله اقلیت‌ها به‌ویژه کُردها از طریق مذاکره.
این دکترین از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱ توانست بخش مهمی از سوداگری‌های اردوغان ‌را در قالب سیاست‌های اقتصادی کسب کند، اما در کوتاه‌زمانی از آغاز تغییرات گسترده در جهان عرب موسوم به بهار عربی، دکترین داووداوغلو به ورطه‌ ابطال رسید و عملا ترکیه با کلیه همسایگان خود و قدرت نوظهور وارد بحران و تنش فزاینده شد و مذاکره صلح با کُردها نه‌ تنها به شکست انجامید بلکه آغازی برای جنگ داخلی در این کشور شد. هرچند زیاده‌خواهی‌های عثمانی‌گرایی اجازه به کارایی‌پذیری این اندیشه نداد اما باید پذیرفت که مبحث «تنش صفر» با همسایگان و حل مشکلات داخلی گام مهمی در قدرت‌یابی دوباره ترکیه در عرصه منطقه‌ای بود.
از آغاز جنگ سوریه، دکترین داووداوغلو جای خود را به دکترین خصمانه‌ای در قبال منطقه داد و این کشور اشتباهات راهبردی فراوانی برای براندازی دولت بشار اسد مرتکب شد که همگی به ضرر ترکیه بود. ترکیه در یک بازه زمانی منافعش در سوریه خلاف کشورهایي مانند ایران و روسیه بود. اکنون نیز آنکارا به خاطر فرسایشی‌شدن جنگ سوریه و تغییر معادلات سیاسی، جبهه خود را تغییر داده و کنار روسیه و ایران قرار گرفته است.
پرواضح است این اتحاد، اتحادی تاکتیکی و گذرا و نه لزوما استراتژیک است؛ به‌عبارتی اتحادی کوتاه‌مدت برای منافع کوتاه‌مدت آنکاراست. ترکیه توانست در هشت دور مذاکره آستانه نقاط مهمی همچون جرابلوس، باب، اعزاز و عفرین را به کنترل خود درآورد و در این ‌مناطق به ایجاد مدرسه، دانشگاه و مراکز امنیتی بپردازد و مانند نقاطی از ترکیه با آن‌ رفتار کند. در واقع ترکیه این‌گونه در این‌ مناطق رفتار می‌کند که انگار این نواحی بخشی از ترکیه است و ناخودآگاه انسان ‌را به یاد سند چشم‌انداز ۲۰۲۳ می‌اندازد که آنکارا قصد بازگشت به دوران ‌طلایی عثمانی‌گرایی را دارد. امروز هم که قضیه ادلب پیش آمده و این کشور احساس خطر می‌کند؛ اما ترکیه کشوری نیست که به همین راحتی از منافع خود بگذرد. به نظر می‌رسد ترکیه این را پذیرفته که عزم روسیه و دولت سوریه برای پاک‌سازی ادلب جدی است بنابراین آنکارا به دنبال تضمین‌هایی برای دوران بعد از جنگ ادلب است و هیچ بعید نیست این‌بار هم روسیه و ترکیه بر سر قضیه کُردی در منطقه «شهبا» به توافقاتی برسند و تروریست‌ها را به این مناطق گسیل کنند. ترکیه اقدام به تجهیز پایگاه‌های خود در نقاط عاری از خشونت در استان ادلب کرده و هر روز تجهیزات نظامی زیادی به این پایگاه‌ها اعزام می‌کند. باید دید در صورت پاکسازی ادلب، سرنوشت این‌ پایگاه‌های نظامی به کجا می‌رسد و آیا حکایت ایجاد پایگاه نظامی در شمال عراق تکرار می‌شود یا اينكه دولت سوریه اجازه به ماندن پایگاه‌های نظامی ترکیه در ادلب را نمی‌دهد. در سوی دیگر، ادلب برای ترکیه دیگر از دست رفته و همه توان ترکیه بر سر ماندگاری یا ایجاد پایگاه‌هایی در سه کانون دیگر یعنی جرابلوس، باب و عفرین است. این احتمال فراوان است كه پس از نبرد ادلب دلخوری اردوغان از پوتین دوچندان و روابط متحدین و متفقین زمین سوریه، دستخوش تغییرات چشمگیری شود. ترکیه قاعدتا در ساعات اولیه شروع عملیات مردم آواره ادلب را به سوی عفرین کوچ داده و بیشتر از گذشته سعی در تغییر دموگرافی و جمعیتی این منطقه می‌کند.
در طرف دیگر، برخی رسانه‌ها و کارشناسان ‌سیاسی معتقدند گمان می‌رود با بی‌توجهی ایران و روسیه به ترکیه در نشست تهران، ترکیه تغییر جبهه دهد و به سوی آمریکا گرایش پیدا کند؛ امری که از سیاست عمل‌گرای اردوغان بعید به نظر نمی‌رسد و با توجه به کاهش ارزش پول ملی ترکیه، هر اقدامی که منجر به ثبات اقتصادی شود، از سوی دولتمردان ترکیه دنبال خواهد شد؛ سیاستی که در دولت‌های قبلی هم توسط حزب عدالت و توسعه و شخص اردوغان اجرائی می‌شد.
ترکیه چهار کانون بحران در سوریه را برای خود تعریف کرده و در هشت سال گذشته قصد داشته با احاطه نظامی بر آنها وسعت کنترل امنیتی-سیاسی خود را بر منازعه سوریه گسترش دهد. سه نقطه از این کانون‌ها همان جرابلوس، باب و عفرین امروز توسط آنکارا مهار شده و ارتش ترکیه و گروه‌های تندرو سوری در آن حضور دارند. نقطه چهارم یعنی ادلب به‌عنوان شاه‌کلید این کانون‌ها اکنون برای ترکیه جنبه حیاتی پیدا کرده است. در واقع ترکیه اگر نتواند در قضیه ادلب اعمال نفوذ کند، موقعیت سه کانون دیگر هم به خطر می‌افتد؛ چراکه ادلب به صورت کمربند امنیتی چسبیده به استان هاتای است که ترک‌ها در دهه ۵۰ میلادی آن را ضمیمه خاک خود کرده بودند و به دلیل نزدیکی به شهر بزرگ‌ حلب نقطه کاملا استراتژیکی محسوب می‌شود. ادلب دومینوی جنگ سوریه است و در صورت پاکسازی آن توسط ارتش ترکیه، دولت سوریه عزم‌ خود را برای بیرون‌راندن معارضان تحت حمایت ترکیه از سه کانون دیگر، جزم می‌کند. در طرف دیگر ترکیه امروز پذیرای نزدیک به سه ‌میلیون آواره سوری است و شروع جنگی دیگر بر تعداد آوارگان می‌افزاید و این ‌علاوه بر مباحث مالی، مسائل امنیتی را هم در ترکیه رقم‌ می‌زند؛ چراکه مشخص نیست تکلیف آینده سوریه به کجا می‌رسد و در حقیقت همین دغدغه‌های امنیتی، آنکارا را در قبال ادلب حساس‌تر از گذشته کرده است.

افشین غلامی: ترکیه هم مانند بسیاری از کشورها، یک برنامه بلندمدت توسعه‌ای تحت عنوان چشم‌انداز 2023 دارد. زمانی که حزب عدالت و توسعه در سال 2002 به قدرت رسید، تورم ترکیه دورقمی و بیش از 10 درصد بود. در سال 2005 نرخ تورم ترکیه، تک‌رقمی شد و به زیر 10 درصد رسید. در سال 2007 شکوفایی مهم اقتصادی در ترکیه اتفاق افتاد که زیربنای آن را تورگوت اوزال گذاشته بود. اوزال در سال 1983 نخست‌وزیر شد و بعد هم به‌عنوان رئیس‌جمهور فعالیت کرد. اصلاحات زیادی در زمان اوزال انجام شد تا شرایط را برای دولت‌های بعدی فراهم كند. در واقع ترکیه به دنبال کاهش تنش در سیاست خارجی و سیاست داخلی خود متناسب با فضای جهانی بود. در آن سال‌ها ترکیه عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد شد و بعد روابطش را با همسایگانش از جمله با سوریه و ایران بیش‌ازپیش افزایش داد. در چشم‌انداز 2023 تأکید ترکیه بر این بوده که اقتصاد این کشور بین‌المللی‌تر می‌شود و هدف نهایی چشم‌انداز 2023 این است که ترکیه در سال 2023 میلادی که صدمین سال تأسیس جمهوری ترکیه است، جزء 10 قدرت اقتصادی اول دنیا شود. از لحاظ تولید ناخالص صندوق بین‌المللی پول اعلام کرد که در سال 2016 ترکیه با 755‌ میلیارد دلار در رتبه 18 جهان است و هلند در رتبه 17 با 769‌ میلیارد دلار.
اما این بخش اقتصادی سند چشم‌انداز ۲۰۲۳ ترکیه بود. بخش سیاست خارجی ترکیه فراز و فرود فراوان ‌زیادی به خود دید. در حقیقت احمد داووداوغلو را باید معمار نوین ترکیه پساآتاترکی دانست و او را واضع نظریه‌ای نامید که منجر به رونمایی از سیاست‌مداری تندخو همچون‌ رجب طیب اردوغان شد. همگان اردوغان را معمار اسلام‌گرای قرن اخیر ترکیه می‌دانند؛ درصورتی‌که این داووداوغلو بود که پایه‌های مفهومی و شناختی حزب عدالت و توسعه را وسعت نظری بخشید و از دل آن دولت نئوعثمانی را به سامان رساند. باید گفت دکترین «تنش صفر» داووداوغلو، استراتژی میانه‌ای برای نفوذ نرم در کشورهای دیگر و احیاي نوعثمانی‌گری بود. موفقیت این دکترین بر دو اصل مشروط بود: نخست، سیاست تنش صفر با همسایگان و ایجاد روابط حسنه با قدرت‌های نوظهور و دوم حل مشکلات داخلی از جمله مسئله اقلیت‌ها به‌ویژه کُردها از طریق مذاکره.
این دکترین از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱ توانست بخش مهمی از سوداگری‌های اردوغان ‌را در قالب سیاست‌های اقتصادی کسب کند، اما در کوتاه‌زمانی از آغاز تغییرات گسترده در جهان عرب موسوم به بهار عربی، دکترین داووداوغلو به ورطه‌ ابطال رسید و عملا ترکیه با کلیه همسایگان خود و قدرت نوظهور وارد بحران و تنش فزاینده شد و مذاکره صلح با کُردها نه‌ تنها به شکست انجامید بلکه آغازی برای جنگ داخلی در این کشور شد. هرچند زیاده‌خواهی‌های عثمانی‌گرایی اجازه به کارایی‌پذیری این اندیشه نداد اما باید پذیرفت که مبحث «تنش صفر» با همسایگان و حل مشکلات داخلی گام مهمی در قدرت‌یابی دوباره ترکیه در عرصه منطقه‌ای بود.
از آغاز جنگ سوریه، دکترین داووداوغلو جای خود را به دکترین خصمانه‌ای در قبال منطقه داد و این کشور اشتباهات راهبردی فراوانی برای براندازی دولت بشار اسد مرتکب شد که همگی به ضرر ترکیه بود. ترکیه در یک بازه زمانی منافعش در سوریه خلاف کشورهایي مانند ایران و روسیه بود. اکنون نیز آنکارا به خاطر فرسایشی‌شدن جنگ سوریه و تغییر معادلات سیاسی، جبهه خود را تغییر داده و کنار روسیه و ایران قرار گرفته است.
پرواضح است این اتحاد، اتحادی تاکتیکی و گذرا و نه لزوما استراتژیک است؛ به‌عبارتی اتحادی کوتاه‌مدت برای منافع کوتاه‌مدت آنکاراست. ترکیه توانست در هشت دور مذاکره آستانه نقاط مهمی همچون جرابلوس، باب، اعزاز و عفرین را به کنترل خود درآورد و در این ‌مناطق به ایجاد مدرسه، دانشگاه و مراکز امنیتی بپردازد و مانند نقاطی از ترکیه با آن‌ رفتار کند. در واقع ترکیه این‌گونه در این‌ مناطق رفتار می‌کند که انگار این نواحی بخشی از ترکیه است و ناخودآگاه انسان ‌را به یاد سند چشم‌انداز ۲۰۲۳ می‌اندازد که آنکارا قصد بازگشت به دوران ‌طلایی عثمانی‌گرایی را دارد. امروز هم که قضیه ادلب پیش آمده و این کشور احساس خطر می‌کند؛ اما ترکیه کشوری نیست که به همین راحتی از منافع خود بگذرد. به نظر می‌رسد ترکیه این را پذیرفته که عزم روسیه و دولت سوریه برای پاک‌سازی ادلب جدی است بنابراین آنکارا به دنبال تضمین‌هایی برای دوران بعد از جنگ ادلب است و هیچ بعید نیست این‌بار هم روسیه و ترکیه بر سر قضیه کُردی در منطقه «شهبا» به توافقاتی برسند و تروریست‌ها را به این مناطق گسیل کنند. ترکیه اقدام به تجهیز پایگاه‌های خود در نقاط عاری از خشونت در استان ادلب کرده و هر روز تجهیزات نظامی زیادی به این پایگاه‌ها اعزام می‌کند. باید دید در صورت پاکسازی ادلب، سرنوشت این‌ پایگاه‌های نظامی به کجا می‌رسد و آیا حکایت ایجاد پایگاه نظامی در شمال عراق تکرار می‌شود یا اينكه دولت سوریه اجازه به ماندن پایگاه‌های نظامی ترکیه در ادلب را نمی‌دهد. در سوی دیگر، ادلب برای ترکیه دیگر از دست رفته و همه توان ترکیه بر سر ماندگاری یا ایجاد پایگاه‌هایی در سه کانون دیگر یعنی جرابلوس، باب و عفرین است. این احتمال فراوان است كه پس از نبرد ادلب دلخوری اردوغان از پوتین دوچندان و روابط متحدین و متفقین زمین سوریه، دستخوش تغییرات چشمگیری شود. ترکیه قاعدتا در ساعات اولیه شروع عملیات مردم آواره ادلب را به سوی عفرین کوچ داده و بیشتر از گذشته سعی در تغییر دموگرافی و جمعیتی این منطقه می‌کند.
در طرف دیگر، برخی رسانه‌ها و کارشناسان ‌سیاسی معتقدند گمان می‌رود با بی‌توجهی ایران و روسیه به ترکیه در نشست تهران، ترکیه تغییر جبهه دهد و به سوی آمریکا گرایش پیدا کند؛ امری که از سیاست عمل‌گرای اردوغان بعید به نظر نمی‌رسد و با توجه به کاهش ارزش پول ملی ترکیه، هر اقدامی که منجر به ثبات اقتصادی شود، از سوی دولتمردان ترکیه دنبال خواهد شد؛ سیاستی که در دولت‌های قبلی هم توسط حزب عدالت و توسعه و شخص اردوغان اجرائی می‌شد.
ترکیه چهار کانون بحران در سوریه را برای خود تعریف کرده و در هشت سال گذشته قصد داشته با احاطه نظامی بر آنها وسعت کنترل امنیتی-سیاسی خود را بر منازعه سوریه گسترش دهد. سه نقطه از این کانون‌ها همان جرابلوس، باب و عفرین امروز توسط آنکارا مهار شده و ارتش ترکیه و گروه‌های تندرو سوری در آن حضور دارند. نقطه چهارم یعنی ادلب به‌عنوان شاه‌کلید این کانون‌ها اکنون برای ترکیه جنبه حیاتی پیدا کرده است. در واقع ترکیه اگر نتواند در قضیه ادلب اعمال نفوذ کند، موقعیت سه کانون دیگر هم به خطر می‌افتد؛ چراکه ادلب به صورت کمربند امنیتی چسبیده به استان هاتای است که ترک‌ها در دهه ۵۰ میلادی آن را ضمیمه خاک خود کرده بودند و به دلیل نزدیکی به شهر بزرگ‌ حلب نقطه کاملا استراتژیکی محسوب می‌شود. ادلب دومینوی جنگ سوریه است و در صورت پاکسازی آن توسط ارتش ترکیه، دولت سوریه عزم‌ خود را برای بیرون‌راندن معارضان تحت حمایت ترکیه از سه کانون دیگر، جزم می‌کند. در طرف دیگر ترکیه امروز پذیرای نزدیک به سه ‌میلیون آواره سوری است و شروع جنگی دیگر بر تعداد آوارگان می‌افزاید و این ‌علاوه بر مباحث مالی، مسائل امنیتی را هم در ترکیه رقم‌ می‌زند؛ چراکه مشخص نیست تکلیف آینده سوریه به کجا می‌رسد و در حقیقت همین دغدغه‌های امنیتی، آنکارا را در قبال ادلب حساس‌تر از گذشته کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.