|

از اسطوره و نماد

شرق: «در ايران اسطوره را در وهله‌ي اول با مقولات ايران باستان خَلط كردند. يعني درواقع، يك نوع بحث ادبي در اسطوره شد. خود اسطوره كه اساسش چيست، چرا پديد آمد، و چگونه ممكن است اثرگذار باشد، اين‌ها تقريبا مطرح نشد. آن‌چه عنوان شد، بيشتر منظورم قدما هستند، همان‌طور كه فرموديد، اين است گويي فقط ادبيات ايران باستان، اسطوره دارد و از ايران باستان كه بگذريد، ديگر اسطوره اصلا وجود ندارد. حال آن‌كه ديد امروزين، و ديد اين بنده‌ي حقير اين است كه اسطوره در زندگي همه‌ي ما هست». اين فشرده ديدگاهِ جلال ستاري به مفهومِ «اسطوره» است كه در گفت‌وگويي مفصل با ابوالقاسم اسماعيل‌پورمطلق، اسطوره‌شناس و استاد دانشگاه و نيز فروغ اولاد، پژوهشگر ادبي مطرح شده است. جلال ستاري مي‌گويد كه «اسطوره در بطنِ زندگي ما هست». و مدام تاكيد دارد كه اسطوره را بايد به‌عنوان پديده‌اي زنده ديد و به نقد آن پرداخت. رويكردِ ديگري هم هست كه اسطوره را به‌عنوان موزه درك مي‌كند و ستاري با اين طيف مخالف است و باور دارد كه نه‌فقط در ادبيات، بلكه در زندگي ما اسطوره وجود دارد. «تئاتر اسطوره دارد، رمان بدون‌شك بهتر از همه مي‌تواند گستره‌ي نمود اسطوره باشد. ولي در جاهاي ديگر هم اسطوره هست. اين حرف‌ها در موسيقي هم هست. بنابراين، ديد بايد از بُن كن‌فيكون شود». تمامِ حرف جلال ستاري، بعد از تعريف اسطوره و بررسي ردِ آن در ادبيات معاصر ما از اسطوره‌هاي يونان و داستايفسكي و كافكا تا مولانا و هدايت و گيل‌گمش و فروغ و شاملو و آثار ديگر، اين است كه نبايد اسطوره را فقط به يك دوره خاص منحصر كنيم و بايد ديد امروزِ روز كه ما زندگي مي‌كنيم، همين سالي كه در آن هستيم، در قرن بيست‌ويكم، اسطوره واقعا معنا دارد يا نه؟ همه‌ي ما پا در اسطوره داريم، نه‌فقط ايراني‌ها. جلال ستاري به روايت‌هايي از اسطوره اشاره مي‌كند كه به‌ نقلِ صرف واقعه يا داستان بسنده نمي‌كند و به اين مي‌پردازد كه اساسِ اسطوره چه بوده است. ستاري با اشاره به بازخواني‌هاي شاهرخ مسكوب به‌عنوانِ پژوهنده‌ي بزرگ مي‌گويد او مي‌دانست سوگ سياوش يعني چه. ما ديگر همانند او را نداريم. چرا؟ براي اين‌كه آ‌ن‌قدر اسطوره‌ها بر ما سيطره پيدا كرده‌اند كه به‌جاي ما مي‌انديشند. ستاري در عينِ حال از مُد روز مي‌گويد كه نقد اسطوره است. «هرجا كه برسيد مي‌گويند نقد اسطوره‌اي چيست و آن‌قدر مجله درمي‌آيد كه درباره‌ي اسطوره حرف مي‌زنند. نقد اسطوره‌اي پيدا كردنِ اسطوره است در لابه‌لاي آن‌چه آشكار نيست. به اين سادگي‌ها هم پيدا نمي‌شود. همين‌جا ستاري اشاره مي‌كند به دو گروهي كه با اسطوره سروكار دارند: يكي پژوهشگرانِ اسطوره كه متاسفانه نداريم و يا كم داريم و هنرمنداني كه «آنتيگون» يا «بوف كور» را نوشته‌اند. پژوهشگر اسطوره‌شناس بايد اسطوره‌ها را مطابق ديدگاه‌ها و مكاتب اسطوره‌شناختي تحليل بكند. اما در اين ميان تكليفِ هنرمند چه مي‌شود؟ يا بايد اسطوره را بازسازي كند مانندِ بازسازيِ داستان رستم و سهراب يا «مشي و مشيانه»‌ي محمد محمدعلي و راهِ ديگر اين است كه از اسطوره‌ها الهام بگيرد تا با شرايطِ روز منطبق كند مانندِ كاري كه جيمز جويس در «اوليس» مي‌كند. در اين گفت‌وگوي مفصل ستاري به تمامِ جوانب اسطوره پرداخته و به‌عنوانِ يكي از مطرح‌ترين اسطوره‌شناسان ما قرائت خود از مفهوم اسطوره را بيان مي‌كند.

شرق: «در ايران اسطوره را در وهله‌ي اول با مقولات ايران باستان خَلط كردند. يعني درواقع، يك نوع بحث ادبي در اسطوره شد. خود اسطوره كه اساسش چيست، چرا پديد آمد، و چگونه ممكن است اثرگذار باشد، اين‌ها تقريبا مطرح نشد. آن‌چه عنوان شد، بيشتر منظورم قدما هستند، همان‌طور كه فرموديد، اين است گويي فقط ادبيات ايران باستان، اسطوره دارد و از ايران باستان كه بگذريد، ديگر اسطوره اصلا وجود ندارد. حال آن‌كه ديد امروزين، و ديد اين بنده‌ي حقير اين است كه اسطوره در زندگي همه‌ي ما هست». اين فشرده ديدگاهِ جلال ستاري به مفهومِ «اسطوره» است كه در گفت‌وگويي مفصل با ابوالقاسم اسماعيل‌پورمطلق، اسطوره‌شناس و استاد دانشگاه و نيز فروغ اولاد، پژوهشگر ادبي مطرح شده است. جلال ستاري مي‌گويد كه «اسطوره در بطنِ زندگي ما هست». و مدام تاكيد دارد كه اسطوره را بايد به‌عنوان پديده‌اي زنده ديد و به نقد آن پرداخت. رويكردِ ديگري هم هست كه اسطوره را به‌عنوان موزه درك مي‌كند و ستاري با اين طيف مخالف است و باور دارد كه نه‌فقط در ادبيات، بلكه در زندگي ما اسطوره وجود دارد. «تئاتر اسطوره دارد، رمان بدون‌شك بهتر از همه مي‌تواند گستره‌ي نمود اسطوره باشد. ولي در جاهاي ديگر هم اسطوره هست. اين حرف‌ها در موسيقي هم هست. بنابراين، ديد بايد از بُن كن‌فيكون شود». تمامِ حرف جلال ستاري، بعد از تعريف اسطوره و بررسي ردِ آن در ادبيات معاصر ما از اسطوره‌هاي يونان و داستايفسكي و كافكا تا مولانا و هدايت و گيل‌گمش و فروغ و شاملو و آثار ديگر، اين است كه نبايد اسطوره را فقط به يك دوره خاص منحصر كنيم و بايد ديد امروزِ روز كه ما زندگي مي‌كنيم، همين سالي كه در آن هستيم، در قرن بيست‌ويكم، اسطوره واقعا معنا دارد يا نه؟ همه‌ي ما پا در اسطوره داريم، نه‌فقط ايراني‌ها. جلال ستاري به روايت‌هايي از اسطوره اشاره مي‌كند كه به‌ نقلِ صرف واقعه يا داستان بسنده نمي‌كند و به اين مي‌پردازد كه اساسِ اسطوره چه بوده است. ستاري با اشاره به بازخواني‌هاي شاهرخ مسكوب به‌عنوانِ پژوهنده‌ي بزرگ مي‌گويد او مي‌دانست سوگ سياوش يعني چه. ما ديگر همانند او را نداريم. چرا؟ براي اين‌كه آ‌ن‌قدر اسطوره‌ها بر ما سيطره پيدا كرده‌اند كه به‌جاي ما مي‌انديشند. ستاري در عينِ حال از مُد روز مي‌گويد كه نقد اسطوره است. «هرجا كه برسيد مي‌گويند نقد اسطوره‌اي چيست و آن‌قدر مجله درمي‌آيد كه درباره‌ي اسطوره حرف مي‌زنند. نقد اسطوره‌اي پيدا كردنِ اسطوره است در لابه‌لاي آن‌چه آشكار نيست. به اين سادگي‌ها هم پيدا نمي‌شود. همين‌جا ستاري اشاره مي‌كند به دو گروهي كه با اسطوره سروكار دارند: يكي پژوهشگرانِ اسطوره كه متاسفانه نداريم و يا كم داريم و هنرمنداني كه «آنتيگون» يا «بوف كور» را نوشته‌اند. پژوهشگر اسطوره‌شناس بايد اسطوره‌ها را مطابق ديدگاه‌ها و مكاتب اسطوره‌شناختي تحليل بكند. اما در اين ميان تكليفِ هنرمند چه مي‌شود؟ يا بايد اسطوره را بازسازي كند مانندِ بازسازيِ داستان رستم و سهراب يا «مشي و مشيانه»‌ي محمد محمدعلي و راهِ ديگر اين است كه از اسطوره‌ها الهام بگيرد تا با شرايطِ روز منطبق كند مانندِ كاري كه جيمز جويس در «اوليس» مي‌كند. در اين گفت‌وگوي مفصل ستاري به تمامِ جوانب اسطوره پرداخته و به‌عنوانِ يكي از مطرح‌ترين اسطوره‌شناسان ما قرائت خود از مفهوم اسطوره را بيان مي‌كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.