|

جلوی خودکشی را بگیریم

حسین ناصری. روان‌شناس پیشگیری

نوزدهم شهریور، روز جهانی پیشگیری از خودکشی است. هدف از درنظرگرفتن این مناسبت، افزایش این آگاهی در جهان است که می‌توان از خودکشی پیشگیری کرد. هرساله خودکشی میان 20 علت مرگ بین همه سنین در تمام کشورها قرار دارد. خودکشی سالانه جان 800 هزار نفر را در سراسر جهان می‌گیرد. در هر خودکشی، نزدیک به 135 نفر از اندوه شدید یا دیگر احساسات رنج می‌برند. به عبارتی هر سال بیش از 108 میلیون نفر تحت تأثیر رفتارهای خودکشی قرار می‌گیرند. رفتارهای خودکشی شامل خودکشی، اقدام و افکار خودکشی است. به ازای یک خودکشی، 25 اقدام به خودکشی و به میزان به‌مراتب بیشتری افکار جدی خودکشی وجود دارد. خودکشی ترکیبی از عوامل ژنتیکی، روان‌شناختی، اجتماعی، فرهنگی و دیگر عوامل است (سازمان جهانی بهداشت، 2018). گزارش‌های معتبری نظیر سالنامه جامع آماری (1396) گواه آن است که وضعیت خودکشی در ایران از بسیاری از کشورها بهتر است. میزان متوفیات مشکوک به خودکشی بر حسب جمعیت (به ازای هر صد هزار نفر) در سال گذشته 5.7 درصد بوده است. سه استان با وضعیت قرمز شامل ایلام (13.8درصد)، کهگیلویه‌و‌بویراحمد (13.7درصد) و کرمانشاه (11.9درصد) و سه استان با وضعیت سبز شامل خراسان‌جنوبی (2.2درصد)، سیستان‌و‌بلوچستان (2.2درصد) و سمنان (2.5درصد) بوده است. از نظر تعداد، استان‌های تهران، فارس و خوزستان به ترتیب با 796، 348 و 306 نفر بیشترین و استان‌های خراسان‌جنوبی، سمنان و یزد به ترتیب با 17، 18 و 31 نفر کمترین قربانی را داشته‌اند. مقایسه آمار یادشده با آمار کشورهای اسکاندیناوی، سوئیس، آلمان، استرالیا و کشورهای اروپای شرقی که در اصطلاح کمربند خودکشی نام دارند، گواه آن است که وضعیت خودکشی در ایران از ویژگی‌های لازم برای تقویت برنامه‌ها، سیاست‌گذاری‌ها و قانون‌گذاری‌های پیشگیرانه برخوردار است. با وجود این‌ به علت اینکه عمده قربانیان خودکشی در ایران در دامنه سنی 18 تا 39 سال (60.3درصد) قرار دارند، اهمیت اهتمام بر پیشگیری از خودکشی نمود می‌یابد. نکته مهم‌تر این است که بررسی روند تعداد افرادی که خودکشی‌های منجر به فوت داشته‌اند، حاکی از آن است که از سال 84 تا 96، تعداد قربانیان از سه‌هزارو 306 نفر به چهارهزارو 625 نفر رسیده که نشان‌دهنده افزایش 39درصدی در 13 سال گذشته است. بر اساس نگاه آینده‌پژوهی، واضح است که اگر مداخلات لازم اِعمال نشود، کشور به‌راحتی از فهرست کشورهای کم‌خطر در خودکشی خارج‌ شده و قاعدتا پیامدهای ناشی از خودکشی برای کشور و اهداف توسعه پایدار گران تمام خواهد شد. یکی از مهم‌ترین موضوعات درباره خودکشی، عوامل محافظ و خطر آن است. این عوامل در سطوح فردی (روان‌شناختی و زیستی)، محله‌ای و اجتماعی مطرح هستند.

عوامل خطر در بروز خودکشی ویژگی‌هایی هستند که احتمال خودکشی را افزایش می‌دهند. با وجود آنکه عوامل خطر عمدتا در درازمدت تأثیرگذار هستند، رخدادهای استرس‌زایی نظیر مشکلات ارتباطی، مشکلات مالی و ا‌جحاف‌های اجتماعی، این خصوصیت را دارند که افراد را در معرض این آسیب قرار می‌دهند. از سوی دیگر، عوامل محافظ صرفا به معنای نبود عوامل خطر نیستند، بلکه عوامل یا شرایطی هستند که توانایی و تاب‌آوری افراد را در موقعیت‌های دشوار افزایش داده یا با فراهم‌کردن حمایت و مرتبط‌کردن آنان با دیگر افراد جامعه در دوره‌های سخت زندگی، احتمال رفتارهای آسیب‌زا را کاهش می‌دهند. نکته اساسی در حوزه پیشگیری از خودکشی، نظیر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دیگری مانند اعتیاد، اختلالات روانی یا...، نبود استراتژی ملی پیشگیری است. طبیعی است وقتی کشوری استراتژی ملی پیشگیری نداشته باشد، به پیشگیری از خودکشی نیز نخواهد پرداخت. بااین‌حال، کشور ما انجمن پیشگیری از خودکشی دارد. بر اساس آنچه در وب‌سایت این انجمن مشاهده می‌شود، در هفت سالی که از تأسیس آن می‌گذرد، فعالیت سیاست‌گذارانه‌ای در راستای تدوین راهبرد ملی مشاهده نمی‌شود، ضمن اینکه با توجه به چندعاملی‌بودن خودکشی، انتظار می‌رود در این انجمن علاوه بر متخصصان حوزه پزشکی، کارشناسان کارکشته‌ای از رشته‌های مهم دیگری نظیر جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و سیاست‌گذاری عمومی نیز حضور داشته باشند.

با‌وجود‌این همین ‌که تشکیلاتی با عنوان پیشگیری از خودکشی در انستیتوی روان‌پزشکی تهران وجود دارد، جای امیدواری است. در‌حال‌حاضر عمده اقدامات دولتی که در حوزه خودکشی مطرح است، مداخله پس از وقوع است. اورژانس اجتماعی (وابسته به سازمان بهزیستی) و شماره تلفن آن (123) مشخصا به ارائه خدمات به افرادی می‌پردازد که اقدام به خودکشی کرده یا تصمیم به اقدام دارند. روشن است که اولویت اصلی در پیشگیری از خودکشی، حوزه سیاست‌گذاری‌های کلان کشوری است. بر‌اساس آمار موجود، بیشترین آمار خودکشی در سه گروه مشاغل آزاد، خانه‌داران و بی‌کاران رخ می‌دهد. سیاست‌گذاری‌های پیشگیرانه ایجاب می‌کند که گروه‌های ذکرشده به‌عنوان گروه اصلی در نظر گرفته‌ شده و با طراحی و اجرای برنامه‌های مداخله‌ای، ریسک خودکشی در گروه‌های ذکرشده کاهش یابد. با توجه به وضعیت اقتصادی حاکم بر کشور و رکود در بازار، می‌توان پیش‌بینی کرد که با افزایش دشواری‌های کسب‌وکار، گروه مشاغل آزاد بیشتر در معرض خطر خودکشی قرار گرفته و با افزایش آمار بی‌کاران جهش محسوسی در آمار خودکشی مشاهده شود. روشن است که با افزایش موقعیت‌های استرس‌زای اجتماعی، گروه خانه‌داران نیز مصون نمانده و آسیب‌پذیری‌های آنان بیشتر از پیش فعال شود. علاوه بر اهمیت پرداختن به گروه‌های آسیب‌پذیر ذکرشده، بحث استان‌های آسیب‌پذیر نیز در افکار عمومی مطرح است. همان‌طور که همه می‌دانند، سال‌هاست که آمار خودکشی در برخی از استان‌ها نزدیک به آمارهای کشورهای پرخطر در خودکشی است. بر‌اساس‌این لازم است که تدوین استراتژی پیشگیری از خودکشی جزء اولویت‌های سیاست‌گذاری در این استان‌ها قرار گیرد. ارزیابی‌های دقیق درباره نقش عوامل خطر در سطوح روان‌شناختی، زیستی و اجتماعی گام اول در تدوین سند پیشگیری از خودکشی این استان‌ها خواهد بود. این دست از داده‌هاست که جزئیات اجرایی سند مذکور را تشکیل خواهد داد. به ‌عبارت ‌دیگر مشخص‌شدن وزن هریک از عوامل روان‌شناختی، زیستی و فرهنگی-اجتماعی منجر به طراحی سیاست‌های اجرائی لازم خواهد شد. ورای اهمیت نقش دولت در موضوعات اشاره‌شده، لازم است مطالبی ارائه شود تا برای خواننده این مقاله به لحاظ فردی، واجد اطلاع‌رسانی پیشگیرانه باشد. بر‌اساس یافته‌های مختلف، نقش افسردگی در اقدام به خودکشی بسیار پررنگ است؛ به‌این‌دلیل که در سطح فردی، مهم‌ترین اقدام این است که درمان افسردگی‌های خود را جدی بگیریم. البته منظور این نیست که هرکسی که افسرده است، الزاما خودکشی خواهد کرد؛ ولی احتمال رفتارهای خودکشی در افسردگی افزایش می‌یابد. با توجه به انواع و اقسام داروهای اثربخشِ ضدافسردگی و روان‌درمانی‌های مؤثر، درمان افسردگی هدفی کاملا امکان‌پذیر است. از زاویه دیگر، افسردگی ماهیتا اختلالی است که پیشگیری‌کردنی است. شاید به همین دلیل است که یکی از مهارت‌های اساسی، پیشگیری از افسردگی است. شرایط دشوار اجتماعی دارای این ماهیت است که آسیب‌پذیری روانی افراد را نسبت به افسردگی افزایش می‌دهد. مفهوم شناخت‌های افسرده‌زا، مفهومی است که با آگاهی‌یافتن از آن می‌توان ایمنی در برابر افسردگی را افزایش داد. مورد دیگری که می‌توان آن را مطرح کرد، خودکشی‌هایی است که افراد ناخواسته درگیر آن می‌شوند. بر‌اساس‌این شاید بتوان رانندگی‌های بی‌محابا، اضافه‌وزن، مصرف سیگار، مصرف انواع غذاهای مضر ازجمله غذای فوری و ... را به‌ گونه‌ای در طبقه‌ای با عنوان خودکشی‌های ناخواسته یا مزمن قرار داد. سبک زندگی سالم، مهم‌ترین مؤلفه روان‌شناختی است که به افراد کمک می‌کند خود را ناخواسته در معرض مرگ قرار ندهند. سخن پایانی اینکه شعار امسال روز جهانی پیشگیری از خودکشی «همکاری های عمومی برای پیشگیری از خودکشی» انتخاب شده است: همه ما در پیشگیری از خودکشی نقش داریم.

نوزدهم شهریور، روز جهانی پیشگیری از خودکشی است. هدف از درنظرگرفتن این مناسبت، افزایش این آگاهی در جهان است که می‌توان از خودکشی پیشگیری کرد. هرساله خودکشی میان 20 علت مرگ بین همه سنین در تمام کشورها قرار دارد. خودکشی سالانه جان 800 هزار نفر را در سراسر جهان می‌گیرد. در هر خودکشی، نزدیک به 135 نفر از اندوه شدید یا دیگر احساسات رنج می‌برند. به عبارتی هر سال بیش از 108 میلیون نفر تحت تأثیر رفتارهای خودکشی قرار می‌گیرند. رفتارهای خودکشی شامل خودکشی، اقدام و افکار خودکشی است. به ازای یک خودکشی، 25 اقدام به خودکشی و به میزان به‌مراتب بیشتری افکار جدی خودکشی وجود دارد. خودکشی ترکیبی از عوامل ژنتیکی، روان‌شناختی، اجتماعی، فرهنگی و دیگر عوامل است (سازمان جهانی بهداشت، 2018). گزارش‌های معتبری نظیر سالنامه جامع آماری (1396) گواه آن است که وضعیت خودکشی در ایران از بسیاری از کشورها بهتر است. میزان متوفیات مشکوک به خودکشی بر حسب جمعیت (به ازای هر صد هزار نفر) در سال گذشته 5.7 درصد بوده است. سه استان با وضعیت قرمز شامل ایلام (13.8درصد)، کهگیلویه‌و‌بویراحمد (13.7درصد) و کرمانشاه (11.9درصد) و سه استان با وضعیت سبز شامل خراسان‌جنوبی (2.2درصد)، سیستان‌و‌بلوچستان (2.2درصد) و سمنان (2.5درصد) بوده است. از نظر تعداد، استان‌های تهران، فارس و خوزستان به ترتیب با 796، 348 و 306 نفر بیشترین و استان‌های خراسان‌جنوبی، سمنان و یزد به ترتیب با 17، 18 و 31 نفر کمترین قربانی را داشته‌اند. مقایسه آمار یادشده با آمار کشورهای اسکاندیناوی، سوئیس، آلمان، استرالیا و کشورهای اروپای شرقی که در اصطلاح کمربند خودکشی نام دارند، گواه آن است که وضعیت خودکشی در ایران از ویژگی‌های لازم برای تقویت برنامه‌ها، سیاست‌گذاری‌ها و قانون‌گذاری‌های پیشگیرانه برخوردار است. با وجود این‌ به علت اینکه عمده قربانیان خودکشی در ایران در دامنه سنی 18 تا 39 سال (60.3درصد) قرار دارند، اهمیت اهتمام بر پیشگیری از خودکشی نمود می‌یابد. نکته مهم‌تر این است که بررسی روند تعداد افرادی که خودکشی‌های منجر به فوت داشته‌اند، حاکی از آن است که از سال 84 تا 96، تعداد قربانیان از سه‌هزارو 306 نفر به چهارهزارو 625 نفر رسیده که نشان‌دهنده افزایش 39درصدی در 13 سال گذشته است. بر اساس نگاه آینده‌پژوهی، واضح است که اگر مداخلات لازم اِعمال نشود، کشور به‌راحتی از فهرست کشورهای کم‌خطر در خودکشی خارج‌ شده و قاعدتا پیامدهای ناشی از خودکشی برای کشور و اهداف توسعه پایدار گران تمام خواهد شد. یکی از مهم‌ترین موضوعات درباره خودکشی، عوامل محافظ و خطر آن است. این عوامل در سطوح فردی (روان‌شناختی و زیستی)، محله‌ای و اجتماعی مطرح هستند.

عوامل خطر در بروز خودکشی ویژگی‌هایی هستند که احتمال خودکشی را افزایش می‌دهند. با وجود آنکه عوامل خطر عمدتا در درازمدت تأثیرگذار هستند، رخدادهای استرس‌زایی نظیر مشکلات ارتباطی، مشکلات مالی و ا‌جحاف‌های اجتماعی، این خصوصیت را دارند که افراد را در معرض این آسیب قرار می‌دهند. از سوی دیگر، عوامل محافظ صرفا به معنای نبود عوامل خطر نیستند، بلکه عوامل یا شرایطی هستند که توانایی و تاب‌آوری افراد را در موقعیت‌های دشوار افزایش داده یا با فراهم‌کردن حمایت و مرتبط‌کردن آنان با دیگر افراد جامعه در دوره‌های سخت زندگی، احتمال رفتارهای آسیب‌زا را کاهش می‌دهند. نکته اساسی در حوزه پیشگیری از خودکشی، نظیر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دیگری مانند اعتیاد، اختلالات روانی یا...، نبود استراتژی ملی پیشگیری است. طبیعی است وقتی کشوری استراتژی ملی پیشگیری نداشته باشد، به پیشگیری از خودکشی نیز نخواهد پرداخت. بااین‌حال، کشور ما انجمن پیشگیری از خودکشی دارد. بر اساس آنچه در وب‌سایت این انجمن مشاهده می‌شود، در هفت سالی که از تأسیس آن می‌گذرد، فعالیت سیاست‌گذارانه‌ای در راستای تدوین راهبرد ملی مشاهده نمی‌شود، ضمن اینکه با توجه به چندعاملی‌بودن خودکشی، انتظار می‌رود در این انجمن علاوه بر متخصصان حوزه پزشکی، کارشناسان کارکشته‌ای از رشته‌های مهم دیگری نظیر جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و سیاست‌گذاری عمومی نیز حضور داشته باشند.

با‌وجود‌این همین ‌که تشکیلاتی با عنوان پیشگیری از خودکشی در انستیتوی روان‌پزشکی تهران وجود دارد، جای امیدواری است. در‌حال‌حاضر عمده اقدامات دولتی که در حوزه خودکشی مطرح است، مداخله پس از وقوع است. اورژانس اجتماعی (وابسته به سازمان بهزیستی) و شماره تلفن آن (123) مشخصا به ارائه خدمات به افرادی می‌پردازد که اقدام به خودکشی کرده یا تصمیم به اقدام دارند. روشن است که اولویت اصلی در پیشگیری از خودکشی، حوزه سیاست‌گذاری‌های کلان کشوری است. بر‌اساس آمار موجود، بیشترین آمار خودکشی در سه گروه مشاغل آزاد، خانه‌داران و بی‌کاران رخ می‌دهد. سیاست‌گذاری‌های پیشگیرانه ایجاب می‌کند که گروه‌های ذکرشده به‌عنوان گروه اصلی در نظر گرفته‌ شده و با طراحی و اجرای برنامه‌های مداخله‌ای، ریسک خودکشی در گروه‌های ذکرشده کاهش یابد. با توجه به وضعیت اقتصادی حاکم بر کشور و رکود در بازار، می‌توان پیش‌بینی کرد که با افزایش دشواری‌های کسب‌وکار، گروه مشاغل آزاد بیشتر در معرض خطر خودکشی قرار گرفته و با افزایش آمار بی‌کاران جهش محسوسی در آمار خودکشی مشاهده شود. روشن است که با افزایش موقعیت‌های استرس‌زای اجتماعی، گروه خانه‌داران نیز مصون نمانده و آسیب‌پذیری‌های آنان بیشتر از پیش فعال شود. علاوه بر اهمیت پرداختن به گروه‌های آسیب‌پذیر ذکرشده، بحث استان‌های آسیب‌پذیر نیز در افکار عمومی مطرح است. همان‌طور که همه می‌دانند، سال‌هاست که آمار خودکشی در برخی از استان‌ها نزدیک به آمارهای کشورهای پرخطر در خودکشی است. بر‌اساس‌این لازم است که تدوین استراتژی پیشگیری از خودکشی جزء اولویت‌های سیاست‌گذاری در این استان‌ها قرار گیرد. ارزیابی‌های دقیق درباره نقش عوامل خطر در سطوح روان‌شناختی، زیستی و اجتماعی گام اول در تدوین سند پیشگیری از خودکشی این استان‌ها خواهد بود. این دست از داده‌هاست که جزئیات اجرایی سند مذکور را تشکیل خواهد داد. به ‌عبارت ‌دیگر مشخص‌شدن وزن هریک از عوامل روان‌شناختی، زیستی و فرهنگی-اجتماعی منجر به طراحی سیاست‌های اجرائی لازم خواهد شد. ورای اهمیت نقش دولت در موضوعات اشاره‌شده، لازم است مطالبی ارائه شود تا برای خواننده این مقاله به لحاظ فردی، واجد اطلاع‌رسانی پیشگیرانه باشد. بر‌اساس یافته‌های مختلف، نقش افسردگی در اقدام به خودکشی بسیار پررنگ است؛ به‌این‌دلیل که در سطح فردی، مهم‌ترین اقدام این است که درمان افسردگی‌های خود را جدی بگیریم. البته منظور این نیست که هرکسی که افسرده است، الزاما خودکشی خواهد کرد؛ ولی احتمال رفتارهای خودکشی در افسردگی افزایش می‌یابد. با توجه به انواع و اقسام داروهای اثربخشِ ضدافسردگی و روان‌درمانی‌های مؤثر، درمان افسردگی هدفی کاملا امکان‌پذیر است. از زاویه دیگر، افسردگی ماهیتا اختلالی است که پیشگیری‌کردنی است. شاید به همین دلیل است که یکی از مهارت‌های اساسی، پیشگیری از افسردگی است. شرایط دشوار اجتماعی دارای این ماهیت است که آسیب‌پذیری روانی افراد را نسبت به افسردگی افزایش می‌دهد. مفهوم شناخت‌های افسرده‌زا، مفهومی است که با آگاهی‌یافتن از آن می‌توان ایمنی در برابر افسردگی را افزایش داد. مورد دیگری که می‌توان آن را مطرح کرد، خودکشی‌هایی است که افراد ناخواسته درگیر آن می‌شوند. بر‌اساس‌این شاید بتوان رانندگی‌های بی‌محابا، اضافه‌وزن، مصرف سیگار، مصرف انواع غذاهای مضر ازجمله غذای فوری و ... را به‌ گونه‌ای در طبقه‌ای با عنوان خودکشی‌های ناخواسته یا مزمن قرار داد. سبک زندگی سالم، مهم‌ترین مؤلفه روان‌شناختی است که به افراد کمک می‌کند خود را ناخواسته در معرض مرگ قرار ندهند. سخن پایانی اینکه شعار امسال روز جهانی پیشگیری از خودکشی «همکاری های عمومی برای پیشگیری از خودکشی» انتخاب شده است: همه ما در پیشگیری از خودکشی نقش داریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.