|

انفجار بزرگی در کار نیست!

عرفان محمدنيا-پژوهشگر فيزيك

بله درست شنیدید، جهان با چیزی شبیه به انفجار دینامیت به ‌وجود نیامده است و انفجار بزرگ یا بیگ بنگ، اگرچه اصطلاحی متداول است اما کاملا نادرست است و تعبیری اشتباه از آنچه واقعا به‌وقوع پیوسته است. در ادامه البته این موضوع را بیشتر شرح خواهیم داد. اما این رخداد را هرچه بنامیم، سؤال آسان‌تری با خود به‌همراه خواهد داشت و آن این خواهد بود که این رخداد چگونه به‌وقوع پیوسته است؟.
ماهی‌هایی را فرض کنید که در یک آکواریوم در یک اتاق زندگی می‌کنند که گاهی درِ اتاق باز می‌شود و از بیرون نوری به داخل تابیده می‌شود. حال فرض کنید که روی زبان ماهی‌ها ریزموجوداتی وجود دارند؛ آن ریزموجودات ما هستیم که با نوری که گاهی از باز و بسته‌شدن دهان ماهی و در اتاق به ما می‌رسد، در حال کشف جهان هستیم! جهان با سرعت سرسام‌آوری در حال انبساط است و این قانون را که از مهم‌ترین قوانین کیهان‌شناسی است، ادوین هابل، یکی از مشهورترین ستاره‌شناسان قرن بیستم کشف کرد. جهان را بادکنکی فرض کنید که در حال بادشدن است، دو نقطه با ماژیک روی بادکنک علامت‌گذاری کنید. هرچقدر بادکنک بیشتر باد شود، این دو نقطه از هم دورتر می‌شوند. فضای جهان ما نیز مانند این بادکنک در حال انبساط است. دانشمندان با علامت‌گذاری دو نقطه در آسمان و اندازه‌گیری زمان رسیدن نور به آنها در ادوار مختلف پی به چنین استنباطی بردند و همچنین توانستند سرعت انبساط فزاینده جهان را به‌دست آورند.
اما اگر این روند را معکوس کنیم، چه خواهیم دید؟ درست مانند فیلم که از انتها به ابتدای آن به‌ تماشا بنشینیم، مطمئنا خواهیم دید که بادکنک مثالی، لحظه‌به‌‌لحظه کوچک‌تر خواهد شد و بالاخره در جایی تمامی باد آن خالی شده و کل بادکنک در فضایی بسیار کوچک‌تر از حالت بادشده جمع خواهد شد. به همین ترتیب اگر روند انبساط جهان را در زمان به عقب ببریم، جهان ما کوچک و کوچک‌تر مي‌شود تا بالاخره تمامی آنچه امروز در کائنات موجود است، در نقطه‌ای جمع خواهد شد؛ نقطه‌ای بسیار بسیار کوچک‌تر از هسته اتم هیدروژن! این امر ژرژ لمتره، کشیش بلژیکی‌‌ای‌ را که بسیار مجذوب اندیشه‌ اينشتین شده بود، واداشت تا فرضیه اَبَر‌اتم را ارائه کند؛ اینکه کائنات روزی در یک ابر‌اتم بسیار کوچک و پر‌جرم جمع شده بود و به نا‌آگاه این ابراتم شروع به گسترش کرد و ماده و فضای پیرامون خود را به وجود آورد. سال‌ها طول کشید تا این نظر مورد وثوق سایر دانشمندان قرار گیرد و در مقابل آن فرضیاتی مطرح ‌شود؛ مانند حالت پایدار که هویل طرفدار آن بود. فرضیه‌ رقیب بر این اساس بیان شده بود که تمامی موارد در زمان مشخص در گذشته دور به‌وسیله بزرگ‌ترین انفجار ایجاد شده است و این‌چنین بود که بیگ بنگ یا مهبانگ به‌وسیله بزرگ‌ترین دشمن آن نامگذاری و انفجار بزرگ نامیده شد. حال آنکه نخست اساسا انفجاری در کار نبود و ثانیا از یک تکینگی کوچک شکل گرفته بود
و نه بزرگ!.
این نزاع بین هویل، به طرفداری از فرضیه حالت پایدار و جورج گاموف، مدافع انفجار بزرگ مدت‌ها به طول انجامید تا اینکه شواهدی به نفع گاموف و انفجار بزرگ به‌دست آمد. ابتدا مقدار هلیوم موجود در جهان بسیار بیشتر از آن بود که فرضیه حالت پایدار پیش‌بینی می‌کرد و سپس کشف تابش پس‌زمینه کیهان یعنی تابش‌هایی درست آن زمان که جهان ما به‌وجود آمده است، کفه ترازو را به ‌سمت انفجار بزرگ سنگین کرد.
دانشمندان با برعکس‌كردن تابع گسترش جهان دریافتند که روزی در حدود ۱۳.۷ میلیارد سال پیش جهان ما در ذره‌ای بسیار بسیار کوچک متراکم شده بود. اما این خود سؤالات دیگری با خود در پی دارد. آیا آن زمان بیگ بنگ آغاز شده است؟ یا پیش از آن زمان موجود بوده است؟ فضا چطور؟ آیا فضایی قبل از بیگ بنگ موجود بوده است یا همه چیز با بیگ بنگ به وجود آمده است؟
جواب بسیاری از دانشمندان عصر جدید این است که مهبانگ فقط یک مبدأ تاریخی ا‌ست؛ درست مانند مبدأ سال میلادی در ۲۰۱۸ سال پیش كه زمان پیش از آن موجود بوده است. اما ما تاریخ ۱۳.۷ میلیارد سال قبل را مبدأ شمارش فرض کرده‌ایم و همین‌طور فضا را. فضا می‌بایست همواره وجود داشته باشد. اگر بپذیریم که جهان ما با یک افت‌و‌خیز کوانتومی آغاز شده ‌است، باید فضایی پیش از آن موجود بوده باشد تا این افت‌و‌خیزها در آن رخ بدهد.
این نظرات موافقان و البته مخالفان خود را دارد اما فقط یک مرجع برای پاسخ‌گویی به آن داریم. باید صبر پیشه کنیم تا شاید روزی علم پاسخ آن را بیابد؛ همان علمی که ما را از غارنشینی به رؤیای سکونت در دیگر کرات رسانده است. دانشمندان تمام تلاش خود را می‌کنند و روزی جواب این معما را خواهند یافت؛ اگرچه معماهای جهان تمامی نخواهند داشت.
بله درست شنیدید، جهان با چیزی شبیه به انفجار دینامیت به ‌وجود نیامده است و انفجار بزرگ یا بیگ بنگ، اگرچه اصطلاحی متداول است اما کاملا نادرست است و تعبیری اشتباه از آنچه واقعا به‌وقوع پیوسته است. در ادامه البته این موضوع را بیشتر شرح خواهیم داد. اما این رخداد را هرچه بنامیم، سؤال آسان‌تری با خود به‌همراه خواهد داشت و آن این خواهد بود که این رخداد چگونه به‌وقوع پیوسته است؟.
ماهی‌هایی را فرض کنید که در یک آکواریوم در یک اتاق زندگی می‌کنند که گاهی درِ اتاق باز می‌شود و از بیرون نوری به داخل تابیده می‌شود. حال فرض کنید که روی زبان ماهی‌ها ریزموجوداتی وجود دارند؛ آن ریزموجودات ما هستیم که با نوری که گاهی از باز و بسته‌شدن دهان ماهی و در اتاق به ما می‌رسد، در حال کشف جهان هستیم! جهان با سرعت سرسام‌آوری در حال انبساط است و این قانون را که از مهم‌ترین قوانین کیهان‌شناسی است، ادوین هابل، یکی از مشهورترین ستاره‌شناسان قرن بیستم کشف کرد. جهان را بادکنکی فرض کنید که در حال بادشدن است، دو نقطه با ماژیک روی بادکنک علامت‌گذاری کنید. هرچقدر بادکنک بیشتر باد شود، این دو نقطه از هم دورتر می‌شوند. فضای جهان ما نیز مانند این بادکنک در حال انبساط است. دانشمندان با علامت‌گذاری دو نقطه در آسمان و اندازه‌گیری زمان رسیدن نور به آنها در ادوار مختلف پی به چنین استنباطی بردند و همچنین توانستند سرعت انبساط فزاینده جهان را به‌دست آورند.
اما اگر این روند را معکوس کنیم، چه خواهیم دید؟ درست مانند فیلم که از انتها به ابتدای آن به‌ تماشا بنشینیم، مطمئنا خواهیم دید که بادکنک مثالی، لحظه‌به‌‌لحظه کوچک‌تر خواهد شد و بالاخره در جایی تمامی باد آن خالی شده و کل بادکنک در فضایی بسیار کوچک‌تر از حالت بادشده جمع خواهد شد. به همین ترتیب اگر روند انبساط جهان را در زمان به عقب ببریم، جهان ما کوچک و کوچک‌تر مي‌شود تا بالاخره تمامی آنچه امروز در کائنات موجود است، در نقطه‌ای جمع خواهد شد؛ نقطه‌ای بسیار بسیار کوچک‌تر از هسته اتم هیدروژن! این امر ژرژ لمتره، کشیش بلژیکی‌‌ای‌ را که بسیار مجذوب اندیشه‌ اينشتین شده بود، واداشت تا فرضیه اَبَر‌اتم را ارائه کند؛ اینکه کائنات روزی در یک ابر‌اتم بسیار کوچک و پر‌جرم جمع شده بود و به نا‌آگاه این ابراتم شروع به گسترش کرد و ماده و فضای پیرامون خود را به وجود آورد. سال‌ها طول کشید تا این نظر مورد وثوق سایر دانشمندان قرار گیرد و در مقابل آن فرضیاتی مطرح ‌شود؛ مانند حالت پایدار که هویل طرفدار آن بود. فرضیه‌ رقیب بر این اساس بیان شده بود که تمامی موارد در زمان مشخص در گذشته دور به‌وسیله بزرگ‌ترین انفجار ایجاد شده است و این‌چنین بود که بیگ بنگ یا مهبانگ به‌وسیله بزرگ‌ترین دشمن آن نامگذاری و انفجار بزرگ نامیده شد. حال آنکه نخست اساسا انفجاری در کار نبود و ثانیا از یک تکینگی کوچک شکل گرفته بود
و نه بزرگ!.
این نزاع بین هویل، به طرفداری از فرضیه حالت پایدار و جورج گاموف، مدافع انفجار بزرگ مدت‌ها به طول انجامید تا اینکه شواهدی به نفع گاموف و انفجار بزرگ به‌دست آمد. ابتدا مقدار هلیوم موجود در جهان بسیار بیشتر از آن بود که فرضیه حالت پایدار پیش‌بینی می‌کرد و سپس کشف تابش پس‌زمینه کیهان یعنی تابش‌هایی درست آن زمان که جهان ما به‌وجود آمده است، کفه ترازو را به ‌سمت انفجار بزرگ سنگین کرد.
دانشمندان با برعکس‌كردن تابع گسترش جهان دریافتند که روزی در حدود ۱۳.۷ میلیارد سال پیش جهان ما در ذره‌ای بسیار بسیار کوچک متراکم شده بود. اما این خود سؤالات دیگری با خود در پی دارد. آیا آن زمان بیگ بنگ آغاز شده است؟ یا پیش از آن زمان موجود بوده است؟ فضا چطور؟ آیا فضایی قبل از بیگ بنگ موجود بوده است یا همه چیز با بیگ بنگ به وجود آمده است؟
جواب بسیاری از دانشمندان عصر جدید این است که مهبانگ فقط یک مبدأ تاریخی ا‌ست؛ درست مانند مبدأ سال میلادی در ۲۰۱۸ سال پیش كه زمان پیش از آن موجود بوده است. اما ما تاریخ ۱۳.۷ میلیارد سال قبل را مبدأ شمارش فرض کرده‌ایم و همین‌طور فضا را. فضا می‌بایست همواره وجود داشته باشد. اگر بپذیریم که جهان ما با یک افت‌و‌خیز کوانتومی آغاز شده ‌است، باید فضایی پیش از آن موجود بوده باشد تا این افت‌و‌خیزها در آن رخ بدهد.
این نظرات موافقان و البته مخالفان خود را دارد اما فقط یک مرجع برای پاسخ‌گویی به آن داریم. باید صبر پیشه کنیم تا شاید روزی علم پاسخ آن را بیابد؛ همان علمی که ما را از غارنشینی به رؤیای سکونت در دیگر کرات رسانده است. دانشمندان تمام تلاش خود را می‌کنند و روزی جواب این معما را خواهند یافت؛ اگرچه معماهای جهان تمامی نخواهند داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.