گفتوگوی اختصاصی با برنده نخل طلای کن 2018
مهدی طالقانی- ساسان گلفر: هیروکازو کورهادا، کارگردان فیلم ژاپنی «دزدان مغازه» (عنوان انگلیسی shoplifters که آن را «دلهدزدها» نیز میتوان ترجمه کرد)، اردیبهشت امسال برای این فیلم برنده جایزه نخل طلای بهترین فیلم بخش مسابقه اصلی جشنواره فیلم کن در فرانسه شد. این البته هفتمین مرتبه حضور او در جشنواره کن از سال 2001 تاکنون بود که یکبار نیز پیش از این در سال 2013 با «پسر کو ندارد نشان از پدر» جایزه ویژه هیئت داوران کن را نیز به خود اختصاص داده بود و یکی از بیشمار حضورهای موفق او در جشنوارههای سراسر جهان و درعینحال وسیلهای بود برای بهتر شناختهشدن او که در ژاپن بهعنوان یکی از درخشانترین چهرههای رئالیسم اجتماعی شهرت فراوان دارد. کورهادا متولد 1962 در توکیو است و اولین فیلم بلند داستانیاش با عنوان «مابوروسی» برنده جایزه ویژه جشنواره ونیز شد و بهترین فیلم جشنواره شیکاگو را در سال 1995 ساخته است. داستان «دزدان مغازه» درباره خانوادهای از سارقان خردهپاست که برای نجات یک کودک خیابانی تلاش میکنند و دربردارنده عناصر مضمونی همیشگی او مانند نوعدوستی، مرگ و فقدان، قدرت خاطرات و همچنین سبک مستندگونه او در داستانگویی است. در گفتوگو با کورهادا به بهانه این فیلم، به جنبههای مختلف آن و دیگر آثار و هنر و همچنین اندیشههای او و اینکه از کجا تأثیر گرفته است و شناخت او از سینمای ایران پرداختیم.
میخواهم در آغاز مطلبی را که چندی پیش در تحلیل شما نوشته شده بود، برایتان مطرح کنم: روی سنگ مزار یاسوجیرو اُزو تنها یک کلمه نوشته شده: «مو» که هم معنای «هیچ» میدهد و هم «همهچیز». اگر هیروکازو کورهادا، فیلمساز ژاپنی، را ادامه برحق ازو و کنجی میزوگوچی و البته میکیو ناروسه بدانیم، لفظ «مو» را میتوان بهترین توصیف برای آثار کورهادا دانست: هم میشود گفت که «هیچچیز ندیدهایم»، «فیلمساز حرفی برای گفتن نداشت» و هم میشود گفت که «پای تماشای فیلم مرد دانایی نشستهایم که قصههایش به شیرینی خوابِ بعدازظهری است، در اواخر بهار». «دزدان مغازه» هم طبیعتا چنین حسوحالی دارد. اگر ممکن است درباره این فیلم برای ما توضیح دهید.
داستان فیلم در مرکز شهر توکیو اتفاق میافتد؛ خانوادهای که از فقر رنج میبرد و مبارزات آنها. خانوادهای بسیار عجیبوغریب، مثل رفتارهای پدر خانواده برای گذران این زندگی. باوجوداین، آنها یک دختر بیخانمان را به سرپرستی میگیرند و برای آن دختر تبدیل به یک خانواده جایگزین میشوند که همین اتفاق منجر به بروز رشتهدردسرهایی برایشان میشود. الهامبخش داستان فیلم یک پروژه پیشین بود؛ فیلمی که در سال 2013 ساختم؛ فیلمی به نام «پسر کو ندارد نشان از پدر». زمان آن است که ما با هم به مفاهیمی مانند خانواده بیشتر فکر کنیم. من سعی میکنم هر زمان، وقتی در قطار هستم یا وقتی سوار تاکسی، با مردم صحبت کنم. من یک مستندساز تلویزیونی هستم. حتی فیلم «همچنان قدمزنان» را بر اساس داستان خانواده خودم ساختهام. در این فیلم بیشتر مفهوم خانواده را مدنظر دارم؛ در مورد اینکه ما میتوانیم یک خانواده را فراتر از روابط خونی مابین اعضای آن متصور شویم و آن را تشکیل دهیم... اینجا نقطه شروع ایده و حرکت بود، اولین فکر من همین بود. علاوهبراین، ما از رکود اقتصادی در ژاپن رنج میبریم و حوادثی در فیلم وجود دارد که مربوط به مفهوم فقر است. خب، من
میگویم که فراتر از داستان نگاه کنیم- بیایید داستان را کنار بگذاریم - چیزی که من از آن آگاهی داشتم، این است که هر دوی این فیلمها (فیلم 2018 و فیلم 2013) همان چیزی است که این روزها در خانههای ژاپن میبینیم و اتفاق میافتد؛ مانند نمایشنامههای خانوادگی ژاپن. همه فیلمهایم در همان ژانر قرار میگیرند.
همان مکتب گِندای گکی که دههها قبل با آثار کیسوکه کینوشیتا و میکیو ناروسه در جهان شناخته شده بود و تصویرگر زندگی معاصر ژاپنی است.
بله ژانری که پنج یا شش سال گذشته را صرف داستانهای مربوط به آن کردم. با این فیلم هم بهسمت دیدگاهی گستردهتر رفتم، نه فقط مفهوم و افراد خانواده، بلکه خانواده درون جامعه را بررسی کردم؛ رابطه خانواده و جامعه و اصطکاکی که به همین دلیل به وجود میآید. بهاینترتیب دید وسیعتری پیدا شد. بنابراین، هر دو را در ژانری یکسان ارزیابی میکنم.
در کنار آن، توجه به جزئیات، مشخصه همه فیلمهای شماست.
بله این نکته مهمی است.
احساس میکنم مجبورم بعضی از فیلمهای شما را بیش از یکبار تماشا کنم تا همهچیز را متوجه شوم.
خوب است. لطفا آن را در مصاحبه خود بنویسید (میخندد).
اما در مورد مقایسه شما با یاسوجیرو ازو...؟
یاسوجیرو ازو کارگردان بزرگی است، اما من بیشتر از کن لوچ تأثیر گرفتهام.
در جایی خواندم که فیلم در یک ماه اول اکران در ژاپن 3.4 میلیارد ین فروش داشته است. درست است؟
خوشحالم که طیف وسیعی از گروههای سنی متفاوت، از نوجوانان گرفته تا کسانی که در 80 سالگی هستند، فیلم را تماشا کردهاند. بسیاری از فیلمهایی که این روزها تولید میشوند، مخاطبان خاصی را هدف قرار میدهند، بنابراین من فکر میکنم این نکته اتفاق خوبی برای فیلمی مانند «دزدان مغازه» است.
«دزدان مغازه» علاوه بر اینکه قدرت و عمق سینمای ژاپن را نشان میدهد، باعث علاقه بیشتر به فرهنگ باستان ژاپن میشود. بااینحال، پس از انتشار فیلم در ژاپن در ماه ژوئن، تحسینهای اولیه بهسرعت به انتقاد تبدیل شد. در ژاپن و در شبکههای اجتماعی حواشی بسیار دربارهاش ایجاد شده و صحبتهایی درمورد استفاده از منابع دولتی برای تولید فیلم مطرح شد و در کنار آن از نشاندادن «جنایت و شرم در ژاپن» انتقاد شده بود و به ردکردن تقدیرنامهای که دولت ژاپن به شما میخواست اهدا کند نیز پرداختند. دلیلش چیست؟
همیشه فاصله خود را از مقامات حفظ میکنم تا در کنار مردم باشم. معتقدم که یک نتیجه مثبت این اتفاقات، این بود که بحث بر سر یارانههای دولتی مطرح شد. تمرکز فیلم روی جنایت نیست، اما این نکته را بگویم که مخاطبان ژاپنی همیشه از داستانهای جنایی لذت میبرند و به آن اشتیاق دارند؛ برای مثال، بسیاری از نمایشنامههای کابویی وجود دارند که بر جنایت و دزدی متمرکزند، اما این هشدار را هم میدهم که در جامعه امروز، مردم ژاپن میخواهند خود را از کسانی که به جرم و جنایت متوسل میشوند، جدا نشان بدهند. تنها راه توقف «افراد ناامید» از ارتکاب به جرائم این است که امنیت اجتماعی آنها بهتر تأمین شود. ژاپنیها بهطور سنتی چنین فیلمنامههایی را دوست دارند. فقر در زندگی هرگز مسئله سادهای نیست. این هم خیلی کار مهمی نیست که روایتی سر هم کنیم که آسان درک شود. در عوض، من اعتقاد دارم که باید چیزی را در فیلم عنوان کنیم که ظاهرا ساده به نظر میرسد اما در واقعیت مانند زندگی پیچیده است.
سینمای ایران را چقدر میشناسید؟
من آثار بسیاری از فیلمسازان ایرانی میبینم، کیارستمی استاد سینماست. همچنین میتوانم امیر نادری، جعفر پناهی و برخی کارهای اصغر فرهادی را تحسین کنم. فیلم «باشو، غریبهای کوچک» بهرام بیضایی را بهخوبی در ذهن دارم.
درباره پروژههای آینده خودتان هم میخواستیم بیشتر بدانیم.
کمی پیر شدهام، بنابراین بعد از این فاصلهای بین فیلمهایم وجود خواهد داشت. پروژه بعدی، فیلم «حقیقت درباره کاترین» محصول کشور فرانسه است و یک درام که داستان آن را همراه با لئا لودیمنا نوشتهام. مشغول کارگردانی این فیلم هستم که در مراحل فیلمبرداری است. داستان یک دختر و مادر هنرمندش است که شاهد رابطه و پیوندی توفانی میان آنها هستیم و اتفاقاتی که شما را شگفتزده خواهد کرد. ژولیت بینوش، ایتان هاوک و کاترین دنوو در این فیلم بازی میکنند. اریک گاتیر فیلمبرداری را برعهده دارد و مهدی طالقانی هم که طراح گرافیک پروژه است، چیزهایی درباره فیلم میداند.
مهدی طالقانی- ساسان گلفر: هیروکازو کورهادا، کارگردان فیلم ژاپنی «دزدان مغازه» (عنوان انگلیسی shoplifters که آن را «دلهدزدها» نیز میتوان ترجمه کرد)، اردیبهشت امسال برای این فیلم برنده جایزه نخل طلای بهترین فیلم بخش مسابقه اصلی جشنواره فیلم کن در فرانسه شد. این البته هفتمین مرتبه حضور او در جشنواره کن از سال 2001 تاکنون بود که یکبار نیز پیش از این در سال 2013 با «پسر کو ندارد نشان از پدر» جایزه ویژه هیئت داوران کن را نیز به خود اختصاص داده بود و یکی از بیشمار حضورهای موفق او در جشنوارههای سراسر جهان و درعینحال وسیلهای بود برای بهتر شناختهشدن او که در ژاپن بهعنوان یکی از درخشانترین چهرههای رئالیسم اجتماعی شهرت فراوان دارد. کورهادا متولد 1962 در توکیو است و اولین فیلم بلند داستانیاش با عنوان «مابوروسی» برنده جایزه ویژه جشنواره ونیز شد و بهترین فیلم جشنواره شیکاگو را در سال 1995 ساخته است. داستان «دزدان مغازه» درباره خانوادهای از سارقان خردهپاست که برای نجات یک کودک خیابانی تلاش میکنند و دربردارنده عناصر مضمونی همیشگی او مانند نوعدوستی، مرگ و فقدان، قدرت خاطرات و همچنین سبک مستندگونه او در داستانگویی است. در گفتوگو با کورهادا به بهانه این فیلم، به جنبههای مختلف آن و دیگر آثار و هنر و همچنین اندیشههای او و اینکه از کجا تأثیر گرفته است و شناخت او از سینمای ایران پرداختیم.
میخواهم در آغاز مطلبی را که چندی پیش در تحلیل شما نوشته شده بود، برایتان مطرح کنم: روی سنگ مزار یاسوجیرو اُزو تنها یک کلمه نوشته شده: «مو» که هم معنای «هیچ» میدهد و هم «همهچیز». اگر هیروکازو کورهادا، فیلمساز ژاپنی، را ادامه برحق ازو و کنجی میزوگوچی و البته میکیو ناروسه بدانیم، لفظ «مو» را میتوان بهترین توصیف برای آثار کورهادا دانست: هم میشود گفت که «هیچچیز ندیدهایم»، «فیلمساز حرفی برای گفتن نداشت» و هم میشود گفت که «پای تماشای فیلم مرد دانایی نشستهایم که قصههایش به شیرینی خوابِ بعدازظهری است، در اواخر بهار». «دزدان مغازه» هم طبیعتا چنین حسوحالی دارد. اگر ممکن است درباره این فیلم برای ما توضیح دهید.
داستان فیلم در مرکز شهر توکیو اتفاق میافتد؛ خانوادهای که از فقر رنج میبرد و مبارزات آنها. خانوادهای بسیار عجیبوغریب، مثل رفتارهای پدر خانواده برای گذران این زندگی. باوجوداین، آنها یک دختر بیخانمان را به سرپرستی میگیرند و برای آن دختر تبدیل به یک خانواده جایگزین میشوند که همین اتفاق منجر به بروز رشتهدردسرهایی برایشان میشود. الهامبخش داستان فیلم یک پروژه پیشین بود؛ فیلمی که در سال 2013 ساختم؛ فیلمی به نام «پسر کو ندارد نشان از پدر». زمان آن است که ما با هم به مفاهیمی مانند خانواده بیشتر فکر کنیم. من سعی میکنم هر زمان، وقتی در قطار هستم یا وقتی سوار تاکسی، با مردم صحبت کنم. من یک مستندساز تلویزیونی هستم. حتی فیلم «همچنان قدمزنان» را بر اساس داستان خانواده خودم ساختهام. در این فیلم بیشتر مفهوم خانواده را مدنظر دارم؛ در مورد اینکه ما میتوانیم یک خانواده را فراتر از روابط خونی مابین اعضای آن متصور شویم و آن را تشکیل دهیم... اینجا نقطه شروع ایده و حرکت بود، اولین فکر من همین بود. علاوهبراین، ما از رکود اقتصادی در ژاپن رنج میبریم و حوادثی در فیلم وجود دارد که مربوط به مفهوم فقر است. خب، من
میگویم که فراتر از داستان نگاه کنیم- بیایید داستان را کنار بگذاریم - چیزی که من از آن آگاهی داشتم، این است که هر دوی این فیلمها (فیلم 2018 و فیلم 2013) همان چیزی است که این روزها در خانههای ژاپن میبینیم و اتفاق میافتد؛ مانند نمایشنامههای خانوادگی ژاپن. همه فیلمهایم در همان ژانر قرار میگیرند.
همان مکتب گِندای گکی که دههها قبل با آثار کیسوکه کینوشیتا و میکیو ناروسه در جهان شناخته شده بود و تصویرگر زندگی معاصر ژاپنی است.
بله ژانری که پنج یا شش سال گذشته را صرف داستانهای مربوط به آن کردم. با این فیلم هم بهسمت دیدگاهی گستردهتر رفتم، نه فقط مفهوم و افراد خانواده، بلکه خانواده درون جامعه را بررسی کردم؛ رابطه خانواده و جامعه و اصطکاکی که به همین دلیل به وجود میآید. بهاینترتیب دید وسیعتری پیدا شد. بنابراین، هر دو را در ژانری یکسان ارزیابی میکنم.
در کنار آن، توجه به جزئیات، مشخصه همه فیلمهای شماست.
بله این نکته مهمی است.
احساس میکنم مجبورم بعضی از فیلمهای شما را بیش از یکبار تماشا کنم تا همهچیز را متوجه شوم.
خوب است. لطفا آن را در مصاحبه خود بنویسید (میخندد).
اما در مورد مقایسه شما با یاسوجیرو ازو...؟
یاسوجیرو ازو کارگردان بزرگی است، اما من بیشتر از کن لوچ تأثیر گرفتهام.
در جایی خواندم که فیلم در یک ماه اول اکران در ژاپن 3.4 میلیارد ین فروش داشته است. درست است؟
خوشحالم که طیف وسیعی از گروههای سنی متفاوت، از نوجوانان گرفته تا کسانی که در 80 سالگی هستند، فیلم را تماشا کردهاند. بسیاری از فیلمهایی که این روزها تولید میشوند، مخاطبان خاصی را هدف قرار میدهند، بنابراین من فکر میکنم این نکته اتفاق خوبی برای فیلمی مانند «دزدان مغازه» است.
«دزدان مغازه» علاوه بر اینکه قدرت و عمق سینمای ژاپن را نشان میدهد، باعث علاقه بیشتر به فرهنگ باستان ژاپن میشود. بااینحال، پس از انتشار فیلم در ژاپن در ماه ژوئن، تحسینهای اولیه بهسرعت به انتقاد تبدیل شد. در ژاپن و در شبکههای اجتماعی حواشی بسیار دربارهاش ایجاد شده و صحبتهایی درمورد استفاده از منابع دولتی برای تولید فیلم مطرح شد و در کنار آن از نشاندادن «جنایت و شرم در ژاپن» انتقاد شده بود و به ردکردن تقدیرنامهای که دولت ژاپن به شما میخواست اهدا کند نیز پرداختند. دلیلش چیست؟
همیشه فاصله خود را از مقامات حفظ میکنم تا در کنار مردم باشم. معتقدم که یک نتیجه مثبت این اتفاقات، این بود که بحث بر سر یارانههای دولتی مطرح شد. تمرکز فیلم روی جنایت نیست، اما این نکته را بگویم که مخاطبان ژاپنی همیشه از داستانهای جنایی لذت میبرند و به آن اشتیاق دارند؛ برای مثال، بسیاری از نمایشنامههای کابویی وجود دارند که بر جنایت و دزدی متمرکزند، اما این هشدار را هم میدهم که در جامعه امروز، مردم ژاپن میخواهند خود را از کسانی که به جرم و جنایت متوسل میشوند، جدا نشان بدهند. تنها راه توقف «افراد ناامید» از ارتکاب به جرائم این است که امنیت اجتماعی آنها بهتر تأمین شود. ژاپنیها بهطور سنتی چنین فیلمنامههایی را دوست دارند. فقر در زندگی هرگز مسئله سادهای نیست. این هم خیلی کار مهمی نیست که روایتی سر هم کنیم که آسان درک شود. در عوض، من اعتقاد دارم که باید چیزی را در فیلم عنوان کنیم که ظاهرا ساده به نظر میرسد اما در واقعیت مانند زندگی پیچیده است.
سینمای ایران را چقدر میشناسید؟
من آثار بسیاری از فیلمسازان ایرانی میبینم، کیارستمی استاد سینماست. همچنین میتوانم امیر نادری، جعفر پناهی و برخی کارهای اصغر فرهادی را تحسین کنم. فیلم «باشو، غریبهای کوچک» بهرام بیضایی را بهخوبی در ذهن دارم.
درباره پروژههای آینده خودتان هم میخواستیم بیشتر بدانیم.
کمی پیر شدهام، بنابراین بعد از این فاصلهای بین فیلمهایم وجود خواهد داشت. پروژه بعدی، فیلم «حقیقت درباره کاترین» محصول کشور فرانسه است و یک درام که داستان آن را همراه با لئا لودیمنا نوشتهام. مشغول کارگردانی این فیلم هستم که در مراحل فیلمبرداری است. داستان یک دختر و مادر هنرمندش است که شاهد رابطه و پیوندی توفانی میان آنها هستیم و اتفاقاتی که شما را شگفتزده خواهد کرد. ژولیت بینوش، ایتان هاوک و کاترین دنوو در این فیلم بازی میکنند. اریک گاتیر فیلمبرداری را برعهده دارد و مهدی طالقانی هم که طراح گرافیک پروژه است، چیزهایی درباره فیلم میداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.