چهکسي مسئول پيشگيري است؟
حسين ناصري- روانشناس پيشگيري
پيشگيري از افسردگي در افرادي که تعداد زيادي از علائم افسردگي را نشان ميدهند، ولي هنوز به شکل باليني درگير آن نشدهاند، پيشگيري مشخص محسوب ميشود. روشن است که پيشگيري وقتي موضوعيت مييابد که خطري وجود داشته باشد؛ بسياري از بيماريهاي سبک زندگي ناسالم نظير اختلالات قلبي-عروقي و انواع و اقسام آسيبهاي رواني-اجتماعي نظير پرخاشگري، افسردگي، طلاق، اعتياد، بيمسئوليتي اجتماعي، تنبلي اجتماعي و...، خطراتي محسوب ميشوند که پيشگيري ميتواند کمک کند شکل نگرفته يا به اندازه کافي به تأخير بيفتند. بهمحض اينکه فرد گرفتار موارد اشارهشده شود، از گروه هدف پيشگيري خارج شده و نياز به مداخلات و برنامههاي درماني خواهد داشت. بهعنوان مثال، ماداميکه فردي دچار حمله قلبي نشده است، ميتواند با دريافت برنامههاي پيشگيرانه خطر حمله و پيامدهاي عديده آن را به حداقل برساند، ولي وقتي فردي سکته کرد، نيازمند به برنامههاي درماني، مراقبتي و توانبخشي خواهد بود. شايد در نگاه اول چنين به نظر برسد که پيشگيري فقط شامل مداخلات و برنامههاي آموزشي است، حال آنکه مهمترين کارکرد پيشگيري اين است که در وضع قوانين و اجراي سياستگذاريهاي پيشگيرانه به قانونگذار و سياستگذار کمک کند. در اين دو حوزه، نقش پيشگيري اين است که دو عامل اصلي شکلگيري انواع آسيبهاي رواني-اجتماعي؛ يعني فقر و بيعدالتي را دائما مدنظر نهادهاي قانونگذاري و سياستگذاري قرار دهد. روشن است که مسائل و مشکلات رواني-اجتماعي بهشدت ريشه در شرايط مسموم اجتماعي نظير فقر و تبعيض دارند؛ چراکه اين شرايط هستند که آسيبپذيري افراد را به رفتارهاي فردي و اجتماعي نابهنجار و آسيبرسان تبدیل ميکنند. به عقيده جورج آلبي، بهعنوان يکي از پيشگامان حوزه پيشگيري، با وجودي که ميتوان پذيرفت برخي از مشکلات بهویژه دستهاي از اختلالات روانپزشکي (نظير اختلالات روانپريشي و دوقطبي)، ريشه در ژنتيک داشته و مربوط به جسم هستند، ولي بيشتر مشکلات روانی-اجتماعي مربوط به شرايط اجتماعي نامطلوب هستند. سياستگذاري دولت آقاي روحاني در راستای ازبينبردن فقر مطلق، بنياديترين برنامهريزي پيشگيرانه در تاريخ جمهوري اسلامي محسوب ميشود که در صورت اجراي کامل و تداوم آن، نقش بسيار مهمي در کاهش آسيبهاي رواني-اجتماعي خواهد داشت. قابليت ديگر پيشگيري اين است که با تمرکز بر عوامل محافظ و خطر، به افراد کمک کند خود را سالم نگه دارند.عوامل محافظ و خطر، هر نوع عامل جسماني، روانشناختي يا اجتماعي است که فرد را در برابر يک آسيب قوي کرده يا او را آسيبپذير ميکند. براساساین وجه ديگر پيشگيري، توانمندسازي مبتني بر عوامل محافظ و خطر است. درحالحاضر برنامههاي پيشگيرانه متعددي در کشور اجرا ميشوند؛ ولي عوامل زير مانع از اثربخشي بهينه اينگونه برنامهها ميشود: 1- فقدان استراتژي ملي پيشگيري: درحالحاضر اعتبارات معتنابهي صرف برنامههاي آموزشي پيشگيرانه ميشود؛ ولي به دليل اينکه برنامه منسجمي درباره نقش وزارتخانهها و ديگر بخشهاي دولتي و غيردولتي وجود ندارد، بخش درخورتوجهي از منابع به هدر ميرود. به نظر ميرسد اين مهم در غالب يک دبيرخانه ستادي به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي مربوط باشد که طبق قانون متولي سلامت جامعه است. 2- کيفيت برنامههاي پيشگيرانه: وقتي که يک برنامه پيشگيرانه به توزيع بروشور بدل شود يا مدل آموزش کارگاهي به شيوههاي تدريس کلاسي و نه آموزش فعال صورت گيرد، روشن است که نميتوان انتظار اثربخشي داشت. 3- نيروي تخصصي: قانونگذاري، سياستگذاري و آموزشهاي پيشگيرانه باید از سوی نيروي متخصص اجرا شود. در نتيجه ضروري است که در رشتههاي دانشگاهي مانند حقوق، مديريت، سياستگذاري عمومي، پزشکي (بهویژه تخصصهاي روانپزشکي و پزشکي اجتماعي)، جامعهشناسي، روانشناسي و مشاوره، پيشگيري بهعنوان درس عمومي ارائه شود. با وجود آنکه برنامههاي پيشگيرانه موفقي در کشور اجرا ميشود که ميتوان به طرح پيشگيري از تنبلي چشم (آمليوپي) يا مشاوره ژنتيک پيش از ازدواج اشاره کرد؛ ولي در مواجهه با آسيبهاي اساسي کشور برنامههاي پيشگيرانهاي که بهدرستي طراحي شده و اجرا شوند، وجود ندارد.ا با وجود آنکه زلزله، آسيب اجتماعي محسوب نميشود؛ ولي شايد بتوان با استفاده از تمثيل آن، لطمات حاصل از فقدان نگاه پيشگيرانه را دقيقتر تشريح کرد.آسيبهاي اجتماعي مانند زلزلههايي مخرب سالهاست که انواع سرمايههاي اجتماعي، انساني، فرهنگي و حتي معنوي را در خود ميبلعد و تا وقتي که رويکردي جامع، منسجم و درازمدت در مديريت کلان کشور حاکم نشود، نميتوان انتظار داشت که تغييرات محسوسي ايجاد شود. باوجوداین بايد تأکيد داشت که يکي از جديترين فلسفههاي نانوشته پيشگيري اين است که افراد در شرايط سخت خود را فراموش نکنند و با ارتقاي سواد پيشگيري تا حد ممکن خود را از ورطه انواع آسيبها برحذر دارند. شايد بتوان گفت که جمله پيشين، مهمترين مسئوليت يا تعهد طبقه متوسط جامعه در قبال خود و نسلهاي آتي باشد.
پيشگيري از افسردگي در افرادي که تعداد زيادي از علائم افسردگي را نشان ميدهند، ولي هنوز به شکل باليني درگير آن نشدهاند، پيشگيري مشخص محسوب ميشود. روشن است که پيشگيري وقتي موضوعيت مييابد که خطري وجود داشته باشد؛ بسياري از بيماريهاي سبک زندگي ناسالم نظير اختلالات قلبي-عروقي و انواع و اقسام آسيبهاي رواني-اجتماعي نظير پرخاشگري، افسردگي، طلاق، اعتياد، بيمسئوليتي اجتماعي، تنبلي اجتماعي و...، خطراتي محسوب ميشوند که پيشگيري ميتواند کمک کند شکل نگرفته يا به اندازه کافي به تأخير بيفتند. بهمحض اينکه فرد گرفتار موارد اشارهشده شود، از گروه هدف پيشگيري خارج شده و نياز به مداخلات و برنامههاي درماني خواهد داشت. بهعنوان مثال، ماداميکه فردي دچار حمله قلبي نشده است، ميتواند با دريافت برنامههاي پيشگيرانه خطر حمله و پيامدهاي عديده آن را به حداقل برساند، ولي وقتي فردي سکته کرد، نيازمند به برنامههاي درماني، مراقبتي و توانبخشي خواهد بود. شايد در نگاه اول چنين به نظر برسد که پيشگيري فقط شامل مداخلات و برنامههاي آموزشي است، حال آنکه مهمترين کارکرد پيشگيري اين است که در وضع قوانين و اجراي سياستگذاريهاي پيشگيرانه به قانونگذار و سياستگذار کمک کند. در اين دو حوزه، نقش پيشگيري اين است که دو عامل اصلي شکلگيري انواع آسيبهاي رواني-اجتماعي؛ يعني فقر و بيعدالتي را دائما مدنظر نهادهاي قانونگذاري و سياستگذاري قرار دهد. روشن است که مسائل و مشکلات رواني-اجتماعي بهشدت ريشه در شرايط مسموم اجتماعي نظير فقر و تبعيض دارند؛ چراکه اين شرايط هستند که آسيبپذيري افراد را به رفتارهاي فردي و اجتماعي نابهنجار و آسيبرسان تبدیل ميکنند. به عقيده جورج آلبي، بهعنوان يکي از پيشگامان حوزه پيشگيري، با وجودي که ميتوان پذيرفت برخي از مشکلات بهویژه دستهاي از اختلالات روانپزشکي (نظير اختلالات روانپريشي و دوقطبي)، ريشه در ژنتيک داشته و مربوط به جسم هستند، ولي بيشتر مشکلات روانی-اجتماعي مربوط به شرايط اجتماعي نامطلوب هستند. سياستگذاري دولت آقاي روحاني در راستای ازبينبردن فقر مطلق، بنياديترين برنامهريزي پيشگيرانه در تاريخ جمهوري اسلامي محسوب ميشود که در صورت اجراي کامل و تداوم آن، نقش بسيار مهمي در کاهش آسيبهاي رواني-اجتماعي خواهد داشت. قابليت ديگر پيشگيري اين است که با تمرکز بر عوامل محافظ و خطر، به افراد کمک کند خود را سالم نگه دارند.عوامل محافظ و خطر، هر نوع عامل جسماني، روانشناختي يا اجتماعي است که فرد را در برابر يک آسيب قوي کرده يا او را آسيبپذير ميکند. براساساین وجه ديگر پيشگيري، توانمندسازي مبتني بر عوامل محافظ و خطر است. درحالحاضر برنامههاي پيشگيرانه متعددي در کشور اجرا ميشوند؛ ولي عوامل زير مانع از اثربخشي بهينه اينگونه برنامهها ميشود: 1- فقدان استراتژي ملي پيشگيري: درحالحاضر اعتبارات معتنابهي صرف برنامههاي آموزشي پيشگيرانه ميشود؛ ولي به دليل اينکه برنامه منسجمي درباره نقش وزارتخانهها و ديگر بخشهاي دولتي و غيردولتي وجود ندارد، بخش درخورتوجهي از منابع به هدر ميرود. به نظر ميرسد اين مهم در غالب يک دبيرخانه ستادي به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي مربوط باشد که طبق قانون متولي سلامت جامعه است. 2- کيفيت برنامههاي پيشگيرانه: وقتي که يک برنامه پيشگيرانه به توزيع بروشور بدل شود يا مدل آموزش کارگاهي به شيوههاي تدريس کلاسي و نه آموزش فعال صورت گيرد، روشن است که نميتوان انتظار اثربخشي داشت. 3- نيروي تخصصي: قانونگذاري، سياستگذاري و آموزشهاي پيشگيرانه باید از سوی نيروي متخصص اجرا شود. در نتيجه ضروري است که در رشتههاي دانشگاهي مانند حقوق، مديريت، سياستگذاري عمومي، پزشکي (بهویژه تخصصهاي روانپزشکي و پزشکي اجتماعي)، جامعهشناسي، روانشناسي و مشاوره، پيشگيري بهعنوان درس عمومي ارائه شود. با وجود آنکه برنامههاي پيشگيرانه موفقي در کشور اجرا ميشود که ميتوان به طرح پيشگيري از تنبلي چشم (آمليوپي) يا مشاوره ژنتيک پيش از ازدواج اشاره کرد؛ ولي در مواجهه با آسيبهاي اساسي کشور برنامههاي پيشگيرانهاي که بهدرستي طراحي شده و اجرا شوند، وجود ندارد.ا با وجود آنکه زلزله، آسيب اجتماعي محسوب نميشود؛ ولي شايد بتوان با استفاده از تمثيل آن، لطمات حاصل از فقدان نگاه پيشگيرانه را دقيقتر تشريح کرد.آسيبهاي اجتماعي مانند زلزلههايي مخرب سالهاست که انواع سرمايههاي اجتماعي، انساني، فرهنگي و حتي معنوي را در خود ميبلعد و تا وقتي که رويکردي جامع، منسجم و درازمدت در مديريت کلان کشور حاکم نشود، نميتوان انتظار داشت که تغييرات محسوسي ايجاد شود. باوجوداین بايد تأکيد داشت که يکي از جديترين فلسفههاي نانوشته پيشگيري اين است که افراد در شرايط سخت خود را فراموش نکنند و با ارتقاي سواد پيشگيري تا حد ممکن خود را از ورطه انواع آسيبها برحذر دارند. شايد بتوان گفت که جمله پيشين، مهمترين مسئوليت يا تعهد طبقه متوسط جامعه در قبال خود و نسلهاي آتي باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.