|

درباره ‌رباعی‌های ایرج زبردست

ما آینه بودیم و نمی‌دانستیم

مهدی مظفری‌ساوجی

ایرج زبردست در رباعی امروز همواره حرف‌های تازه‌ای برای گفتن داشته است. از همان دهه هفتاد که داشت آرام‌آرام قدم‌های مطمئنی برمی‌داشت و جاپای محکمی برای خودش تدارک می‌دید و مثلاً می‌سرود:
«تا زمزمه‌ یاد تو در بی‌یادی‌ست/ در من قفسی رنگ پر آزادی‌ست/ دیوار فروریخته می‌داند و خاک/ جایی که خراب است پر از آبادی‌ست» تا این زمان که مخاطبان شعر امروز جایگاه قابل تأمل و اعتنایی به او و شعرش داده‌اند و رباعی‌هایش همدم و همدرد آن‌هاست و گاه فکر و ذکر صباح و مساء‌شان:
«تب، یک تب ناگهان شکستم می‌داد/ چون شمع، سری شعله‌پرستم می‌داد/ می‌سوختم آن‌چنان که آتش تا صبح/ فریادزنان آب به دستم می‌داد».
انگار نه سال‌ها بل سده‌هاست که این صدا از شیراز، از سرزمین رازهای سربه‌مُهر مِهر به گوش می‌رسد و جان‌های مشتاق و آرزومند را از شور و شوق لبریز می‌کند. او نیز مانند نیایش، حافظ گویی همچنان مشکل خویش برِ پیر مغان می‌برد و در چنین عجب‌زمنی که کس به یاد ندارد جز از او انتظار حل این معماهای بغرنج و پیچیده‌ را نمی‌برد: «می که پیر مغان ز دست نهاد/ جز به پور مغان نشاید داد». به‌جرأت می توان گفت که اگر کسی بخواهد از میان رباعی‌سرایان معاصر، از مشروطه تا امروز، پنج چهره شاخص انتخاب کند، بی‌هیچ مجامله و تردیدی، زبردست یکی از شاخص‌ترین رباعی‌سرایان این فهرست کم‌شمار و پربهاست. البته در میان همین فهرست کم‌شمار و پربها دست‌کم نام‌های درخشانی نظیر ملک‌الشعراء بهار، میرزاده عشقی، لاهوتی، فرخی‌یزدی، نیما یوشیج، هوشنگ ابتهاج، اخوان‌ثالث، شفیعی‌کدکنی، فریدون مشیری، منصور اوجی، شیون فومنی و... به‌چشم می‌خورد که گاه به‌جد و گاه از سر تفنن آثار درخشانی در این قالب پدید آورده‌اند. اگرچه رباعی قالبی نیست که به‌سادگی شاعر را بسراید و به اصطلاح او را به آستان خود بار دهد، اما اگر عاشق، سخت و سمج باشد و از در ابرام و پافشاری درآید بالاخره معشوق نیز تسلیم ‌شده و رخ می‌نماید و با او همدم و همدل، بلکه همراز می‌شود. «بر آستان تو مشکل توان رسید آری/ عروج بر فلک سروری به دشواری‌ست».
از این منظر سینه‌ رباعی مشحون از رازهایی است که اگر کسی محرم اسرار باشد و از اَبرار، با او در میان می‌گذارد، وگرنه محال است نامحرمان را به حریم خود راه دهد و به‌اصطلاح سفره‌ دلش را پیش هرکس ‌و ناکس بگشاید و با هر غریبه و بیگانه‌ای درددل کند.
باری، پاره‌ای از دردها را نمی‌شود به کسی گفت، وگرنه خیام آن هم در چنان روزگار هار اهرمنی که مهار رحم از کف نهاده بود و از قرار مهر بسا دور افتاده، سر بر شانه‌ای دیگر می‌نهاد و بغض‌هایش را (که لابد مثل خوره ذره ذره روحش را در انزوا می‌خوردند و می‌تراشیدند) در نایی دیگر می‌شکست یا در سازی جز این نی (رباعی)می‌دمید:
گر می نخوری طعنه مزن مستان را/ بنیاد مکن تو حیله و دستان را/ تو غره بدان مشو که می می‌نخوری/ صد لقمه خوری که می غلام است آن را
باری: ترسم که صرفه‌ ای نبرد روز بازخواست/ نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زبردست در واقع وارث چنین گنج و گهرهایی است و بی‌شبهه در چنین عوالم و اندیشه‌هایی رگ‌وریشه دارد. به عبارتی تأملات او از چنین تألماتی آب می‌خورد و بیدلانه به چنین آخرالدواهایی ره می‌برد:
ای صبح نه آبی نه سپیدیم هنوز/ در شهر امید ناامیدیم هنوز/ دیدی که چه کرد دست شب با من و تو/ در باز و به دنبال کلیدیم هنوز
و این رباعی که بیش از همه به حال و روز خودش نزدیک است، گویی زندگی‌نامه‌ اوست و مثلاً شرح احوالات. و مگر شعر اصلاً باید جز این باشد که از بامداد سرزده یا به قول نیما تراویده باشد:
از روی زندگی‌ست که شاعر/ با آب و رنگ شعر/ نقشی به روی نقشه‌ی دیگر/ تصویر می‌کند:/ او شعر می‌نویسد/ یعنی/ او دست می‌نهد به جراحات شهر پیر/ یعنی/ او قصه می‌کند به شب از صبح دلپذیر
از زندگی نامه‌ زبردست دور افتادیم: ما وقت نگاه را دمی دانستیم/ از دانش چشم‌ها کمی دانستیم/ کژتابی دست‌ها و بی‌مهری سنگ/ما آینه بودیم و نمی‌دانستیم
باری: دردا و دریغا که در این بازی خونین/ بازیچه‌‌ی ایام دل آدمیان است
دردا و دریغا: دل بر گذر قافله‌ی لاله و گل داشت/ این دشت که پامال سواران خزان است
و دیگر چه بگویم، هیچ:
جوی خشکیده‌ست و از بس تشنگی دیگر/ بر لب جو بوته‌های بارهنگ و پونه و خطمی/ خواب‌شان برده‌ست/ با تن بی‌خویشتن، گویی که در رویا/ می‌بردشان آب، شاید نیز/ آب‌شان برده‌ست... .

ایرج زبردست در رباعی امروز همواره حرف‌های تازه‌ای برای گفتن داشته است. از همان دهه هفتاد که داشت آرام‌آرام قدم‌های مطمئنی برمی‌داشت و جاپای محکمی برای خودش تدارک می‌دید و مثلاً می‌سرود:
«تا زمزمه‌ یاد تو در بی‌یادی‌ست/ در من قفسی رنگ پر آزادی‌ست/ دیوار فروریخته می‌داند و خاک/ جایی که خراب است پر از آبادی‌ست» تا این زمان که مخاطبان شعر امروز جایگاه قابل تأمل و اعتنایی به او و شعرش داده‌اند و رباعی‌هایش همدم و همدرد آن‌هاست و گاه فکر و ذکر صباح و مساء‌شان:
«تب، یک تب ناگهان شکستم می‌داد/ چون شمع، سری شعله‌پرستم می‌داد/ می‌سوختم آن‌چنان که آتش تا صبح/ فریادزنان آب به دستم می‌داد».
انگار نه سال‌ها بل سده‌هاست که این صدا از شیراز، از سرزمین رازهای سربه‌مُهر مِهر به گوش می‌رسد و جان‌های مشتاق و آرزومند را از شور و شوق لبریز می‌کند. او نیز مانند نیایش، حافظ گویی همچنان مشکل خویش برِ پیر مغان می‌برد و در چنین عجب‌زمنی که کس به یاد ندارد جز از او انتظار حل این معماهای بغرنج و پیچیده‌ را نمی‌برد: «می که پیر مغان ز دست نهاد/ جز به پور مغان نشاید داد». به‌جرأت می توان گفت که اگر کسی بخواهد از میان رباعی‌سرایان معاصر، از مشروطه تا امروز، پنج چهره شاخص انتخاب کند، بی‌هیچ مجامله و تردیدی، زبردست یکی از شاخص‌ترین رباعی‌سرایان این فهرست کم‌شمار و پربهاست. البته در میان همین فهرست کم‌شمار و پربها دست‌کم نام‌های درخشانی نظیر ملک‌الشعراء بهار، میرزاده عشقی، لاهوتی، فرخی‌یزدی، نیما یوشیج، هوشنگ ابتهاج، اخوان‌ثالث، شفیعی‌کدکنی، فریدون مشیری، منصور اوجی، شیون فومنی و... به‌چشم می‌خورد که گاه به‌جد و گاه از سر تفنن آثار درخشانی در این قالب پدید آورده‌اند. اگرچه رباعی قالبی نیست که به‌سادگی شاعر را بسراید و به اصطلاح او را به آستان خود بار دهد، اما اگر عاشق، سخت و سمج باشد و از در ابرام و پافشاری درآید بالاخره معشوق نیز تسلیم ‌شده و رخ می‌نماید و با او همدم و همدل، بلکه همراز می‌شود. «بر آستان تو مشکل توان رسید آری/ عروج بر فلک سروری به دشواری‌ست».
از این منظر سینه‌ رباعی مشحون از رازهایی است که اگر کسی محرم اسرار باشد و از اَبرار، با او در میان می‌گذارد، وگرنه محال است نامحرمان را به حریم خود راه دهد و به‌اصطلاح سفره‌ دلش را پیش هرکس ‌و ناکس بگشاید و با هر غریبه و بیگانه‌ای درددل کند.
باری، پاره‌ای از دردها را نمی‌شود به کسی گفت، وگرنه خیام آن هم در چنان روزگار هار اهرمنی که مهار رحم از کف نهاده بود و از قرار مهر بسا دور افتاده، سر بر شانه‌ای دیگر می‌نهاد و بغض‌هایش را (که لابد مثل خوره ذره ذره روحش را در انزوا می‌خوردند و می‌تراشیدند) در نایی دیگر می‌شکست یا در سازی جز این نی (رباعی)می‌دمید:
گر می نخوری طعنه مزن مستان را/ بنیاد مکن تو حیله و دستان را/ تو غره بدان مشو که می می‌نخوری/ صد لقمه خوری که می غلام است آن را
باری: ترسم که صرفه‌ ای نبرد روز بازخواست/ نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زبردست در واقع وارث چنین گنج و گهرهایی است و بی‌شبهه در چنین عوالم و اندیشه‌هایی رگ‌وریشه دارد. به عبارتی تأملات او از چنین تألماتی آب می‌خورد و بیدلانه به چنین آخرالدواهایی ره می‌برد:
ای صبح نه آبی نه سپیدیم هنوز/ در شهر امید ناامیدیم هنوز/ دیدی که چه کرد دست شب با من و تو/ در باز و به دنبال کلیدیم هنوز
و این رباعی که بیش از همه به حال و روز خودش نزدیک است، گویی زندگی‌نامه‌ اوست و مثلاً شرح احوالات. و مگر شعر اصلاً باید جز این باشد که از بامداد سرزده یا به قول نیما تراویده باشد:
از روی زندگی‌ست که شاعر/ با آب و رنگ شعر/ نقشی به روی نقشه‌ی دیگر/ تصویر می‌کند:/ او شعر می‌نویسد/ یعنی/ او دست می‌نهد به جراحات شهر پیر/ یعنی/ او قصه می‌کند به شب از صبح دلپذیر
از زندگی نامه‌ زبردست دور افتادیم: ما وقت نگاه را دمی دانستیم/ از دانش چشم‌ها کمی دانستیم/ کژتابی دست‌ها و بی‌مهری سنگ/ما آینه بودیم و نمی‌دانستیم
باری: دردا و دریغا که در این بازی خونین/ بازیچه‌‌ی ایام دل آدمیان است
دردا و دریغا: دل بر گذر قافله‌ی لاله و گل داشت/ این دشت که پامال سواران خزان است
و دیگر چه بگویم، هیچ:
جوی خشکیده‌ست و از بس تشنگی دیگر/ بر لب جو بوته‌های بارهنگ و پونه و خطمی/ خواب‌شان برده‌ست/ با تن بی‌خویشتن، گویی که در رویا/ می‌بردشان آب، شاید نیز/ آب‌شان برده‌ست... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.