نوستالژی: «کنیزو» منیرو روانیپور
زلزلهای که حق انتخاب نمیگذارد
احمد غلامی
«کنیزو» نوشته منیرو روانیپور اولینبار در سال 1367 در انتشارات نیلوفر چاپ شده است. درست یک سال قبل از رویکارآمدن هاشمیرفسنجانی بهعنوان چهارمین رئیسجمهور ایران، «کنیزو» به سرعت نام نویسندهاش را بر سر زبانها انداخت و روانیپور با این کتاب در زمره داستاننویسان نسل سوم تثبیت شد. آن هم در دورهای که نویسندگانی چون هوشنگ گلشیری و احمد محمود در قید حیات بودند. خاصه هوشنگ گلشیری که آثار داستاننویسان جوان را با دقت و وسواس بسیار انتخاب میکرد و در نشر نیلوفر به چاپ میرساند. دوران نویسندگی منیرو روانیپور همزمان بود با دوران سازندگی هاشمیرفسنجانی؛ دورهای که اقتصاد کشور در حال دگرگونی بود و تکنوکراتهای کتوشلوارپوش بر سر کار آمده بودند. جامعه نیز در کار پوستانداختن بود. سببساز این وضعیت روحانیای سنتی بود، از جامعه روحانیت مبارز که دولتش سودای مدرنسازی جامعه ایران را به سبک و سیاق امیرکبیر در سر داشت. همین مواجهه واقعیت و رؤیا به جامعه نیز سرایت کرده و آثار نویسندگان آمریکای لاتین از جمله مارکز بیشازپیش با استقبال روبهرو میشد. همانگونه که هاشمیرفسنجانی تلاش میکرد واقعبینی اقتصادی را در قالب
اقتصاد بازار آزاد جایگزین روحیه آرمانخواهی دولت جنگ کند و موفق به بازسازی ویرانههای بهجامانده از جنگ شود، نویسندگان نیز درصدد بودند مفری برای گریز از ممیزی بیابند. شاید رئالیسم جادویی میتوانست یکی از این مفرها باشد. در دوران هشتساله هاشمیرفسنجانی جامعه ایران، جامعه ملتهبی بود؛ التهابی نشئتگرفته از تصادم آرمانگرایی انقلابی با واقعبینی اقتصادی. این تضاد به فرهنگ نیز تسری پیدا کرد و زمینهساز نقشهای بسیاری شد. در همین دوران است که وزارت خاتمی ممکن و باز در همین دوره است که وزارت او ناممکن میشود. این امکانها و این ناامکانها بیشباهت به داستانهای نویسندگان آمریکای لاتین نیست.
اگر دولت هاشمیرفسنجانی در فرهنگ عقبنشینی میکند در اقتصاد با تفکر توسعه اقتصادی و بازسازی بیمهابا پیش میتازد. این عقبنشینی ناخواسته و این پیشروی خواسته تضاد در جامعه را عمیقتر میکند و واقعگرایی اقتصادی رودرروی فرهنگ میایستد. در این مواجهه فرهنگ به دنبال راهی است تا در برابر ابتذال سرمایهسالارانه مقاومت کند و مؤثرترین راه مقاومت را در هنر میجوید. نویسندگان با آگاهی بر قبض و بسطهای ناپایدار در وزارت ارشاد دست به خلق آثاری میزنند تا منتقد وضع موجود باشند. «کنیزو» یک سال قبل از دوره هشتساله سازندگی به چاپ رسیده است. اما این مجموعه هم بیانگر وضعیت سیاسی دوران قبل و بعد از خود است. جامعهای که در احاطه واقعگرایی اقتصادی به دنبال راهی میگردد تا از خود صیانت کند و این راه را در تخیل مییابد. تخیلی برای مهار خشونتبار واقعیت و نه انکار و بلعیدن آن. رئالیسم جادویی این امکان را فراهم میسازد تا تخیل، واقعیت را به سیطره خویش درآورد. بعضی از نویسندگان از جمله منیرو روانیپور و غزاله علیزاده به این سبک و سیاق روی میآورند. آنان با فضای بومی داستانهای خود، دست به خلق آثاری میزنند که آمیزهای از تخیل و
فراواقعیت است. «کنیزو» سبکی اینچنینی دارد، اما نه به شدت و حدت سبک داستانهای رئالیسم جادویی نویسندگان آمریکای لاتین. منیرو روانیپور با حفظ سلیقه خوانندگان، داستانهای فراواقعگرایانهای را ترسیم میکند که باورپذیر باشند. مکان داستانهای روانیپور نیز این امکان را برایش فراهم میسازد. فضای بوشهر حتی در داستانهای واقعگرایانه احمد محمود هم خواننده را جادو میکند، جادویی از جنس دیگر. روانیپور با آگاهی از توان فضای بوشهر، خاصه «جفره»، دست به کاری دیگر میزند؛ خلق داستانهای فراواقعگرایانه که تماما از واقعیت تهی نشده باشند.
این کار از «جفره»، محل وقوع داستانهای «کنیزو»، مکانی لامکان میسازد. مکانی واقعی که تن به تخیل میدهد و از واقعیت مستندگونه تهی میشود. در همین دوران است که باز داستانهای غلامحسین ساعدی و بهرام صادقی در شمایلی تازه به صحنه میآیند. در این دوره وهمناکی رمان «ترس و لرز» بیش از گذشته قابل لمس است و حیرت خواننده را برمیانگیزد. حیرت از نبوغ خوانندهای که وامدار هیچ چیزی جز جنون خویش نیست.
«ملکوت» بهرام صادقی اوج این اعجاز و جنون است و مهمتر از آن سابقه تاریخی این نوع سبک و سیاق. این سابقه تاریخی امکانی است تا سبک رئالیسم جادویی از ریشه بومی و اصیل نیز برخوردار باشد. منیرو روانیپور صرفا به این سابقه تاریخی اتکا نمیکند. او محتاطانه دست به خلق آثار فراواقعگرایانهای میزند که امکان باور به آن وجود داشته باشد. «کنیزو» داستانی رئالیستی است که آرامآرام هرچقدر به پایان آن نزدیک میشویم خیالانگیزتر میشود.
کنیزو زنی است شهرآشوب که دل و دین از مردان میبرد و زندگیاش از این راه میگذرد. داستان با مرگ کنیزو و تصویر رقتانگیزی از جنازه او که در جوی آبی افتاده آغاز میشود و در ادامه زندگی کنیزو و ارتباطش با دختری به نام مریم روایت میشود. مریم نماد پاکی است. او مسحورِ زیبایی، زلالی و پاکی منحصربهفرد کنیزو میشود. زیبایی و پاکیای که کسی قادر به دیدن آن نیست. در نگاه مردان این زیبایی معنایی دیگر دارد. کنیزو پاکی ازدسترفته خودش را در نگاههای مریم بازمییابد و او خود کمال زیبایی زنانهای است که بلوغ زودهنگام مریم را برمیانگیزد. دوستی مریم و کنیزو و عمق رابطهشان که ناخواسته و تصادفی اتفاق میافتد بیانگر رابطهای است که میتواند اینهمان باشد و در پایان داستان نویسنده بر اینهمانبودن تأکید دارد. همان جایی که جنازه کنیزو را با موهای آشفته و با تنی لجنآلود از جوی آب بیرون میکشند و بر چرخدستی میگذارند، سنگی بیهوا به قوزک پای مریم میخورد. این سنگ که درد آن تا عمق وجود مریم رسوخ میکند نه پایان تلخ یک ماجرا بلکه آغاز داستان دیگری است.
داستان کنیزو داستان پوستاندازی یک شهر است؛ داستان دورهای که سرآمده؛ داستان دورهای با آدمهای تازه در راه، با مردمی که نگاهشان عاری از رحم و شفقت است. کنیزو، این کمال زیبایی، در زشتترین شکل ممکن و به طرز وقیحانهای از صحنه زندگی خارج میشود. این خروج ناخواسته و سنگی که به قوزک پای مریم میخورد خبر از فرارسیدن جامعهای دیگر میدهد. داستان «شب بلند» در جفره آن روی دیگر این سکه است. ازدواج دختری نابالغ با مردی بالغ پرده از خشونتی دیگر برمیدارد: «جُفره زیر فریادهای گلپر جان میداد، باد پاییزی سینهکشان از دریا میآمد، لابهلای نخلها میپیچید و خاک و خاشاک و کاغذهای مچالهشده را با خود میبرد. شب از نیمه گذشته بود. مریم در جای خود غلت میزد: مادر درو ببند. همه درا بستهس، بگیر بخواب، میزندش مادر؟ عموابراهیم میزندش؟ نه مریمی داره نازش میکنه، حالا بگیر بخواب، فردا صبح میآد بازی؟ میآد دریا؟»
داستانهای «کنیزو» و «شب بلند» در عین واقعگرایی، فضایی جادویی و وهمانگیز دارند و این امکانی است که مکان داستانهای روانیپور به او میدهد. امکانی که رفتهرفته پررنگتر میشود و داستانها حالوهوای رئالیسم جادویی به خود میگیرند. داستان «آبیها»، مرز بین داستانهای واقعگرایانه و رئالیسم جادویی است و داستان «طاووسهای زرد» راهِ بهافراطرفته این سبک. داستانی که خواننده به دشواری میتواند روایت آن را پی بگیرد و به سرانجام برساند. اما داستان «آبیها» شکل کامل و منطقی داستانهای رئالیسم جادویی این مجموعه است. فضاهای واقعی داستان با مهارت در تخیل لجامگسیخته روانیپور مستحیل شدهاند و مرز خیال و واقعیت پیدا و ناپیدا میشود. تنها فضای داستان نیست که در این استحاله به یاری نویسنده میآید، افسانهها و باورهای جنوبی هم که در نزد مردم واقعیتر از هر واقعیتیاند در روایت داستان تنیده میشوند و خیالانگیزیشان را دوچندان میکنند: «من پیش مادربزرگ خوابیدم، مادربزرگ سه شب بود که راحت میخوابید و برایم قصه میگفت از آنها که آبی هستند و آنها که سرخاند. امشب دوباره باد بوره میکشد. شبهای مهتابی که ماه بزرگ است، خیلی
بزرگ به اندازه مجمعه مسی، پیدایش میشود. اگر دوباره بیاید پدربزرگم هیچوقت برنمیگردد... مادربزرگ طلسم هم دارد. دوتا آدمک آهنی که یکیشان زن است و یکیشان مرد، آدمکهایی که به اندازه انگشت مادربزرگ هم نمیشوند و بوبونی صدبار تابهحال ازش قرض گرفته تا برود آنها را به هم بچسباند و زیر آتش بگذارد تا شوهرش او را دوست بدارد...» در اکثر داستانهای مجموعه «کنیزو» موضوع رفتن و گمشدن و تنهایی وجود دارد. مردانی که به دریا میروند و گم میشوند و دیگر بازنمیگردند و زنانشان چشمانتظار بر طبل میکوبند تا مردان رهگمکردهشان به ساحل بازگردند اما بعید است کسی که در شبی تیرهوتار به دریا زده باشد دیگر بازگردد.
برخی نیز سودایی در سر دارند و دیوانهوار از پی کسی میروند. آدمهای داستانهای منیرو روانیپور آرام و قرار ندارند و در جایی ماندگار نمیشوند؛ بعضی رفتهاند و بعضی در حال رفتناند و بعضی رؤیای رفتن در سر دارند، همه در وضعیت تعلیقاند، تعلیقی که نتیجهاش ماندگاری و ثبات نیست. آنان هم که در پی ثبات هستند دریای ناآرام و طوفان سهمگین نمیگذارد روی آرامش ببینند. باید کولهبار خود را جمع کنند و کولیوار به کوه و دشت بزنند. در دوره سازندگی چیزی ساخته نمیشود قبل از آنکه چیزی ویران نشود. این ساختنِ استوار بر ویرانی، زندگی بسیاری را زیرورو میکند، چون زلزلهای که حق انتخاب برای کسی نمیگذارد.
«کنیزو» نوشته منیرو روانیپور اولینبار در سال 1367 در انتشارات نیلوفر چاپ شده است. درست یک سال قبل از رویکارآمدن هاشمیرفسنجانی بهعنوان چهارمین رئیسجمهور ایران، «کنیزو» به سرعت نام نویسندهاش را بر سر زبانها انداخت و روانیپور با این کتاب در زمره داستاننویسان نسل سوم تثبیت شد. آن هم در دورهای که نویسندگانی چون هوشنگ گلشیری و احمد محمود در قید حیات بودند. خاصه هوشنگ گلشیری که آثار داستاننویسان جوان را با دقت و وسواس بسیار انتخاب میکرد و در نشر نیلوفر به چاپ میرساند. دوران نویسندگی منیرو روانیپور همزمان بود با دوران سازندگی هاشمیرفسنجانی؛ دورهای که اقتصاد کشور در حال دگرگونی بود و تکنوکراتهای کتوشلوارپوش بر سر کار آمده بودند. جامعه نیز در کار پوستانداختن بود. سببساز این وضعیت روحانیای سنتی بود، از جامعه روحانیت مبارز که دولتش سودای مدرنسازی جامعه ایران را به سبک و سیاق امیرکبیر در سر داشت. همین مواجهه واقعیت و رؤیا به جامعه نیز سرایت کرده و آثار نویسندگان آمریکای لاتین از جمله مارکز بیشازپیش با استقبال روبهرو میشد. همانگونه که هاشمیرفسنجانی تلاش میکرد واقعبینی اقتصادی را در قالب
اقتصاد بازار آزاد جایگزین روحیه آرمانخواهی دولت جنگ کند و موفق به بازسازی ویرانههای بهجامانده از جنگ شود، نویسندگان نیز درصدد بودند مفری برای گریز از ممیزی بیابند. شاید رئالیسم جادویی میتوانست یکی از این مفرها باشد. در دوران هشتساله هاشمیرفسنجانی جامعه ایران، جامعه ملتهبی بود؛ التهابی نشئتگرفته از تصادم آرمانگرایی انقلابی با واقعبینی اقتصادی. این تضاد به فرهنگ نیز تسری پیدا کرد و زمینهساز نقشهای بسیاری شد. در همین دوران است که وزارت خاتمی ممکن و باز در همین دوره است که وزارت او ناممکن میشود. این امکانها و این ناامکانها بیشباهت به داستانهای نویسندگان آمریکای لاتین نیست.
اگر دولت هاشمیرفسنجانی در فرهنگ عقبنشینی میکند در اقتصاد با تفکر توسعه اقتصادی و بازسازی بیمهابا پیش میتازد. این عقبنشینی ناخواسته و این پیشروی خواسته تضاد در جامعه را عمیقتر میکند و واقعگرایی اقتصادی رودرروی فرهنگ میایستد. در این مواجهه فرهنگ به دنبال راهی است تا در برابر ابتذال سرمایهسالارانه مقاومت کند و مؤثرترین راه مقاومت را در هنر میجوید. نویسندگان با آگاهی بر قبض و بسطهای ناپایدار در وزارت ارشاد دست به خلق آثاری میزنند تا منتقد وضع موجود باشند. «کنیزو» یک سال قبل از دوره هشتساله سازندگی به چاپ رسیده است. اما این مجموعه هم بیانگر وضعیت سیاسی دوران قبل و بعد از خود است. جامعهای که در احاطه واقعگرایی اقتصادی به دنبال راهی میگردد تا از خود صیانت کند و این راه را در تخیل مییابد. تخیلی برای مهار خشونتبار واقعیت و نه انکار و بلعیدن آن. رئالیسم جادویی این امکان را فراهم میسازد تا تخیل، واقعیت را به سیطره خویش درآورد. بعضی از نویسندگان از جمله منیرو روانیپور و غزاله علیزاده به این سبک و سیاق روی میآورند. آنان با فضای بومی داستانهای خود، دست به خلق آثاری میزنند که آمیزهای از تخیل و
فراواقعیت است. «کنیزو» سبکی اینچنینی دارد، اما نه به شدت و حدت سبک داستانهای رئالیسم جادویی نویسندگان آمریکای لاتین. منیرو روانیپور با حفظ سلیقه خوانندگان، داستانهای فراواقعگرایانهای را ترسیم میکند که باورپذیر باشند. مکان داستانهای روانیپور نیز این امکان را برایش فراهم میسازد. فضای بوشهر حتی در داستانهای واقعگرایانه احمد محمود هم خواننده را جادو میکند، جادویی از جنس دیگر. روانیپور با آگاهی از توان فضای بوشهر، خاصه «جفره»، دست به کاری دیگر میزند؛ خلق داستانهای فراواقعگرایانه که تماما از واقعیت تهی نشده باشند.
این کار از «جفره»، محل وقوع داستانهای «کنیزو»، مکانی لامکان میسازد. مکانی واقعی که تن به تخیل میدهد و از واقعیت مستندگونه تهی میشود. در همین دوران است که باز داستانهای غلامحسین ساعدی و بهرام صادقی در شمایلی تازه به صحنه میآیند. در این دوره وهمناکی رمان «ترس و لرز» بیش از گذشته قابل لمس است و حیرت خواننده را برمیانگیزد. حیرت از نبوغ خوانندهای که وامدار هیچ چیزی جز جنون خویش نیست.
«ملکوت» بهرام صادقی اوج این اعجاز و جنون است و مهمتر از آن سابقه تاریخی این نوع سبک و سیاق. این سابقه تاریخی امکانی است تا سبک رئالیسم جادویی از ریشه بومی و اصیل نیز برخوردار باشد. منیرو روانیپور صرفا به این سابقه تاریخی اتکا نمیکند. او محتاطانه دست به خلق آثار فراواقعگرایانهای میزند که امکان باور به آن وجود داشته باشد. «کنیزو» داستانی رئالیستی است که آرامآرام هرچقدر به پایان آن نزدیک میشویم خیالانگیزتر میشود.
کنیزو زنی است شهرآشوب که دل و دین از مردان میبرد و زندگیاش از این راه میگذرد. داستان با مرگ کنیزو و تصویر رقتانگیزی از جنازه او که در جوی آبی افتاده آغاز میشود و در ادامه زندگی کنیزو و ارتباطش با دختری به نام مریم روایت میشود. مریم نماد پاکی است. او مسحورِ زیبایی، زلالی و پاکی منحصربهفرد کنیزو میشود. زیبایی و پاکیای که کسی قادر به دیدن آن نیست. در نگاه مردان این زیبایی معنایی دیگر دارد. کنیزو پاکی ازدسترفته خودش را در نگاههای مریم بازمییابد و او خود کمال زیبایی زنانهای است که بلوغ زودهنگام مریم را برمیانگیزد. دوستی مریم و کنیزو و عمق رابطهشان که ناخواسته و تصادفی اتفاق میافتد بیانگر رابطهای است که میتواند اینهمان باشد و در پایان داستان نویسنده بر اینهمانبودن تأکید دارد. همان جایی که جنازه کنیزو را با موهای آشفته و با تنی لجنآلود از جوی آب بیرون میکشند و بر چرخدستی میگذارند، سنگی بیهوا به قوزک پای مریم میخورد. این سنگ که درد آن تا عمق وجود مریم رسوخ میکند نه پایان تلخ یک ماجرا بلکه آغاز داستان دیگری است.
داستان کنیزو داستان پوستاندازی یک شهر است؛ داستان دورهای که سرآمده؛ داستان دورهای با آدمهای تازه در راه، با مردمی که نگاهشان عاری از رحم و شفقت است. کنیزو، این کمال زیبایی، در زشتترین شکل ممکن و به طرز وقیحانهای از صحنه زندگی خارج میشود. این خروج ناخواسته و سنگی که به قوزک پای مریم میخورد خبر از فرارسیدن جامعهای دیگر میدهد. داستان «شب بلند» در جفره آن روی دیگر این سکه است. ازدواج دختری نابالغ با مردی بالغ پرده از خشونتی دیگر برمیدارد: «جُفره زیر فریادهای گلپر جان میداد، باد پاییزی سینهکشان از دریا میآمد، لابهلای نخلها میپیچید و خاک و خاشاک و کاغذهای مچالهشده را با خود میبرد. شب از نیمه گذشته بود. مریم در جای خود غلت میزد: مادر درو ببند. همه درا بستهس، بگیر بخواب، میزندش مادر؟ عموابراهیم میزندش؟ نه مریمی داره نازش میکنه، حالا بگیر بخواب، فردا صبح میآد بازی؟ میآد دریا؟»
داستانهای «کنیزو» و «شب بلند» در عین واقعگرایی، فضایی جادویی و وهمانگیز دارند و این امکانی است که مکان داستانهای روانیپور به او میدهد. امکانی که رفتهرفته پررنگتر میشود و داستانها حالوهوای رئالیسم جادویی به خود میگیرند. داستان «آبیها»، مرز بین داستانهای واقعگرایانه و رئالیسم جادویی است و داستان «طاووسهای زرد» راهِ بهافراطرفته این سبک. داستانی که خواننده به دشواری میتواند روایت آن را پی بگیرد و به سرانجام برساند. اما داستان «آبیها» شکل کامل و منطقی داستانهای رئالیسم جادویی این مجموعه است. فضاهای واقعی داستان با مهارت در تخیل لجامگسیخته روانیپور مستحیل شدهاند و مرز خیال و واقعیت پیدا و ناپیدا میشود. تنها فضای داستان نیست که در این استحاله به یاری نویسنده میآید، افسانهها و باورهای جنوبی هم که در نزد مردم واقعیتر از هر واقعیتیاند در روایت داستان تنیده میشوند و خیالانگیزیشان را دوچندان میکنند: «من پیش مادربزرگ خوابیدم، مادربزرگ سه شب بود که راحت میخوابید و برایم قصه میگفت از آنها که آبی هستند و آنها که سرخاند. امشب دوباره باد بوره میکشد. شبهای مهتابی که ماه بزرگ است، خیلی
بزرگ به اندازه مجمعه مسی، پیدایش میشود. اگر دوباره بیاید پدربزرگم هیچوقت برنمیگردد... مادربزرگ طلسم هم دارد. دوتا آدمک آهنی که یکیشان زن است و یکیشان مرد، آدمکهایی که به اندازه انگشت مادربزرگ هم نمیشوند و بوبونی صدبار تابهحال ازش قرض گرفته تا برود آنها را به هم بچسباند و زیر آتش بگذارد تا شوهرش او را دوست بدارد...» در اکثر داستانهای مجموعه «کنیزو» موضوع رفتن و گمشدن و تنهایی وجود دارد. مردانی که به دریا میروند و گم میشوند و دیگر بازنمیگردند و زنانشان چشمانتظار بر طبل میکوبند تا مردان رهگمکردهشان به ساحل بازگردند اما بعید است کسی که در شبی تیرهوتار به دریا زده باشد دیگر بازگردد.
برخی نیز سودایی در سر دارند و دیوانهوار از پی کسی میروند. آدمهای داستانهای منیرو روانیپور آرام و قرار ندارند و در جایی ماندگار نمیشوند؛ بعضی رفتهاند و بعضی در حال رفتناند و بعضی رؤیای رفتن در سر دارند، همه در وضعیت تعلیقاند، تعلیقی که نتیجهاش ماندگاری و ثبات نیست. آنان هم که در پی ثبات هستند دریای ناآرام و طوفان سهمگین نمیگذارد روی آرامش ببینند. باید کولهبار خود را جمع کنند و کولیوار به کوه و دشت بزنند. در دوره سازندگی چیزی ساخته نمیشود قبل از آنکه چیزی ویران نشود. این ساختنِ استوار بر ویرانی، زندگی بسیاری را زیرورو میکند، چون زلزلهای که حق انتخاب برای کسی نمیگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.