|

يک روز تابستاني؛ روزي به قدمت تاريخ بشر...

علي عليخاني

عشق تنها پاسخِ معقول و رضايت‌بخش به مسئله وجودِ انسان است.
هنر عشق‌ورزيدن - اريش فروم
چندسالي هست که نام «پارسا پيروزفر» مقدمه‌اي است براي پرمخاطب‌شدن يک اثر نمايشي. از نمايش «گلن گري گلن راس»، اثر «ديويد ممت» در سال 90 گرفته تا تجربه موفق نمايش‌هاي «سنگ‌ها در جيب‌هايش» (اثر مري جونز) در سال 92 و «بر پهنه دريا» (اثر اسلاومير مروژک) در سال بعد از آن، کارنامه پيروزفر همواره رو به رشد و ارتقا در عرصه نمايش بوده است. سال گذشته، او با نمايش مسحورکننده «ماتريوشکا»، هنر خود را در تئاتر کشور به همگان ثابت کرد. همين عامل باعث شد تا به محض اجراي آخرين اثر او، «يک روز تابستاني»، استقبال خيره‌کننده‌اي را از مخاطبان پيگير کارهاي او شاهد باشيم. بار ديگر پيروزفر به سراغ متني از «اسلاومير مروژک»، نمايش‌نامه‌نويس شهير لهستاني، رفته است؛ متني که مروژک آن را در سال 1983 نوشته و همان سال در پاريس اجرا شد. متني به ظاهر ساده و عاري از پيچيدگي‌هاي شخصيت‌پردازي، اما به‌غايت عميق و فلسفي؛ داستان همراهي دو شخصيت ناموف (با بازي رضا بهبودي) و موف (با بازي پارسا پيروزفر) که به قصد خودکشي در گوشه‌اي خلوت، در مکاني نامشخص و به دور از جمعيت، با هم برخورد مي‌کنند. اين ارتباط ناخواسته که به کاراکترهاي هر دو شکل‌وشمايل مي‌دهد، با حضور بانويي مرموز (با بازي سوگل قلاتيان)، رنگ جديدي به خود گرفته و داستان را وارد فاز دوم مي‌گرداند. درواقع در ابتداي نمايش ما با روايتي کميک از تلاش ناموف براي خودکشي، آن هم در قالب پانتوميم و با زنده‌کردن خاطره فيلم‌هاي صامت (خصوصا آثار چارلي چاپلين)، بدون کلامي اضافه، موقعيت او را درک کرده و با اضافه‌شدن شخصيت موف به صحنه و حکايت عدم موفقيت‌هاي ناموف در زندگي خود، با شخصيت او ارتباط برقرار کرده و خو مي‌گيريم. ناموف که سمبل ناموفقيت در زندگي است، به خوبي کاراکتر کميک شخصيت‌هاي پر از بدبختي را در بشريت نمايان مي‌کند؛ انساني که به هر دري که مي‌زند جز سياهي شکست و عدم کاميابي چيز ديگري حاصل نکرده است، اما تضاد جالب در شخصيت او، اميد بيش از اندازه است؛ اميد به اقدامي جديد، اميد به حرکتي نو و اميد جاودانه پيروزي، اما از بد حادثه، اميد واهي او که هيچ‌وقت با تدبير همراه نيست، جز چرخه شکست مسير ديگري را نمي‌پيمايد. تاريخ مملو از شکست‌هاي تراژيک و کميک کاراکترهايي است که فقط با اميد و بدون تدبير خاصي، دست به اقداماتي مي‌زنند که جز تباهي مقصدي ديگري نداشته است. دقيقا همين‌جاست که با موف آشنا مي‌شويم و مي‌فهميم او دقيقا نقطه مقابل ناموف است. مثل قطب مثبت و منفي، بدبختي و خوشبختي، فنا و بقا و شکست و پيروزي. موف از اينکه هميشه موفق بوده است خسته شده و حالا از ذات زندگي و رقابت براي بقا بريده و با علم به بي‌ارزش‌بودن تمامي شکست‌ها و پيروزي‌ها به استقبال مرگ مي‌رود. شايد زيباترين توصيف موقعيت آنها، همين جمله در متن باشد که موف به ناموف مي‌گويد: فرق من با تو اينه که تو از زندگي خودت بدت مياد و من از خود زندگي. اين تفاوت، سبک نگاه هر شخصيت به زندگي را برجسته مي‌کند. درواقع ناموف به‌قدري در مسائل ابتدايي زندگي بشري ناشيانه دست‌وپا زده که فرصتي براي راه پيداکردن به مسائل عميق‌تر و مفاهيم ماهيت وجود و معناي زندگي براي او ايجاد نشده است. درمقابل موف از تنازع براي بقاي بشري دست کشيده و به پوچي ذات زندگي، فارغ از زندگي شخصي‌اش پي برده است. حريم اين دوقطبي، در ساختار هرم «مزلو» به خوبي قابل‌تبيين است. هرم سلسله‌مراتب نيازهاي مزلو يا به طور خلاصه هرم مزلو، نظريه «آبراهام مزلو»، نظريه‌پرداز کلاسيک مديريت، در مورد نيازهاي اساسي انسان است. به اعتقاد مزلو؛ نيازهاي آدمي از يک سلسله‌مراتب برخوردارند که رفتار افراد در لحظات خاص تحت‌تأثير شديدترين نياز قرار مي‌گيرد. هنگامي که ارضاي نيازها آغاز مي‌شود، تغييري که در انگيزش فرد رخ خواهد داد ‌اين‌گونه است که به‌جاي نيازهاي قبل، سطح ديگري از نياز، اهميت يافته و محرک رفتار خواهد شد. نيازها به همين ترتيب تا پايان سلسله‌مراتب نيازها اوج گرفته و پس از ارضا، فروکش کرده و نوبت به ديگري مي‌سپارند. در اين نظريه، نيازهاي آدمي در پنج طبقه قرار داده شده‌اند. به‌این‌ترتیب ناموف با حضور ابتدايي در صحنه اقدام به خوردن خوراکي مي‌کند (نياز اول: نيازهاي زيستي) و بعد از سيرشدن، محيط اطرف خود را بررسي کرده و بعد از امن تشخيص‌دادن موقعيت خود (نياز دوم: نيازهاي امنيتي) دست به اقدام موردنظرش که همان خودکشي است مي‌زند. حضور موف و زن مرموز باعث ايجاد ارتباطي اجتماعي شده (نياز سوم: نيازهاي اجتماعي) و در گذر اين ارتباطات، ناموف خود حقيقي‌اش را که تاکنون با آن مواجه نشده کشف مي‌کند (نياز چهارم: احترام). حال او که خود را آماده تعالي مي‌بيند (مرز نياز پنجم: خودشکوفايي و خودانگيزشي)، کورکورانه، بدون تدبير و مهارت خاصي خود را به ورطه نابودي مي‌کشاند، اما موقعيت موف کاملا برعکس چرخه تغييرات ناموف در نمايش است. او از ابتداي نمايش در قله هرم مزلو ايستاده و از خودشکوفايي و خودانگيزشي نيز خسته و گريزان است، به همين جهت از ابتدا موقعيتي دراماتيک دارد. حضور زن مرموز که نمادي از عشق است، داستان را وارد مرحله ديگري مي‌کند و درواقع موقعيت نمايش‌نامه را از کمدي سياه به درامي رمانتيک دوران مي‌دهد. ناموف که در حال ارضای نيازهاي خود است به‌سرعت به اين عشق تن مي‌دهد، اما موف با وجود بي‌ميلي، با صبر، حوصله و درايت با موضوع برخورد مي‌کند. همين درايت است که مخاطب را به داستان تصادفي‌بودن خريد دو بليت به‌جاي سه بليت هم مشکوک مي‌کند. به نظر مي‌رسد موف به‌عمد دو بليت تهيه کرده تا بار ديگر شانس خود را در موفقيت و عدم موفقيت بسنجد. در سوي ديگر، ناموف سراسيمه در مقابل عشق، به عجز و ناتواني خود اعتراف مي‌کند؛ برعکس موف که باشخصيت و پخته عمل کرده و با اينکه دل در گرو بانو دارد، با طمأنينه مراحل بازي عاشقي را پله‌به‌پله (هرچند به‌دور از اصول اخلاقي) طراحي مي‌کند. بانو (عشق) اما با اينکه جذب سنگيني و وقار موف شده است، ترجيح مي‌دهد با ناموف که او را مي‌پرستد و بنده او شده است، وارد رابطه شود. اين انتخاب، ناموف را شيدا کرده، او را به اولين موفقيتش مي‌رساند و خط بطلاني بر پيروزي‌هاي هميشگي موف مي‌کشد، اما «ويليام شکسپير» به خوبي در «تاجر ونيزي» اين شيدايي را تفسير مي‌کند: اما عشق کور است و عاشقان نمي‌توانند ببينند. اين شتاب‌زدگي و وجد بي‌حدي که در ناموف است، زمينه را براي موف که اسير اغواي بانو (عشق) شده است آماده مي‌کند تا او را به سوي سرنوشت تراژيک خود روانه گرداند. به قول حافظ: من از چشم تو اي ساقي خراب افتاده‌ام ليکن؛ بلايي کز حبيب آيد هزارش مرحبا گفتيم. ناپديدشدن ناموف هرچند مضحک و کميک است، اما لحن نمايش را وارد فضايي تراژيک مي‌کند، هرچند خود ناموف هم باور نداشته روزي بتواند حتي يک تراژدي خلق کند! حال چرخه هميشگي زندگي به همان منوال قبل مي‌چرخد. ناموف باز هم شکست مي‌خورد، هرچند تراژدي‌اي مي‌سازد، اما چون اين قصه تراژيک مغفول مي‌ماند، ناموفقيت پايان کاراکتر ناموف مي‌شود. بديهي است در اين چرخه پرتکرار، موف با زيرکي، هوشياري و البته مهارت خود باز هم موفق شده و پيروزي ديگري را به کارنامه‌اش اضافه مي‌کند؛ پيروزي‌ای که مشخص نيست شيريني آن چقدر دوام دارد و به قول بانو «کي از او هم خسته شده و دست مي‌کشد»، اما بااين‌حال براي مدتي ولو کوتاه، موف به جمله «اريش فروم» در «هنر عشق‌ورزيدن» ايمان خواهد آورد.

عشق تنها پاسخِ معقول و رضايت‌بخش به مسئله وجودِ انسان است.
هنر عشق‌ورزيدن - اريش فروم
چندسالي هست که نام «پارسا پيروزفر» مقدمه‌اي است براي پرمخاطب‌شدن يک اثر نمايشي. از نمايش «گلن گري گلن راس»، اثر «ديويد ممت» در سال 90 گرفته تا تجربه موفق نمايش‌هاي «سنگ‌ها در جيب‌هايش» (اثر مري جونز) در سال 92 و «بر پهنه دريا» (اثر اسلاومير مروژک) در سال بعد از آن، کارنامه پيروزفر همواره رو به رشد و ارتقا در عرصه نمايش بوده است. سال گذشته، او با نمايش مسحورکننده «ماتريوشکا»، هنر خود را در تئاتر کشور به همگان ثابت کرد. همين عامل باعث شد تا به محض اجراي آخرين اثر او، «يک روز تابستاني»، استقبال خيره‌کننده‌اي را از مخاطبان پيگير کارهاي او شاهد باشيم. بار ديگر پيروزفر به سراغ متني از «اسلاومير مروژک»، نمايش‌نامه‌نويس شهير لهستاني، رفته است؛ متني که مروژک آن را در سال 1983 نوشته و همان سال در پاريس اجرا شد. متني به ظاهر ساده و عاري از پيچيدگي‌هاي شخصيت‌پردازي، اما به‌غايت عميق و فلسفي؛ داستان همراهي دو شخصيت ناموف (با بازي رضا بهبودي) و موف (با بازي پارسا پيروزفر) که به قصد خودکشي در گوشه‌اي خلوت، در مکاني نامشخص و به دور از جمعيت، با هم برخورد مي‌کنند. اين ارتباط ناخواسته که به کاراکترهاي هر دو شکل‌وشمايل مي‌دهد، با حضور بانويي مرموز (با بازي سوگل قلاتيان)، رنگ جديدي به خود گرفته و داستان را وارد فاز دوم مي‌گرداند. درواقع در ابتداي نمايش ما با روايتي کميک از تلاش ناموف براي خودکشي، آن هم در قالب پانتوميم و با زنده‌کردن خاطره فيلم‌هاي صامت (خصوصا آثار چارلي چاپلين)، بدون کلامي اضافه، موقعيت او را درک کرده و با اضافه‌شدن شخصيت موف به صحنه و حکايت عدم موفقيت‌هاي ناموف در زندگي خود، با شخصيت او ارتباط برقرار کرده و خو مي‌گيريم. ناموف که سمبل ناموفقيت در زندگي است، به خوبي کاراکتر کميک شخصيت‌هاي پر از بدبختي را در بشريت نمايان مي‌کند؛ انساني که به هر دري که مي‌زند جز سياهي شکست و عدم کاميابي چيز ديگري حاصل نکرده است، اما تضاد جالب در شخصيت او، اميد بيش از اندازه است؛ اميد به اقدامي جديد، اميد به حرکتي نو و اميد جاودانه پيروزي، اما از بد حادثه، اميد واهي او که هيچ‌وقت با تدبير همراه نيست، جز چرخه شکست مسير ديگري را نمي‌پيمايد. تاريخ مملو از شکست‌هاي تراژيک و کميک کاراکترهايي است که فقط با اميد و بدون تدبير خاصي، دست به اقداماتي مي‌زنند که جز تباهي مقصدي ديگري نداشته است. دقيقا همين‌جاست که با موف آشنا مي‌شويم و مي‌فهميم او دقيقا نقطه مقابل ناموف است. مثل قطب مثبت و منفي، بدبختي و خوشبختي، فنا و بقا و شکست و پيروزي. موف از اينکه هميشه موفق بوده است خسته شده و حالا از ذات زندگي و رقابت براي بقا بريده و با علم به بي‌ارزش‌بودن تمامي شکست‌ها و پيروزي‌ها به استقبال مرگ مي‌رود. شايد زيباترين توصيف موقعيت آنها، همين جمله در متن باشد که موف به ناموف مي‌گويد: فرق من با تو اينه که تو از زندگي خودت بدت مياد و من از خود زندگي. اين تفاوت، سبک نگاه هر شخصيت به زندگي را برجسته مي‌کند. درواقع ناموف به‌قدري در مسائل ابتدايي زندگي بشري ناشيانه دست‌وپا زده که فرصتي براي راه پيداکردن به مسائل عميق‌تر و مفاهيم ماهيت وجود و معناي زندگي براي او ايجاد نشده است. درمقابل موف از تنازع براي بقاي بشري دست کشيده و به پوچي ذات زندگي، فارغ از زندگي شخصي‌اش پي برده است. حريم اين دوقطبي، در ساختار هرم «مزلو» به خوبي قابل‌تبيين است. هرم سلسله‌مراتب نيازهاي مزلو يا به طور خلاصه هرم مزلو، نظريه «آبراهام مزلو»، نظريه‌پرداز کلاسيک مديريت، در مورد نيازهاي اساسي انسان است. به اعتقاد مزلو؛ نيازهاي آدمي از يک سلسله‌مراتب برخوردارند که رفتار افراد در لحظات خاص تحت‌تأثير شديدترين نياز قرار مي‌گيرد. هنگامي که ارضاي نيازها آغاز مي‌شود، تغييري که در انگيزش فرد رخ خواهد داد ‌اين‌گونه است که به‌جاي نيازهاي قبل، سطح ديگري از نياز، اهميت يافته و محرک رفتار خواهد شد. نيازها به همين ترتيب تا پايان سلسله‌مراتب نيازها اوج گرفته و پس از ارضا، فروکش کرده و نوبت به ديگري مي‌سپارند. در اين نظريه، نيازهاي آدمي در پنج طبقه قرار داده شده‌اند. به‌این‌ترتیب ناموف با حضور ابتدايي در صحنه اقدام به خوردن خوراکي مي‌کند (نياز اول: نيازهاي زيستي) و بعد از سيرشدن، محيط اطرف خود را بررسي کرده و بعد از امن تشخيص‌دادن موقعيت خود (نياز دوم: نيازهاي امنيتي) دست به اقدام موردنظرش که همان خودکشي است مي‌زند. حضور موف و زن مرموز باعث ايجاد ارتباطي اجتماعي شده (نياز سوم: نيازهاي اجتماعي) و در گذر اين ارتباطات، ناموف خود حقيقي‌اش را که تاکنون با آن مواجه نشده کشف مي‌کند (نياز چهارم: احترام). حال او که خود را آماده تعالي مي‌بيند (مرز نياز پنجم: خودشکوفايي و خودانگيزشي)، کورکورانه، بدون تدبير و مهارت خاصي خود را به ورطه نابودي مي‌کشاند، اما موقعيت موف کاملا برعکس چرخه تغييرات ناموف در نمايش است. او از ابتداي نمايش در قله هرم مزلو ايستاده و از خودشکوفايي و خودانگيزشي نيز خسته و گريزان است، به همين جهت از ابتدا موقعيتي دراماتيک دارد. حضور زن مرموز که نمادي از عشق است، داستان را وارد مرحله ديگري مي‌کند و درواقع موقعيت نمايش‌نامه را از کمدي سياه به درامي رمانتيک دوران مي‌دهد. ناموف که در حال ارضای نيازهاي خود است به‌سرعت به اين عشق تن مي‌دهد، اما موف با وجود بي‌ميلي، با صبر، حوصله و درايت با موضوع برخورد مي‌کند. همين درايت است که مخاطب را به داستان تصادفي‌بودن خريد دو بليت به‌جاي سه بليت هم مشکوک مي‌کند. به نظر مي‌رسد موف به‌عمد دو بليت تهيه کرده تا بار ديگر شانس خود را در موفقيت و عدم موفقيت بسنجد. در سوي ديگر، ناموف سراسيمه در مقابل عشق، به عجز و ناتواني خود اعتراف مي‌کند؛ برعکس موف که باشخصيت و پخته عمل کرده و با اينکه دل در گرو بانو دارد، با طمأنينه مراحل بازي عاشقي را پله‌به‌پله (هرچند به‌دور از اصول اخلاقي) طراحي مي‌کند. بانو (عشق) اما با اينکه جذب سنگيني و وقار موف شده است، ترجيح مي‌دهد با ناموف که او را مي‌پرستد و بنده او شده است، وارد رابطه شود. اين انتخاب، ناموف را شيدا کرده، او را به اولين موفقيتش مي‌رساند و خط بطلاني بر پيروزي‌هاي هميشگي موف مي‌کشد، اما «ويليام شکسپير» به خوبي در «تاجر ونيزي» اين شيدايي را تفسير مي‌کند: اما عشق کور است و عاشقان نمي‌توانند ببينند. اين شتاب‌زدگي و وجد بي‌حدي که در ناموف است، زمينه را براي موف که اسير اغواي بانو (عشق) شده است آماده مي‌کند تا او را به سوي سرنوشت تراژيک خود روانه گرداند. به قول حافظ: من از چشم تو اي ساقي خراب افتاده‌ام ليکن؛ بلايي کز حبيب آيد هزارش مرحبا گفتيم. ناپديدشدن ناموف هرچند مضحک و کميک است، اما لحن نمايش را وارد فضايي تراژيک مي‌کند، هرچند خود ناموف هم باور نداشته روزي بتواند حتي يک تراژدي خلق کند! حال چرخه هميشگي زندگي به همان منوال قبل مي‌چرخد. ناموف باز هم شکست مي‌خورد، هرچند تراژدي‌اي مي‌سازد، اما چون اين قصه تراژيک مغفول مي‌ماند، ناموفقيت پايان کاراکتر ناموف مي‌شود. بديهي است در اين چرخه پرتکرار، موف با زيرکي، هوشياري و البته مهارت خود باز هم موفق شده و پيروزي ديگري را به کارنامه‌اش اضافه مي‌کند؛ پيروزي‌ای که مشخص نيست شيريني آن چقدر دوام دارد و به قول بانو «کي از او هم خسته شده و دست مي‌کشد»، اما بااين‌حال براي مدتي ولو کوتاه، موف به جمله «اريش فروم» در «هنر عشق‌ورزيدن» ايمان خواهد آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.