ايجاد اميد به جاي سخنراني
مهرداد عربستاني . استاد دانشگاه تهران
سالهاست کساني که صداي آنها شنيده ميشود، از روزنامهنگاران و فعالان مدني و سياسي تا سياستمداران و مديران سياسي، از «موقعيت خطير» و «شرايط بحراني» سخن ميگويند و اين تحذيرها بهقدري تکرار و مانند يک دال شناور براي مصارف مختلف خرج شدهاند که به نظر ميرسد معنای خود را از دست داده و نوعي بيحسي به آنها ايجاد شده است؛ اگرچه نابسامانيهاي اخير چنان روي پوست احساس ميشوند که اينبار از معدود دفعاتي است که دغدغههاي گذشته بهطور مستقيم تجربه ميشود و اين واژه معنايي تجربي و مصداقي جديدي پيدا کرده است. مشاهده محتواي در حال تنزل سبد غذايي، اين دغدغه که خودمان يا فرزندمان از چه راه هنجاري و اخلاقیای ميتوانيم به شغلي دست يابيم و درآمدي داشته باشيم و اينکه رويدادها و اخبار روزانه آرزوهاي معمولي را دورتر ميکنند، حتي تضعيف استطاعت مالي براي سفر و تحرک فيزيکي، همه دغدغههايي عيني هستند که اذهان بسياري را اشغال کردهاند و به احساس گيرافتادگي دامن ميزنند. در واقع، شرايط تجربي و زيستي ما معناي تازه و ملموسي به واژه بحران ميدهد؛ معنايي نزديک به حوزه مفهومي احساس امنيتنداشتن و تصويری تار از آينده. اساسا بنيان حرکت و پويايي زندگي اجتماعي، در تصوير و مسيري است که رو به آينده ميگشايد. اگر مهمترين علت شکلگيري زندگي اجتماعي را ايجاد امنيت، ثبات و پيشبينيپذيري از طريق نظم و همکاري بدانيم، ميتوان گفت وقتي جامعهاي در القاي آنها، در معناي گسترده آن، به اعضايش موفق نباشد، در واقع کارکرد اصلياش مخدوش و بنيان حيات اجتماعي آن متزلزل شده است. تزلزل بنيادهاي حيات اجتماعي، آسيبی منفرد نيست که بتوان آن را بهسادگي تعمير کرد، بلکه مانند سيستمعامل خرابي است که اصولا اقدام به هر مداخلهاي را نيز با مشکل مواجه ميکند. انواع مسائل ريزودرشت سياسي و حاشيهاي و مجادله متقابل سياستمداران و مديران سياسي سابق و لاحق به همديگر که رسانهها را پر و جامعه را به خود سرگرم کرده است، همه در بهترين حالت نشانههایی از ايجاد گسل در بنيانهاي زندگي اجتماعي هستند. در دوران رکود و فشار اقتصادي بهطور روزافزون اقشار بيشتري در عسرت اجتماعي و اقتصادي فروميروند و سوژه احساس ميکند گويي قدمبهقدم از آرزويش دورتر ميشود و بهاصطلاح تحرک اجتماعياش را از دست داده و دچار احساس «گيرافتادگي» شده و به سکون اجتماعي محکوم ميشود. در اين شرايط است که آرمانها و آرزومنديها براي وفور، برخورداري، حفظ کرامت انساني و ارتقاي اجتماعي دوباره قدرت ميگيرند؛ اما تجربه «گيرافتادگي» ممکن است تجلي اين آرزومنديها را به سمتوسويي ببرد که به نوبه خود برخلاف خير اجتماعي حرکت کنند. در اين حالت، ميتوان انتظار فروغلتيدن جامعه را در آرزوانديشي يا وهمانديشي داشت؛ يعني درآويختن ارتجالي جامعه به دامن هر راهحل توهمي که از برآوردن آرزوها بدون ارائه راه واقعبينانه سخن بگويد؛ استقبال از يک ناجي يا چسبيدن بتواره به افقي جايگزين که تصوير وفور و کرامت را به نمايش ميگذارد. خطر در اينجا اين است که بهجاي برداشتن گامهاي انديشيده، احساس اضطرار سوژه را به سمت تصويري موهوم سوق دهد که تبعات آن ميتواند دوري تازه از مشكلات را به بار بياورد. ميتوان همچنين انتظار داشت که وقتي سازوکارهاي هنجاري براي کاميابي از دسترس دور شوند، به عبارتي وقتي سازوکارهاي بنيادين قوامدهنده جامعه تضعيف شوند، هرکس به فکر خودش و حداکثر نزديکانش باشد و گذشت و همکاري براي اهداف جمعي معناي خود را از دست بدهد و به محاق برود...
چيزي که حاصل آن ميتواند نوعي بيگانگي اجتماعي، بيتفاوتي، خويشمداري و بهاصطلاح افول اخلاقيات باشد. ميتوان انتظار حمله به سمت گروههاي برخوردار از «قدرت و ثروت» را هم داشت که حاصل آن نیز چرخه ديگري از خشونت احتمالي خواهد بود. نه اينکه بتوان دقيقا پيشبيني کرد، ولي اگر مباني قوامدهنده حيات اجتماعي ضعيف شود و حس گيرافتادگي شدت بگيرد، بروز هيچيک از اين ناهنجاريها دور از انتظار نخواهد بود؛ اما اين اضطرار ميتواند راه ديگري را هم بگشايد و آن، بازانديشي انتقادي بر آن فرايندي است که ما را به اينجا رسانده است. اينکه چطور فرايند تحقق آرمانهاي «عالي و شريف»، گيرافتادگي اجتماعي به همراه داشته و قوام جامعه را تهديد کرده است؛ يعني تأمل بر اينکه بايد چه کرد که آنچه در جامعه توليد ميشود، نقض غرض وجودي جامعه نباشد. شايد کساني چنان در واحهاي امن زندگي ميکنند که اصولا نميتوانند ملتفت گيرافتادگي اجتماعي شوند، شايد هم منافع عدهاي در نفي و انکار گيرافتادگي باشد. ولي راه منطقي براي کساني که متوجه مهابت آسيبديدن بنيانهاي اجتماعي هستند، خروج از تکرار تجارب و فرايندهاي مخرب و برداشتن گامهايي براي ترميم است. ايجاد يک اميد واقعي و ملموس براي جامعه، بيش از سخنرانيها ميتواند قوام، انسجام و همبستگي اجتماعي را تقويت کند.
سالهاست کساني که صداي آنها شنيده ميشود، از روزنامهنگاران و فعالان مدني و سياسي تا سياستمداران و مديران سياسي، از «موقعيت خطير» و «شرايط بحراني» سخن ميگويند و اين تحذيرها بهقدري تکرار و مانند يک دال شناور براي مصارف مختلف خرج شدهاند که به نظر ميرسد معنای خود را از دست داده و نوعي بيحسي به آنها ايجاد شده است؛ اگرچه نابسامانيهاي اخير چنان روي پوست احساس ميشوند که اينبار از معدود دفعاتي است که دغدغههاي گذشته بهطور مستقيم تجربه ميشود و اين واژه معنايي تجربي و مصداقي جديدي پيدا کرده است. مشاهده محتواي در حال تنزل سبد غذايي، اين دغدغه که خودمان يا فرزندمان از چه راه هنجاري و اخلاقیای ميتوانيم به شغلي دست يابيم و درآمدي داشته باشيم و اينکه رويدادها و اخبار روزانه آرزوهاي معمولي را دورتر ميکنند، حتي تضعيف استطاعت مالي براي سفر و تحرک فيزيکي، همه دغدغههايي عيني هستند که اذهان بسياري را اشغال کردهاند و به احساس گيرافتادگي دامن ميزنند. در واقع، شرايط تجربي و زيستي ما معناي تازه و ملموسي به واژه بحران ميدهد؛ معنايي نزديک به حوزه مفهومي احساس امنيتنداشتن و تصويری تار از آينده. اساسا بنيان حرکت و پويايي زندگي اجتماعي، در تصوير و مسيري است که رو به آينده ميگشايد. اگر مهمترين علت شکلگيري زندگي اجتماعي را ايجاد امنيت، ثبات و پيشبينيپذيري از طريق نظم و همکاري بدانيم، ميتوان گفت وقتي جامعهاي در القاي آنها، در معناي گسترده آن، به اعضايش موفق نباشد، در واقع کارکرد اصلياش مخدوش و بنيان حيات اجتماعي آن متزلزل شده است. تزلزل بنيادهاي حيات اجتماعي، آسيبی منفرد نيست که بتوان آن را بهسادگي تعمير کرد، بلکه مانند سيستمعامل خرابي است که اصولا اقدام به هر مداخلهاي را نيز با مشکل مواجه ميکند. انواع مسائل ريزودرشت سياسي و حاشيهاي و مجادله متقابل سياستمداران و مديران سياسي سابق و لاحق به همديگر که رسانهها را پر و جامعه را به خود سرگرم کرده است، همه در بهترين حالت نشانههایی از ايجاد گسل در بنيانهاي زندگي اجتماعي هستند. در دوران رکود و فشار اقتصادي بهطور روزافزون اقشار بيشتري در عسرت اجتماعي و اقتصادي فروميروند و سوژه احساس ميکند گويي قدمبهقدم از آرزويش دورتر ميشود و بهاصطلاح تحرک اجتماعياش را از دست داده و دچار احساس «گيرافتادگي» شده و به سکون اجتماعي محکوم ميشود. در اين شرايط است که آرمانها و آرزومنديها براي وفور، برخورداري، حفظ کرامت انساني و ارتقاي اجتماعي دوباره قدرت ميگيرند؛ اما تجربه «گيرافتادگي» ممکن است تجلي اين آرزومنديها را به سمتوسويي ببرد که به نوبه خود برخلاف خير اجتماعي حرکت کنند. در اين حالت، ميتوان انتظار فروغلتيدن جامعه را در آرزوانديشي يا وهمانديشي داشت؛ يعني درآويختن ارتجالي جامعه به دامن هر راهحل توهمي که از برآوردن آرزوها بدون ارائه راه واقعبينانه سخن بگويد؛ استقبال از يک ناجي يا چسبيدن بتواره به افقي جايگزين که تصوير وفور و کرامت را به نمايش ميگذارد. خطر در اينجا اين است که بهجاي برداشتن گامهاي انديشيده، احساس اضطرار سوژه را به سمت تصويري موهوم سوق دهد که تبعات آن ميتواند دوري تازه از مشكلات را به بار بياورد. ميتوان همچنين انتظار داشت که وقتي سازوکارهاي هنجاري براي کاميابي از دسترس دور شوند، به عبارتي وقتي سازوکارهاي بنيادين قوامدهنده جامعه تضعيف شوند، هرکس به فکر خودش و حداکثر نزديکانش باشد و گذشت و همکاري براي اهداف جمعي معناي خود را از دست بدهد و به محاق برود...
چيزي که حاصل آن ميتواند نوعي بيگانگي اجتماعي، بيتفاوتي، خويشمداري و بهاصطلاح افول اخلاقيات باشد. ميتوان انتظار حمله به سمت گروههاي برخوردار از «قدرت و ثروت» را هم داشت که حاصل آن نیز چرخه ديگري از خشونت احتمالي خواهد بود. نه اينکه بتوان دقيقا پيشبيني کرد، ولي اگر مباني قوامدهنده حيات اجتماعي ضعيف شود و حس گيرافتادگي شدت بگيرد، بروز هيچيک از اين ناهنجاريها دور از انتظار نخواهد بود؛ اما اين اضطرار ميتواند راه ديگري را هم بگشايد و آن، بازانديشي انتقادي بر آن فرايندي است که ما را به اينجا رسانده است. اينکه چطور فرايند تحقق آرمانهاي «عالي و شريف»، گيرافتادگي اجتماعي به همراه داشته و قوام جامعه را تهديد کرده است؛ يعني تأمل بر اينکه بايد چه کرد که آنچه در جامعه توليد ميشود، نقض غرض وجودي جامعه نباشد. شايد کساني چنان در واحهاي امن زندگي ميکنند که اصولا نميتوانند ملتفت گيرافتادگي اجتماعي شوند، شايد هم منافع عدهاي در نفي و انکار گيرافتادگي باشد. ولي راه منطقي براي کساني که متوجه مهابت آسيبديدن بنيانهاي اجتماعي هستند، خروج از تکرار تجارب و فرايندهاي مخرب و برداشتن گامهايي براي ترميم است. ايجاد يک اميد واقعي و ملموس براي جامعه، بيش از سخنرانيها ميتواند قوام، انسجام و همبستگي اجتماعي را تقويت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.