نگاهی به نمایش «گزارش وضع هوا»
تجسمبخشی ملالها
این نمایش که در سالن قشقایی تئاتر شهر روی صحنه رفت، به گمانم دلالتی بدیعی بود که سودای بازنمایی روزمرهترین مسائل انسانی جهان ما را داشت. شاید دغدغههای آن در نگاه نخست بسیار شخصی به نظر برسند، اما در میان افرادِ بسیاری مشترکند. پیش از هرچیز «گزارش...» را باید ذیل عنوان تئاتر حرکت یا رقص جای دهم و همچنین اظهار دارم که مایلم با روشی گذشتهنگرانه اشارهای کنم به بحثی نظری در تمایز میان تئاتر و غیرتئاتر: در بوطیقا، ارسطو با رویکردی بهزعم خود بنیانشکنانه تراژدی را نه بازنمایی مردمان، بلکه بازنمایی کردار مردمان میداند. این کردار اموری کلیاند؛ همانها که کنه رفتار آدمیانند و مردمان به آنها دچار میآیند؛ همچون هراس، خشم، سعادتمندی و... . تئاتر آوانگارد، اگرچه در شاکله کلیاش، از این شالوده کالبد تهی میکند، اما بهنوبه خود همچنان این مؤلفه باستانی را پی میگیرد. «گزارش...» نیز به همین سیاق درپی صورتبندی دیگرگونهای از زمینه دلالتبخشی است. این دلالتبخشی نه مفهومپردازانه و نه مبتنیبر تشخصهای نقشها، بلکه در سامانی بسیار همبافته و در یک ساختمان تماموکمال، مفاهیم خود را تجسم میبخشد و در ادامه میکوشد نقطه ثقل دلالت و معنا را با همین چرخش اساسی دیگرگون کند. پس با یک بیانگری تماموکمال آغاز میکند. نخستین صحنه که پرهیاهوترین صحنه نیز بود، تأثیری تکاندهنده بر من گذاشت. بازیگران بیابا و گویی بداههپردازانه، درونیترین تأثراتشان را در زمینهای عینیتر؛ یعنی بهمدد نشانگان بیرونی که در بدنهایشان و تحرکاتشان بروز مییابد ابراز میکردند؛ چنانکه از اجرای حرکتمحورِ یک رقص توقع میرود. با وجود اینهمه شلوغی و بیانگریهایی که گویی بیمحدودیت آزاد میشوند و در صحنه نمایش میپراکنند و از پذیرش سامان استاندارد اجرائی تئاتر جا میزنند، نمایش مانند یک کلِ سامانمند که در تکاپو و بیقراری بیوقفه افتاده، ساختار کلیاش را حفظ میکند. بازیگران توانمند این اجرا گویی از جان گذشتهاند و نیرویی تمامناشدنی به جلو میراندشان. آنها در اجرا، بهراستی به همان اندازهای خشناند که خشونت در زندگی روزمرهمان موج میزند. آنها میکوشند سرراستترین و ناگهانیترین تأثرهای بشری را تجسم بخشند، اما نه به سیاق بوطیقای باستانی، بلکه اینبار مانند تصاویری گذرا و بسیار لحظهای که در چرخهای مدام و بیوقفه میگردد. گفتن ندارد که این حجم از بیانگری که «کردار مردمان» - اینبار مردمانی مانند ما- را بازمینماید، هراسی را به جان تماشاچی میاندازد که مجابش میکند تئاتر را خیره بنگرد؛ زیرا مگر کردارها همواره در خودمان بازیافتنی نیستند؟ اما این بازیافتن، اینبار نه برای تزکیه نفوسمان، بلکه در مواجههای شکننده با جهانی بیتعارف است که سامان دلالتی جهان ما را بهمدد تجسمبخشی در صورتی دیگر و نامتعارف با صورت همیشگی و مأنوس برمیسازد. این صورت دلالتبخش جدید ما را به بازنگری در بنیان جهانمان وامیدارد؛ بهعبارت دقیقتر جهان برساخته ما را؛ یعنی آنگونه که جهان را معنی میکنیم، یکسره وارونه میکند. تئاتر چنین امکانی را در ید خود دارد. اگرچه این نمایش مملو از تکگوییهایی کوتاه است و دوستی که مرا در تماشای تئاتر همراهی کرد به طعنه گفت: «نمایش در ایران گویی تشنه تکگویی است تا خودش را معنا ببخشد»؛ من معتقدم تکگوییها بهوضوح به معانی مأنوس راه نمیبرند، بلکه معانیای سرگشتهاند؛ یعنی شبیه به همان کلماتی که در زبان پوزو میچرخد. نمیشد گفت بیمعنا هستند، بلکه گویی معنا به تعلیق درمیآید. بههمینخاطر این سرگشتگی کلمات خود بخشی از سامان تجسمبخشی و گونهای از بنیانگذاشتن نشانگان صحنهاند که اگرچه در اصل خود وامدار بکت هستند، راهی پیشبرنده را در منطق کلی اثر هموار کردهاند. در پایان، نمایش، بهشکل هوشمندانهای خودآیینی دلالتیاش را بهنحوی درونماندگار تبیین میکند. یکی از بازیگرها شروع میکند به تعریفکردن اشک و تعریفی علمی و مربوط به شیمی از آن بهدست میدهد. این تعریف شامل واژههایی است که میتوانند تأثرات عمیقی را در انسان برانگیزانند؛ مفاهیمی مانند غم و اندوه - که همان کردارها و کلیها نیز هستند- و بازیگران این مفاهیم را با حرکت و با زبان بدنهایشان تجسم میبخشند. در این لحظه، تجسمبخشیها یا بهعبارتدیگر دلالتهای تازه، بسیار آسانتر دریافته میشوند و این بزنگاه فرصتی را فراهم میآورد تا تماشاچی نگاهی بازنگرانه به سرتاسر نمایش بیندازد. درآخر باید بگویم سرراستی و صراحتی که در این اجرا بود که گویی میخواست زندگی را به همان اندازه که احمقانه است، بارهاوبارها هولناکتر نشان دهد: «من این را دوست دارم!»، «خفهشو!» و...؛ این جملههای مأنوس اینبار طنینی ویرانگرتر و اثری بُرندهتر داشتند و نمایش با قساوت تمام به کردارهایی که به آنها خو گرفتهایم، میتاخت.
این نمایش که در سالن قشقایی تئاتر شهر روی صحنه رفت، به گمانم دلالتی بدیعی بود که سودای بازنمایی روزمرهترین مسائل انسانی جهان ما را داشت. شاید دغدغههای آن در نگاه نخست بسیار شخصی به نظر برسند، اما در میان افرادِ بسیاری مشترکند. پیش از هرچیز «گزارش...» را باید ذیل عنوان تئاتر حرکت یا رقص جای دهم و همچنین اظهار دارم که مایلم با روشی گذشتهنگرانه اشارهای کنم به بحثی نظری در تمایز میان تئاتر و غیرتئاتر: در بوطیقا، ارسطو با رویکردی بهزعم خود بنیانشکنانه تراژدی را نه بازنمایی مردمان، بلکه بازنمایی کردار مردمان میداند. این کردار اموری کلیاند؛ همانها که کنه رفتار آدمیانند و مردمان به آنها دچار میآیند؛ همچون هراس، خشم، سعادتمندی و... . تئاتر آوانگارد، اگرچه در شاکله کلیاش، از این شالوده کالبد تهی میکند، اما بهنوبه خود همچنان این مؤلفه باستانی را پی میگیرد. «گزارش...» نیز به همین سیاق درپی صورتبندی دیگرگونهای از زمینه دلالتبخشی است. این دلالتبخشی نه مفهومپردازانه و نه مبتنیبر تشخصهای نقشها، بلکه در سامانی بسیار همبافته و در یک ساختمان تماموکمال، مفاهیم خود را تجسم میبخشد و در ادامه میکوشد نقطه ثقل دلالت و معنا را با همین چرخش اساسی دیگرگون کند. پس با یک بیانگری تماموکمال آغاز میکند. نخستین صحنه که پرهیاهوترین صحنه نیز بود، تأثیری تکاندهنده بر من گذاشت. بازیگران بیابا و گویی بداههپردازانه، درونیترین تأثراتشان را در زمینهای عینیتر؛ یعنی بهمدد نشانگان بیرونی که در بدنهایشان و تحرکاتشان بروز مییابد ابراز میکردند؛ چنانکه از اجرای حرکتمحورِ یک رقص توقع میرود. با وجود اینهمه شلوغی و بیانگریهایی که گویی بیمحدودیت آزاد میشوند و در صحنه نمایش میپراکنند و از پذیرش سامان استاندارد اجرائی تئاتر جا میزنند، نمایش مانند یک کلِ سامانمند که در تکاپو و بیقراری بیوقفه افتاده، ساختار کلیاش را حفظ میکند. بازیگران توانمند این اجرا گویی از جان گذشتهاند و نیرویی تمامناشدنی به جلو میراندشان. آنها در اجرا، بهراستی به همان اندازهای خشناند که خشونت در زندگی روزمرهمان موج میزند. آنها میکوشند سرراستترین و ناگهانیترین تأثرهای بشری را تجسم بخشند، اما نه به سیاق بوطیقای باستانی، بلکه اینبار مانند تصاویری گذرا و بسیار لحظهای که در چرخهای مدام و بیوقفه میگردد. گفتن ندارد که این حجم از بیانگری که «کردار مردمان» - اینبار مردمانی مانند ما- را بازمینماید، هراسی را به جان تماشاچی میاندازد که مجابش میکند تئاتر را خیره بنگرد؛ زیرا مگر کردارها همواره در خودمان بازیافتنی نیستند؟ اما این بازیافتن، اینبار نه برای تزکیه نفوسمان، بلکه در مواجههای شکننده با جهانی بیتعارف است که سامان دلالتی جهان ما را بهمدد تجسمبخشی در صورتی دیگر و نامتعارف با صورت همیشگی و مأنوس برمیسازد. این صورت دلالتبخش جدید ما را به بازنگری در بنیان جهانمان وامیدارد؛ بهعبارت دقیقتر جهان برساخته ما را؛ یعنی آنگونه که جهان را معنی میکنیم، یکسره وارونه میکند. تئاتر چنین امکانی را در ید خود دارد. اگرچه این نمایش مملو از تکگوییهایی کوتاه است و دوستی که مرا در تماشای تئاتر همراهی کرد به طعنه گفت: «نمایش در ایران گویی تشنه تکگویی است تا خودش را معنا ببخشد»؛ من معتقدم تکگوییها بهوضوح به معانی مأنوس راه نمیبرند، بلکه معانیای سرگشتهاند؛ یعنی شبیه به همان کلماتی که در زبان پوزو میچرخد. نمیشد گفت بیمعنا هستند، بلکه گویی معنا به تعلیق درمیآید. بههمینخاطر این سرگشتگی کلمات خود بخشی از سامان تجسمبخشی و گونهای از بنیانگذاشتن نشانگان صحنهاند که اگرچه در اصل خود وامدار بکت هستند، راهی پیشبرنده را در منطق کلی اثر هموار کردهاند. در پایان، نمایش، بهشکل هوشمندانهای خودآیینی دلالتیاش را بهنحوی درونماندگار تبیین میکند. یکی از بازیگرها شروع میکند به تعریفکردن اشک و تعریفی علمی و مربوط به شیمی از آن بهدست میدهد. این تعریف شامل واژههایی است که میتوانند تأثرات عمیقی را در انسان برانگیزانند؛ مفاهیمی مانند غم و اندوه - که همان کردارها و کلیها نیز هستند- و بازیگران این مفاهیم را با حرکت و با زبان بدنهایشان تجسم میبخشند. در این لحظه، تجسمبخشیها یا بهعبارتدیگر دلالتهای تازه، بسیار آسانتر دریافته میشوند و این بزنگاه فرصتی را فراهم میآورد تا تماشاچی نگاهی بازنگرانه به سرتاسر نمایش بیندازد. درآخر باید بگویم سرراستی و صراحتی که در این اجرا بود که گویی میخواست زندگی را به همان اندازه که احمقانه است، بارهاوبارها هولناکتر نشان دهد: «من این را دوست دارم!»، «خفهشو!» و...؛ این جملههای مأنوس اینبار طنینی ویرانگرتر و اثری بُرندهتر داشتند و نمایش با قساوت تمام به کردارهایی که به آنها خو گرفتهایم، میتاخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.