پشت نقاشيهاي رنگي ديوار
ناهيد کبيري: نمايش از همان ابتدا مخاطب را به مدرسه ميبرد با خودش؛ به يکي از مدرسههاي تهران و نه مثلا کردستان و بلوچستان و سبزوار و آذربايجان و اصفهان، چراکه شخصيتها با لهجه تهراني با هم حرف ميزنند و مدرسه، به نسبت مدرسههاي شهرهاي کوچکتر و دورافتادهتر، تروتميزتر به نظر ميرسد. ديواري دارد که آقاسعيد روي آن نقاشيهاي رنگووارنگ ميکشد و چرخوفلکي که دلخوشي بچههاست. اگرچه خيليوقتها آن را با زنجيري ميبندند و قفل ميکنند. بالاي پلهها دري است بسته با شيشههاي کدر که دو زن پشت آن ايستادهاند و حرف ميزنند. يکي هي نق ميزند و اعتراض ميکند و آن يکي مدام توجيه ميکند. آقاسعيد نقاش هم در حياطخلوت مدرسه روي چرخوفلک نشسته است و در محور بطالت خود هي ميچرخد و دور ميزند... . درباز ميشود و زنهاي پشت در به صحنه وارد ميشوند. يکيشان ناظم مدرسه است و آن ديگري مادر يکي از شاگردها. مدرسه دخترانه است؛ يعني هيچ پرنده غيرمادهاي، حتي مجوز عبور از آسمان ابري مدرسه را ندارد، اما ناظم مدرسه که به اين اعتقادات خشک اعتنا نميکند، قانون را ميشکند و همسر نقاش خود را که گرفتار بيکاري و بيپولي است به طور خصوصي براي کار نقاشي روي ديوارهاي آجري مدرسه استخدام ميکند، بيآنکه البته توان پرداخت دستمزد او را داشته باشد. تماشاگر از همان ابتدا درمييابد که با يک نمايش غيرمتعارف روبهرو است؛ نمايشي لخت با شائبههاي اندکِ نمايشي ساده. به سادگي يک شعر. مثل اين شعر از اريش فريد: «بچهها شوخيشوخي به قورباغهها سنگ ميزنند/ قورباغهها جديجدي ميميرند...» و به سادگي زندگي زلال تکتک آدمهاي اين نمايش که حضور يک مرد در فضاي بسته و ملالآورشان به يک حادثه تبديل ميشود. به يک عشق... عشقي که چالش دراماتيک نمايش را رقم ميزند. ديالوگهاي کوتاه و بلند، اگرچه به ظاهر پيشپاافتادهاند و از محور روزمرگي و گراني و قهر زنوشوهري و بيپولي و بياعتنايي اداره آموزشوپرورش و آلودگي هوا و بالارفتن قيمت رنگ و روغن و قلممو و چيزهايي از اين دست فراتر نميروند، اما عبور از همين منظرهاي عيني، حس تعريفناپذيري را در فضاي ذهن مخاطب ميپراکند و او را از جزء به يک کل پهناور ميرساند؛ به جهاني و جغرافيايي که او با همه تنگناها و دلبستگيهايش در آن زندگي ميکند ... «بيتابستان» نمايش ساختارشکني است که در ژانر تئاتر مدرن قرار ميگيرد. از جنس تئاترهاي اينطرفها و اين روزها نيست. متفاوت است. براي همين تماشاگران خاص و عام خود را با سکوت و کنجکاوي به تماشا مينشاند. کوهستاني در پي آن است که با همه سرزميني و بوميبودن کارش، با فرم و درونمايه ويژهاي که ارائه ميدهد نمايش خود را به ابعاد وسيعتري بکشاند و اين ارتباط انساني را با خود به صحنههاي غيرايراني نيز ببرد.همه شخصيتها از معصوميتي تأثيرگذار برخوردارند و عناصري را براي ايجاد يک کمپوزيسيونِ تراژيک به وجود ميآورند که هويت دروني نمايش را تعريف ميکند؛ هويتي که با خود و با صحنه صداقت دارد و خود را به التزامي؛ چه اخلاقي و چه ايدئولوژيک محدود نميکند. اگرچه در لايههايي کمرنگ و غيرمستقيم، تماشاگر خود را به تعابير روانشناختي و حتي اجتماعي و سياسي نزديک ميبيند و کار هنر غير از اين نيست. هنرمند براي رفع معضلات اجتماعي و سياسي به ميدان نيامده است. کار او همصدايي، همدردي و همسويي با مردم است و برانگيختن احساساتشان... . ژان پل سارتر در زمينه شعر فراتر از اين ميرود و ميگويد: «تعهد شاعرانه احمقانه است»، اما به نمايش که برگرديم بايد بگويم «بيتابستان» برشي از زندگي امروز است در بخشي از جغرافياي خاورميانه در قرن بيستويکم. و اين نامِ «بيتابستان» براي اين نمايش چه انتخاب ظريف و هوشمندانهاي است در سرزميني که مدرسهها و شاگردانش اينهمه محروم و بيتابستانند. بيآفتاب و بيگردشِ عصرهاي تابستان و بازي با گوشماهيها و همبازيهاي دختر و پسر در ساحل امن و آبي درياي خزر و هزاران شادماني و دلخوشي کودکانه تابستاني ِ ديگر... و بيسبب نيست که در چهارديواري محدود زندگي خالي «بيتابستان»شان به شيار کوچک نوري از پنجرهاي شکسته دل ميبندند و توهمات بيمارگونه و حسرتها و افسردگيهاي زودهنگامي را تجربه ميکنند. انتخاب بازيگران هم بهتر از اين نميتوانست باشد. فرم نمايش شيوه خاص و متفاوتي را در ارائه نقش ايجاب ميکند. شيوهاي بسيار دشوارتر از حرکتهاي تند و کند و ميزانسنهاي معمولي و گريه و خندههاي اغراقآميز تئاترال. «ليلي رشيدي» که در نقش ناظم مدرسه بازي ميکند، با آن صورت طبيعي و بيآرايش و مقنعه و روپوش و شلوار خاکستري که يونيفرم رسمي و اداري جامعه بعد از انقلاب است، يکي از بازيهاي درخشان خود را در اين کار ارائه ميدهد و با حرکتهاي محدود دست و بدن، فيکسشدنهاي ظريف، سکوتهاي ميان کلام، تمام احساسات و فرازوفرودهاي عاطفي يک زن معصوم و مستأصل را به تماشاگر منتقل ميکند و انتخاب درست دو بازيگر ديگر، سعيد چنگيزيان، با آن بازي دروني که نمادي از يک هنرمند سرخورده غريب است، بيهيچ حس امنيت و اميد به آيندهاي و مونا احمدي در نقش مادري معترض و پريشان، با گرايشهاي عاطفي زنانه پنهان و وحشت از وسوسه گناه. اما آخرين نکته تنظيمنبودن صداي بازيگران است در لحظههايي که بايد با ولوم پايين حرف ميزدند و بيشتر تماشاگران را از شنيدن محروم ميکردند. صداي اينهمه پايين به درد تئاتر نميخورد، تماشاگر را عصبي ميکند و تنها ميتواند در برابر دوربين فيلمبرداري و سينما کاربرد داشته باشد. و همين!
ناهيد کبيري: نمايش از همان ابتدا مخاطب را به مدرسه ميبرد با خودش؛ به يکي از مدرسههاي تهران و نه مثلا کردستان و بلوچستان و سبزوار و آذربايجان و اصفهان، چراکه شخصيتها با لهجه تهراني با هم حرف ميزنند و مدرسه، به نسبت مدرسههاي شهرهاي کوچکتر و دورافتادهتر، تروتميزتر به نظر ميرسد. ديواري دارد که آقاسعيد روي آن نقاشيهاي رنگووارنگ ميکشد و چرخوفلکي که دلخوشي بچههاست. اگرچه خيليوقتها آن را با زنجيري ميبندند و قفل ميکنند. بالاي پلهها دري است بسته با شيشههاي کدر که دو زن پشت آن ايستادهاند و حرف ميزنند. يکي هي نق ميزند و اعتراض ميکند و آن يکي مدام توجيه ميکند. آقاسعيد نقاش هم در حياطخلوت مدرسه روي چرخوفلک نشسته است و در محور بطالت خود هي ميچرخد و دور ميزند... . درباز ميشود و زنهاي پشت در به صحنه وارد ميشوند. يکيشان ناظم مدرسه است و آن ديگري مادر يکي از شاگردها. مدرسه دخترانه است؛ يعني هيچ پرنده غيرمادهاي، حتي مجوز عبور از آسمان ابري مدرسه را ندارد، اما ناظم مدرسه که به اين اعتقادات خشک اعتنا نميکند، قانون را ميشکند و همسر نقاش خود را که گرفتار بيکاري و بيپولي است به طور خصوصي براي کار نقاشي روي ديوارهاي آجري مدرسه استخدام ميکند، بيآنکه البته توان پرداخت دستمزد او را داشته باشد. تماشاگر از همان ابتدا درمييابد که با يک نمايش غيرمتعارف روبهرو است؛ نمايشي لخت با شائبههاي اندکِ نمايشي ساده. به سادگي يک شعر. مثل اين شعر از اريش فريد: «بچهها شوخيشوخي به قورباغهها سنگ ميزنند/ قورباغهها جديجدي ميميرند...» و به سادگي زندگي زلال تکتک آدمهاي اين نمايش که حضور يک مرد در فضاي بسته و ملالآورشان به يک حادثه تبديل ميشود. به يک عشق... عشقي که چالش دراماتيک نمايش را رقم ميزند. ديالوگهاي کوتاه و بلند، اگرچه به ظاهر پيشپاافتادهاند و از محور روزمرگي و گراني و قهر زنوشوهري و بيپولي و بياعتنايي اداره آموزشوپرورش و آلودگي هوا و بالارفتن قيمت رنگ و روغن و قلممو و چيزهايي از اين دست فراتر نميروند، اما عبور از همين منظرهاي عيني، حس تعريفناپذيري را در فضاي ذهن مخاطب ميپراکند و او را از جزء به يک کل پهناور ميرساند؛ به جهاني و جغرافيايي که او با همه تنگناها و دلبستگيهايش در آن زندگي ميکند ... «بيتابستان» نمايش ساختارشکني است که در ژانر تئاتر مدرن قرار ميگيرد. از جنس تئاترهاي اينطرفها و اين روزها نيست. متفاوت است. براي همين تماشاگران خاص و عام خود را با سکوت و کنجکاوي به تماشا مينشاند. کوهستاني در پي آن است که با همه سرزميني و بوميبودن کارش، با فرم و درونمايه ويژهاي که ارائه ميدهد نمايش خود را به ابعاد وسيعتري بکشاند و اين ارتباط انساني را با خود به صحنههاي غيرايراني نيز ببرد.همه شخصيتها از معصوميتي تأثيرگذار برخوردارند و عناصري را براي ايجاد يک کمپوزيسيونِ تراژيک به وجود ميآورند که هويت دروني نمايش را تعريف ميکند؛ هويتي که با خود و با صحنه صداقت دارد و خود را به التزامي؛ چه اخلاقي و چه ايدئولوژيک محدود نميکند. اگرچه در لايههايي کمرنگ و غيرمستقيم، تماشاگر خود را به تعابير روانشناختي و حتي اجتماعي و سياسي نزديک ميبيند و کار هنر غير از اين نيست. هنرمند براي رفع معضلات اجتماعي و سياسي به ميدان نيامده است. کار او همصدايي، همدردي و همسويي با مردم است و برانگيختن احساساتشان... . ژان پل سارتر در زمينه شعر فراتر از اين ميرود و ميگويد: «تعهد شاعرانه احمقانه است»، اما به نمايش که برگرديم بايد بگويم «بيتابستان» برشي از زندگي امروز است در بخشي از جغرافياي خاورميانه در قرن بيستويکم. و اين نامِ «بيتابستان» براي اين نمايش چه انتخاب ظريف و هوشمندانهاي است در سرزميني که مدرسهها و شاگردانش اينهمه محروم و بيتابستانند. بيآفتاب و بيگردشِ عصرهاي تابستان و بازي با گوشماهيها و همبازيهاي دختر و پسر در ساحل امن و آبي درياي خزر و هزاران شادماني و دلخوشي کودکانه تابستاني ِ ديگر... و بيسبب نيست که در چهارديواري محدود زندگي خالي «بيتابستان»شان به شيار کوچک نوري از پنجرهاي شکسته دل ميبندند و توهمات بيمارگونه و حسرتها و افسردگيهاي زودهنگامي را تجربه ميکنند. انتخاب بازيگران هم بهتر از اين نميتوانست باشد. فرم نمايش شيوه خاص و متفاوتي را در ارائه نقش ايجاب ميکند. شيوهاي بسيار دشوارتر از حرکتهاي تند و کند و ميزانسنهاي معمولي و گريه و خندههاي اغراقآميز تئاترال. «ليلي رشيدي» که در نقش ناظم مدرسه بازي ميکند، با آن صورت طبيعي و بيآرايش و مقنعه و روپوش و شلوار خاکستري که يونيفرم رسمي و اداري جامعه بعد از انقلاب است، يکي از بازيهاي درخشان خود را در اين کار ارائه ميدهد و با حرکتهاي محدود دست و بدن، فيکسشدنهاي ظريف، سکوتهاي ميان کلام، تمام احساسات و فرازوفرودهاي عاطفي يک زن معصوم و مستأصل را به تماشاگر منتقل ميکند و انتخاب درست دو بازيگر ديگر، سعيد چنگيزيان، با آن بازي دروني که نمادي از يک هنرمند سرخورده غريب است، بيهيچ حس امنيت و اميد به آيندهاي و مونا احمدي در نقش مادري معترض و پريشان، با گرايشهاي عاطفي زنانه پنهان و وحشت از وسوسه گناه. اما آخرين نکته تنظيمنبودن صداي بازيگران است در لحظههايي که بايد با ولوم پايين حرف ميزدند و بيشتر تماشاگران را از شنيدن محروم ميکردند. صداي اينهمه پايين به درد تئاتر نميخورد، تماشاگر را عصبي ميکند و تنها ميتواند در برابر دوربين فيلمبرداري و سينما کاربرد داشته باشد. و همين!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.