|

نظم جدید جهان عرب

مارک لینچ

میلیون‌ها شهروند جهان عرب سال 2011 به خیابان‌ها ریختند تا بهار عربی را رقم بزنند. خیزش‌های مردمی از تونس تا مصر، این امید را ایجاد کرد که رهبران خودکامه برکنار و اصلاحات اساسی آغاز شود. برای مدتی کوتاه این‌گونه به نظر می‌رسید که نظم و نظام موجود در خاورمیانه به پایان رسیده و نظمی بهتر جای آن را خواهد گرفت؛ اما خیلی زود همه‌ چیز از هم پاشید. فروپاشی بسیاری از حکومت‌ها به آشوب و جنگ داخلی منجر شد، برخی حکومت‌ها نیز توانستند ناآرامی‌ها را پشت ‌سر بگذارند و مجددا به اعمال حاکمیت بپردازند. به‌این‌ترتیب، با گذشت هفت سال از خیزش‌های مردمی در جهان عرب، امیدهای اولیه برای ایجاد تغییرات اساسی در حوزه سیاست خاورمیانه رنگ باخت.
بااین‌حال، تحولات سال‌های گذشته چندان هم بدون نتیجه نبود و نظم جدیدی در جهان عرب ایجاد شد که البته چیزی نبود که بسیاری از مردم برای آن به خیابان‌ها آمده بودند. با اینکه خیزش‌ها در جهان عرب به ایجاد دموکراسی منجر نشد، شکل تازه‌ای به روابط منطقه‌ای بخشید. قدرت‌های سنتی ازجمله مصر، عراق و سوریه، به حکومت‌هایی ضعیف تبدیل شدند که عملکردی بی‌ثبات دارند. حکومت‌های سرکوبگر و ثروتمندی مانند قطر، عربستان و امارات نیز قدرت فزاینده‌ای یافتند. یکی از تبعات ناآرامی‌های سال‌های گذشته در جهان عرب، این بود که با تکثیر کشورهای ضعیف و شکست‌خورده، فرصت تازه‌ای برای رقابت و مداخله در این کشورها به سود بازیگران جدید با توانایی‌های بیشتر ایجاد شد. به‌این‌ترتیب، دیگر تحولات منطقه‌ای را اتحاد‌ها و ائتلاف‌ها و نیز مداخله‌ها و چالش‌ها میان قدرت‌های بزرگ‌تر رقم نمی‌زند؛ اکنون قدرت از طریق تأثیرگذاری در کشوری دیگر و همچنین جنگ‌های نیابتی اعمال می‌شود.
امروز سیاست خارجی اغلب کشورهای عربی را ترکیبی از تهدید‌ها و فرصت‌ها شکل می‌دهد. ترس از شورش و قیام داخلی و قدرت ایران که با وجود تمایل‌نداشتن ایالات متحده، برای بازگرداندن نفوذ خود در کشورهای تضعیف‌شده پررنگ‌تر شده است، چالش‌های اساسی حکومت‌های منطقه به‌شمار می‌آیند. در چنین شرایطی، یافتن راهی برای ایجاد توازن قدرت در منطقه سرابی بیش نیست و این نظم جدید اساسا یکی از بی‌نظمی‌ها و اختلال‌های کشورهای عرب خاورمیانه محسوب می‌شود.
نگاهی به شرایط وخیم امروز خاورمیانه، پیچیدگی منطقه را تا اندازه زیادی نمایان می‌کند. جنگ داخلی سوریه به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های تاریخ بشری تبدیل شده است. بیش از نیم‌میلیون غیرنظامی در این جنگ کشته و بیش از 10 ‌میلیون نفر آواره شده‌اند. عراق موفقیت‌های درخور توجهی در برابر داعش به دست آورد؛ اما این پیروزی‌ها به قیمت گزافی حاصل شد و غیرنظامیانی که در مناطق آزادشده زندگی می‌کنند، در وضعیت نامساعدی به‌سر می‌برند. جنگ یمن نیز منجر به ایجاد بزرگ‌ترین موج بیماری وبا در تاریخ شده و 8.4 ‌میلیون نفر در آستانه قحطی قرار گرفته‌اند. آن‌سو‌تر، لیبی به کشوری شکست‌خورده تبدیل شده که هنوز دولتی باثبات ندارد.
اما چالش منطقه تنها این کشورهای بحران‌زده نیستند؛ حکومت‌هایی که از فروپاشی نجات یافتند نیز با چالش‌های متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. مصر هنوز هم از تبعات کودتای نظامی سال 2013 که به سقوط محمد مرسی و به‌قدرت‌رسیدن ژنرال سیسی انجامید، خلاص نشده است. سرکوب گسترده مخالفان و منتقدان از سوی حکومت سیسی، مانع از پیشرفت سیاسی شده و هم‌زمان صنعت توریسم که مهم‌ترین منبع درآمد مصر به‌شمار می‌آید، به سختی به حیات خود ادامه می‌دهد. این شرایط سیاسی و اقتصادی باعث شده زمینه برای نارضایتی عمومی و شورش بیش‌ از پیش فراهم شود. در بحرین نیز حکومت این کشور نتوانسته پس از اعتراض‌های خونین سال 2011 اوضاع را آرام کند و هنوز هیچ راه‌حلی برای پایان‌دادن به بن‌بست سیاسی در این کشور ارائه نشده است. در این میان، اردن، مراکش و تونس را می‌توان کشورهایی دانست که تا حدی به سلامت از تحولات هفت سال اخیر جهان عرب عبور کرده‌اند؛ اما بر مشکلات اقتصادی این کشورها افزوده شده است. در کنار آن نیز نارضایتی نسل جوان و همسایگان بی‌ثبات، نگرانی دولت‌های این کشورها را بیشتر کرده است. سال 2011 تقریبا همه کشورهایی که با مشکلات سیاسی و اقتصادی روبه‌رو بودند، به میدان اعتراض‌های خیابانی مردم تبدیل شدند و اکنون با گذشت هفت سال، افزون‌شدن مشکلات و بحران‌ها نوید روزهایی پرتنش‌تر از سال 2011 را می‌دهد.
آنچه رهبران این کشورها باید در نظر داشته باشند، این است که تحولات مربوط به بهار عربی 2011 از خارج از منطقه دیکته نشده و زمینه وقوع آن در این کشورها نمایان بود. آن خیزش‌ها نقطه اوج خواست‌ها برای ایجاد تغییرات ساختاری اساسی‌ بودند و مدت‌های طولانی بود که به این خواست‌ها توجه نمی‌شد. حال با گذشت هفت سال از آن تحولات، باز هم نارضایتی عمومی از وضعیت نامساعد اقتصادی و نبود آزادی‌های سیاسی در حال انباشه‌شدن است. تفاوت عمده نسبت به هفت سال قبل این است که رشد و توسعه کانال‌های ماهواره‌ای و شبکه‌های اینترنتی، این فرصت را در اختیار مردم قرار می‌دهد تا ساده‌تر، سریع‌تر و یکپارچه‌تر از قبل به اعتراض‌های خود در سراسر منطقه شکل دهند. هم‌زمانی احتمالی ناآرامی‌ها در کشورهای عرب خاورمیانه باید حکومت‌ها را نسبت به تقویت توانایی داخلی خود آگاه‌تر کند. در این روند، برخی کشورها می‌توانند به‌سرعت با تحولات همگام شوند، برخی به سختی با تغییرات کنار می‌آیند و تعدادی از کشورها نیز فرو‌می‌پاشند.
منبع: فارن افرز

میلیون‌ها شهروند جهان عرب سال 2011 به خیابان‌ها ریختند تا بهار عربی را رقم بزنند. خیزش‌های مردمی از تونس تا مصر، این امید را ایجاد کرد که رهبران خودکامه برکنار و اصلاحات اساسی آغاز شود. برای مدتی کوتاه این‌گونه به نظر می‌رسید که نظم و نظام موجود در خاورمیانه به پایان رسیده و نظمی بهتر جای آن را خواهد گرفت؛ اما خیلی زود همه‌ چیز از هم پاشید. فروپاشی بسیاری از حکومت‌ها به آشوب و جنگ داخلی منجر شد، برخی حکومت‌ها نیز توانستند ناآرامی‌ها را پشت ‌سر بگذارند و مجددا به اعمال حاکمیت بپردازند. به‌این‌ترتیب، با گذشت هفت سال از خیزش‌های مردمی در جهان عرب، امیدهای اولیه برای ایجاد تغییرات اساسی در حوزه سیاست خاورمیانه رنگ باخت.
بااین‌حال، تحولات سال‌های گذشته چندان هم بدون نتیجه نبود و نظم جدیدی در جهان عرب ایجاد شد که البته چیزی نبود که بسیاری از مردم برای آن به خیابان‌ها آمده بودند. با اینکه خیزش‌ها در جهان عرب به ایجاد دموکراسی منجر نشد، شکل تازه‌ای به روابط منطقه‌ای بخشید. قدرت‌های سنتی ازجمله مصر، عراق و سوریه، به حکومت‌هایی ضعیف تبدیل شدند که عملکردی بی‌ثبات دارند. حکومت‌های سرکوبگر و ثروتمندی مانند قطر، عربستان و امارات نیز قدرت فزاینده‌ای یافتند. یکی از تبعات ناآرامی‌های سال‌های گذشته در جهان عرب، این بود که با تکثیر کشورهای ضعیف و شکست‌خورده، فرصت تازه‌ای برای رقابت و مداخله در این کشورها به سود بازیگران جدید با توانایی‌های بیشتر ایجاد شد. به‌این‌ترتیب، دیگر تحولات منطقه‌ای را اتحاد‌ها و ائتلاف‌ها و نیز مداخله‌ها و چالش‌ها میان قدرت‌های بزرگ‌تر رقم نمی‌زند؛ اکنون قدرت از طریق تأثیرگذاری در کشوری دیگر و همچنین جنگ‌های نیابتی اعمال می‌شود.
امروز سیاست خارجی اغلب کشورهای عربی را ترکیبی از تهدید‌ها و فرصت‌ها شکل می‌دهد. ترس از شورش و قیام داخلی و قدرت ایران که با وجود تمایل‌نداشتن ایالات متحده، برای بازگرداندن نفوذ خود در کشورهای تضعیف‌شده پررنگ‌تر شده است، چالش‌های اساسی حکومت‌های منطقه به‌شمار می‌آیند. در چنین شرایطی، یافتن راهی برای ایجاد توازن قدرت در منطقه سرابی بیش نیست و این نظم جدید اساسا یکی از بی‌نظمی‌ها و اختلال‌های کشورهای عرب خاورمیانه محسوب می‌شود.
نگاهی به شرایط وخیم امروز خاورمیانه، پیچیدگی منطقه را تا اندازه زیادی نمایان می‌کند. جنگ داخلی سوریه به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های تاریخ بشری تبدیل شده است. بیش از نیم‌میلیون غیرنظامی در این جنگ کشته و بیش از 10 ‌میلیون نفر آواره شده‌اند. عراق موفقیت‌های درخور توجهی در برابر داعش به دست آورد؛ اما این پیروزی‌ها به قیمت گزافی حاصل شد و غیرنظامیانی که در مناطق آزادشده زندگی می‌کنند، در وضعیت نامساعدی به‌سر می‌برند. جنگ یمن نیز منجر به ایجاد بزرگ‌ترین موج بیماری وبا در تاریخ شده و 8.4 ‌میلیون نفر در آستانه قحطی قرار گرفته‌اند. آن‌سو‌تر، لیبی به کشوری شکست‌خورده تبدیل شده که هنوز دولتی باثبات ندارد.
اما چالش منطقه تنها این کشورهای بحران‌زده نیستند؛ حکومت‌هایی که از فروپاشی نجات یافتند نیز با چالش‌های متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. مصر هنوز هم از تبعات کودتای نظامی سال 2013 که به سقوط محمد مرسی و به‌قدرت‌رسیدن ژنرال سیسی انجامید، خلاص نشده است. سرکوب گسترده مخالفان و منتقدان از سوی حکومت سیسی، مانع از پیشرفت سیاسی شده و هم‌زمان صنعت توریسم که مهم‌ترین منبع درآمد مصر به‌شمار می‌آید، به سختی به حیات خود ادامه می‌دهد. این شرایط سیاسی و اقتصادی باعث شده زمینه برای نارضایتی عمومی و شورش بیش‌ از پیش فراهم شود. در بحرین نیز حکومت این کشور نتوانسته پس از اعتراض‌های خونین سال 2011 اوضاع را آرام کند و هنوز هیچ راه‌حلی برای پایان‌دادن به بن‌بست سیاسی در این کشور ارائه نشده است. در این میان، اردن، مراکش و تونس را می‌توان کشورهایی دانست که تا حدی به سلامت از تحولات هفت سال اخیر جهان عرب عبور کرده‌اند؛ اما بر مشکلات اقتصادی این کشورها افزوده شده است. در کنار آن نیز نارضایتی نسل جوان و همسایگان بی‌ثبات، نگرانی دولت‌های این کشورها را بیشتر کرده است. سال 2011 تقریبا همه کشورهایی که با مشکلات سیاسی و اقتصادی روبه‌رو بودند، به میدان اعتراض‌های خیابانی مردم تبدیل شدند و اکنون با گذشت هفت سال، افزون‌شدن مشکلات و بحران‌ها نوید روزهایی پرتنش‌تر از سال 2011 را می‌دهد.
آنچه رهبران این کشورها باید در نظر داشته باشند، این است که تحولات مربوط به بهار عربی 2011 از خارج از منطقه دیکته نشده و زمینه وقوع آن در این کشورها نمایان بود. آن خیزش‌ها نقطه اوج خواست‌ها برای ایجاد تغییرات ساختاری اساسی‌ بودند و مدت‌های طولانی بود که به این خواست‌ها توجه نمی‌شد. حال با گذشت هفت سال از آن تحولات، باز هم نارضایتی عمومی از وضعیت نامساعد اقتصادی و نبود آزادی‌های سیاسی در حال انباشه‌شدن است. تفاوت عمده نسبت به هفت سال قبل این است که رشد و توسعه کانال‌های ماهواره‌ای و شبکه‌های اینترنتی، این فرصت را در اختیار مردم قرار می‌دهد تا ساده‌تر، سریع‌تر و یکپارچه‌تر از قبل به اعتراض‌های خود در سراسر منطقه شکل دهند. هم‌زمانی احتمالی ناآرامی‌ها در کشورهای عرب خاورمیانه باید حکومت‌ها را نسبت به تقویت توانایی داخلی خود آگاه‌تر کند. در این روند، برخی کشورها می‌توانند به‌سرعت با تحولات همگام شوند، برخی به سختی با تغییرات کنار می‌آیند و تعدادی از کشورها نیز فرو‌می‌پاشند.
منبع: فارن افرز

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.