|

روشنفکر، مرغ عروسی و عزا

فریدون مجلسی

اینکه کسی توانسته باشد کسب دانش و آگاهی‌های اجتماعی، ادبی، هنری و سیاسی کرده باشد، کافی نیست که بتوان او را روشنفکر نامید و از او انتظار اثرگذاری در توسعه سیاسی و اجتماعی جامعه‌اش داشت، او نیاز به اندیشه‌ای زاینده دارد؛ یعنی آن زمینه‌های آموزشی باید بتواند در خلاقیت فکر و اندیشه به کار ‌آید. خلاقیت نیاز به استقلال فکری دارد. یعنی کسی که اندیشه‌اش در بند و اسارت قالبی از پیش‌ تعیین‌شده باشد، در واقع نمی‌تواند خلاقیتی افزون بر قالب الزامی خود داشته باشد. شرایط بحرانی اجتماعی و اقتصادی در زمانی که حزب توده در ایران تأسیس شد و تحولاتی که در همسایگی ایران در روسیه جریان داشت، برای جوانان فرهیخته آن روزگار نوید عدالت اجتماعی می‌داد و آنان که از این لحاظ به شدت احساس آزردگی و کمبود می‌کردند، به سوی آن آرمان نوید‌دهنده كشيده شدند. بسیاری از آنان روشنفکران زمان خود بودند که راه رهایی را در پیوستن به آن حرکت جمعی برای نیل به برابری و عدالت می‌پنداشتند. متأسفانه دولت شوروی از همان آغاز قالب فکری و رفتاری محدود و ویژه‌ای را به کادرهای حزبی و ملت خود تحمیل می‌کرد و به‌زودی حزب توده ایران را هم تابع شیوه‌های خود كرد.

جالب آنکه اعضا و پیروان آن حزب در ایران خود را پرچم‌داران پیشرو و روشنفکران خواهان تغییر و تحول نهادین و مفتخر به تفکر چپ می‌دانستند که از نشانه‌های روشنفکری بود. زیرا دست‌راستی‌بودن یعنی گرایش به تمایلات محافظه‌کارانه و مقاوم در برابر تغییر، ابتکار و خلاقیت، نمی‌توانست با خلاقیت روشنفکرانه سازگار باشد. اما تعارض هنگامی شدیدتر شد که قالب‌های فکری و رفتاری ابلاغی از سوی حزب مادر، یعنی حزب کمونیست شوروی، روزبه‌روز کادرهای متوقع ایرانی را محدودتر و مقیدتر می‌کرد. در زمانی که دولت شوروی در پایان جنگ جهانی دوم درصدد جداسازی آذربایجان برآمد، از حزب توده ایران و اعضای آن خواست که از این دستور پیروی کنند. همین امر روشنفکران واقعی آن حزب را به تفکر مستقلانه خودشان واداشت و دفاع از تجزیه ایران را مغایر ایرانی‌بودن و هویت خود دانستند و موجی از ریزش در میان پیشروترین عناصر حزبی آغاز شد. هنوز چندسالی نگذشته بود که ملت ایران پیرامون نهضتی ملی برای ملی‌کردن مهم‌ترین منبع درآمد خود به رهبری دکتر مصدق گرد آمد و دولت شوروی که روی گرفتن امتیاز نفت شمال ایران حساب باز کرده بود، به حزب توده دستور مقاومت داد تا مبادا به منافع دولت شوروی زیانی وارد شود. تظاهرات حزب توده در مقابله با نهضت ملی ایران موج دیگری از کادرهای روشنفکر آن حزب را که نمی‌توانستند احساسات ملی خود را قربانی قالب‌های فکری تحمیلی استالینی کنند به ریزش واداشت، تا اینکه حزب دستور داد از مقابله با جریان نهضت ملی دست بردارند. آن‌گاه حزب توده به حمایت از نهضت ملی پرداخت که رنگ ضدغربی‌تري پیدا کرده و حمایت آمریکا را از دست داده بود و اتفاقا تظاهر حزب توده به حمایت از نهضت ملی موجب شکست آن جنبش شد. منظور بیان بخشی از تحولات تاریخی ایران نیست، منظور نشان‌دادن نمونه‌های مقاومت روشنفکری در مقابل اسارت در رفتار و اندیشه است. این مثال مربوط به ایران بود که حزب توده در آن حاکمیت نداشت و عناصر روشنفکر آن می‌توانستند خود را از زیر بار قالب‌های فکری و رفتاری نامتناسب با آرمان‌های درونی خود رها کنند. در شوروی که حزب همه‌روزه بایدها و نبایدها و قواعد رفتاری و توقعات مردم را تنظیم و ابلاغ می‌کرد، رهایی از آن‌گونه اسارت به امری محال تبدیل شد، یعنی ماشین کشتار و اعدام شوروی و کارخانه سیبری جایی برای بقای استقلال روشنفکرانه باقی نگذاشت و در امواج بعدی که ماشین کشتار به ادامه کار خود عادت کرده بود، اعتیاد خود را با مصرف عناصر دیگر که الزاما روشنفکر هم نبودند مانند کولاگ‌ها یا بورژواهای پیشین تسکین می‌بخشید.
این امر به شوروی منحصر نمی‌شد، شوروی معیار و سرمشقی بود برای کشورهایی که زیر سلطه آن قرار گرفته بودند. اما در کشورهایی کاملا متفاوت یعنی متعهدان به اندیشه‌ها و شیوه‌های در سمت راست طیف سیاسی نیز عینا همین رفتار دیده می‌شود. حزب نازی در دوران هیتلر قربانیان خود را فقط از میان یهودیان و کولی‌ها به دلیل نژادی نمی‌گرفت، هرگونه تفکر چپ و روشنفکرانی که می‌خواستند استقلال فکری و رفتاری خود را حفظ کنند نیز قربانی شدند. در اسپانیا این مبارزه منجر به جنگ و کشتاری بزرگ در میان دو قطب متفاوت شد؛ گرچه در اسپانیا روشنفکران خوش‌خیال بیشتر به جبهه چپ پیوسته بودند که آن را حزب کمونیست در اختیار داشت و معلوم نبود در صورت پیروزی و در مرحله بعدی با همان روشنفکران چه رفتاری داشته باشد.
در شیلی بعد از کودتای کاملا دست‌راستی ژنرال پینوشه بر اثر کمبود زندان ‌هزاران نفر و اغلب از روشنفکران را در استادیوم فوتبال محبوس کردند و به خاک‌وخون کشیدند و در آرژانتین و برزیل نیز شاهد همین روند دست‌راستی بودیم. اما در کوبا ماشین تصفیه به‌طور معکوس به کار افتاد. می‌توان نتیجه گرفت که تعريف روشنفکری در جوامع دموکرات و باز با روشنفکری در جوامع بسته متفاوت است. روشنفکر دانمارکی منعی در بیان نظرات و ابراز مخالفت‌های خود ندارد و نمی‌تواند بندها و سدهایی را که روشنفکر در جوامع مقید و بسته با آن مواجه است درک کند. در جوامع بسته چپ و راست، روشنفکر مرغی است که آن را هم در عروسی سر می‌برند و هم در عزا.

اینکه کسی توانسته باشد کسب دانش و آگاهی‌های اجتماعی، ادبی، هنری و سیاسی کرده باشد، کافی نیست که بتوان او را روشنفکر نامید و از او انتظار اثرگذاری در توسعه سیاسی و اجتماعی جامعه‌اش داشت، او نیاز به اندیشه‌ای زاینده دارد؛ یعنی آن زمینه‌های آموزشی باید بتواند در خلاقیت فکر و اندیشه به کار ‌آید. خلاقیت نیاز به استقلال فکری دارد. یعنی کسی که اندیشه‌اش در بند و اسارت قالبی از پیش‌ تعیین‌شده باشد، در واقع نمی‌تواند خلاقیتی افزون بر قالب الزامی خود داشته باشد. شرایط بحرانی اجتماعی و اقتصادی در زمانی که حزب توده در ایران تأسیس شد و تحولاتی که در همسایگی ایران در روسیه جریان داشت، برای جوانان فرهیخته آن روزگار نوید عدالت اجتماعی می‌داد و آنان که از این لحاظ به شدت احساس آزردگی و کمبود می‌کردند، به سوی آن آرمان نوید‌دهنده كشيده شدند. بسیاری از آنان روشنفکران زمان خود بودند که راه رهایی را در پیوستن به آن حرکت جمعی برای نیل به برابری و عدالت می‌پنداشتند. متأسفانه دولت شوروی از همان آغاز قالب فکری و رفتاری محدود و ویژه‌ای را به کادرهای حزبی و ملت خود تحمیل می‌کرد و به‌زودی حزب توده ایران را هم تابع شیوه‌های خود كرد.

جالب آنکه اعضا و پیروان آن حزب در ایران خود را پرچم‌داران پیشرو و روشنفکران خواهان تغییر و تحول نهادین و مفتخر به تفکر چپ می‌دانستند که از نشانه‌های روشنفکری بود. زیرا دست‌راستی‌بودن یعنی گرایش به تمایلات محافظه‌کارانه و مقاوم در برابر تغییر، ابتکار و خلاقیت، نمی‌توانست با خلاقیت روشنفکرانه سازگار باشد. اما تعارض هنگامی شدیدتر شد که قالب‌های فکری و رفتاری ابلاغی از سوی حزب مادر، یعنی حزب کمونیست شوروی، روزبه‌روز کادرهای متوقع ایرانی را محدودتر و مقیدتر می‌کرد. در زمانی که دولت شوروی در پایان جنگ جهانی دوم درصدد جداسازی آذربایجان برآمد، از حزب توده ایران و اعضای آن خواست که از این دستور پیروی کنند. همین امر روشنفکران واقعی آن حزب را به تفکر مستقلانه خودشان واداشت و دفاع از تجزیه ایران را مغایر ایرانی‌بودن و هویت خود دانستند و موجی از ریزش در میان پیشروترین عناصر حزبی آغاز شد. هنوز چندسالی نگذشته بود که ملت ایران پیرامون نهضتی ملی برای ملی‌کردن مهم‌ترین منبع درآمد خود به رهبری دکتر مصدق گرد آمد و دولت شوروی که روی گرفتن امتیاز نفت شمال ایران حساب باز کرده بود، به حزب توده دستور مقاومت داد تا مبادا به منافع دولت شوروی زیانی وارد شود. تظاهرات حزب توده در مقابله با نهضت ملی ایران موج دیگری از کادرهای روشنفکر آن حزب را که نمی‌توانستند احساسات ملی خود را قربانی قالب‌های فکری تحمیلی استالینی کنند به ریزش واداشت، تا اینکه حزب دستور داد از مقابله با جریان نهضت ملی دست بردارند. آن‌گاه حزب توده به حمایت از نهضت ملی پرداخت که رنگ ضدغربی‌تري پیدا کرده و حمایت آمریکا را از دست داده بود و اتفاقا تظاهر حزب توده به حمایت از نهضت ملی موجب شکست آن جنبش شد. منظور بیان بخشی از تحولات تاریخی ایران نیست، منظور نشان‌دادن نمونه‌های مقاومت روشنفکری در مقابل اسارت در رفتار و اندیشه است. این مثال مربوط به ایران بود که حزب توده در آن حاکمیت نداشت و عناصر روشنفکر آن می‌توانستند خود را از زیر بار قالب‌های فکری و رفتاری نامتناسب با آرمان‌های درونی خود رها کنند. در شوروی که حزب همه‌روزه بایدها و نبایدها و قواعد رفتاری و توقعات مردم را تنظیم و ابلاغ می‌کرد، رهایی از آن‌گونه اسارت به امری محال تبدیل شد، یعنی ماشین کشتار و اعدام شوروی و کارخانه سیبری جایی برای بقای استقلال روشنفکرانه باقی نگذاشت و در امواج بعدی که ماشین کشتار به ادامه کار خود عادت کرده بود، اعتیاد خود را با مصرف عناصر دیگر که الزاما روشنفکر هم نبودند مانند کولاگ‌ها یا بورژواهای پیشین تسکین می‌بخشید.
این امر به شوروی منحصر نمی‌شد، شوروی معیار و سرمشقی بود برای کشورهایی که زیر سلطه آن قرار گرفته بودند. اما در کشورهایی کاملا متفاوت یعنی متعهدان به اندیشه‌ها و شیوه‌های در سمت راست طیف سیاسی نیز عینا همین رفتار دیده می‌شود. حزب نازی در دوران هیتلر قربانیان خود را فقط از میان یهودیان و کولی‌ها به دلیل نژادی نمی‌گرفت، هرگونه تفکر چپ و روشنفکرانی که می‌خواستند استقلال فکری و رفتاری خود را حفظ کنند نیز قربانی شدند. در اسپانیا این مبارزه منجر به جنگ و کشتاری بزرگ در میان دو قطب متفاوت شد؛ گرچه در اسپانیا روشنفکران خوش‌خیال بیشتر به جبهه چپ پیوسته بودند که آن را حزب کمونیست در اختیار داشت و معلوم نبود در صورت پیروزی و در مرحله بعدی با همان روشنفکران چه رفتاری داشته باشد.
در شیلی بعد از کودتای کاملا دست‌راستی ژنرال پینوشه بر اثر کمبود زندان ‌هزاران نفر و اغلب از روشنفکران را در استادیوم فوتبال محبوس کردند و به خاک‌وخون کشیدند و در آرژانتین و برزیل نیز شاهد همین روند دست‌راستی بودیم. اما در کوبا ماشین تصفیه به‌طور معکوس به کار افتاد. می‌توان نتیجه گرفت که تعريف روشنفکری در جوامع دموکرات و باز با روشنفکری در جوامع بسته متفاوت است. روشنفکر دانمارکی منعی در بیان نظرات و ابراز مخالفت‌های خود ندارد و نمی‌تواند بندها و سدهایی را که روشنفکر در جوامع مقید و بسته با آن مواجه است درک کند. در جوامع بسته چپ و راست، روشنفکر مرغی است که آن را هم در عروسی سر می‌برند و هم در عزا.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.