|

بهبود حکمروایی شهری آغاز یک راه ناتمام

حجت‌الله میرزایی -معاون برنامه‌ریزی شهرداری تهران

مدیریت شهری پنجم، یعنی شورای شهر و مدیریت شهرداری در دوره جدید، به یک‌سالگی خود رسید. از یک‌سال پیش با رأی بی‌سابقه مردم، اداره امور بیشتر کلان‌شهرهای کشور به اصلاح‌طلبان واگذار شد. دست‌کم در چهار کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان و کرج، اصلاح‌طلبان رأی قاطع و حداکثری را نصیب خود کردند. در سایر کلان‌شهرها نیز به‌طور نسبی پیروز میدان انتخابات شدند. این گروه که با برنامه ایجاد شفافیت، مدیریت مشارکت‌محور، پاسخ‌گویی به مردم و کاهش نابرابری‌ها و -به‌طور خلاصه- بهبود حکمروایی شهری وارد کارزار و رقابت انتخاباتی شده بودند، مورد اعتماد بی‌سابقه مردم قرار گرفت و در شهر تهران نفر اول لیست پیشنهادی اصلاح‌طلبان با بیش از یک‌میلیون و 750 رأی، یعنی حدودا سه برابر رأی نفر اول لیست مقابل به شورا راه یافت. شاید برای عده‌ای در نگاه نخست، تأکید و اصرار نمایندگان برگزیده مردم بر بهبود حکمروایی، چه پیش از راهیابی به شورا و چه پس از آن، عجیب و غیرقابل فهم باشد؛ به‌ویژه آنکه در تصور به‌دست‌آمده از عملکرد شهرداران گذشته، فعالیت اصلی شهرداری، خدمات شهری و نگهداشت مناسب شهر، اجرای پروژه‌های عمرانی و توسعه زیرساخت‌های شهری، به‌خصوص بزرگراه‌ها، پل‌ها و... است. شهرداری منابع این فعالیت‌ها را نیز از درآمد حاصل از صدور پروانه‌های ساخت‌و‌ساز و دریافت جرایم تخلفات ساختمانی دریافت می‌کرده و امور شهر هم از این راه اداره می‌شده است. اینک دلیل این تأکید پیوسته و همگانی بر ضرورت بهبود حکمروایی شهری و نیز تأکید و تمرکز بر اصلاح سازوکارهای مربوط به آن چیست؟ در همان ابتدای فعالیت شورای پنجم و شهردار جدید، یعنی در شهریور 96، شهروندان تهرانی در پاسخ به نظرسنجی‌ها، آلودگی هوا، ترافیک فرسایشی، تبعیض و نابرابری آشکار در شهر و بی‌تفاوتی مردم به یکدیگر و نیز ناامنی در برابر زلزله و آتش‌سوزی را به‌عنوان مسائل اصلی شهر تهران معرفی کردند. همچنین آنان مدیریت قوی، مقابله با فساد و حمایت از توسعه و بهره‌مندی محله‌های فقیر و کمتر ‌توسعه‌یافته را مهم‌ترین ویژگی‌های شهردار مطلوب خود دانستند.

علاوه بر شهروندان تهرانی، اندیشمندان و پژوهشگران در مطالعات علمی خود و نیز درباره شهر تهران همان مسائلی را که عموم شهروندان بیان می‌کردند، به‌منزله مسائل اصلی شهر اعلام کردند.خبرگان و کارشناسان مدیریت شهری در تهران هم ضمن تأکید چندین‌باره بر همین مسائل، مالیه شهری ناپایدار، ناعادلانه و فسادبرانگیز و نیز اقتصاد توسعه‌نیافته و سنتی شهر تهران را از مسائل اصلی این کلان‌شهر برشمرده‌اند. گزارش تحویل و تحول شهرداری تهران در دی 96، نشان داد شهرداری تهران با حدود 90 هزار میلیارد تومان تعهد (52 هزار میلیاردتومان بدهی و حدود 35 هزار تومان پروژه عمرانی ناتمام) مواجه است که در افق پنج‌سال آینده خوش‌بینانه به 130 هزار میلیارد تومان خواهد رسید. علاوه بر این، سازمان شهرداری با دست‌کم 25 هزار نفر نیروی انسانی مازاد و ساختار سازمانی بسیار گسترده و ناکارآمد، غیرخلاق و ناآشنا با لوازم مدیریت شهری جدید و بیگانه با روش‌های نوین تأمین مالی، مصرف‌کننده اصلی درآمدهای شهری است و متأسفانه در نگاه شهروندان با برند فساد اداری شناخته شده است. اما و هزار اما در علت‌یابی مسائل امروز و فردای شهر و شهرداری تهران یک عامل بنیادین شناخته شد و آن شیوه بسیار بد حکمروایی شهری در گذشته است که شوربختانه روزبه‌روز بدتر و بدتر شده است. بنیان این ساختار کژکارکرد بر شهرفروشی و تخلفات ساخت‌و‌ساز و تعلیق قانون و زیرپاگذاشتن طرح‌های شهری مصوب گذاشته شد و برای تأمین مالی بیشتر، هر روز فضای گسترده‌تری از باغ‌ها و پارک‌ها و گذرگاه‌های شهر فروخته و تخلفات عمده‌تری به رسمیت شناخته شد تا مجاری رفت‌و‌آمد روزبه‌روز کوچک‌تر و شلوغ‌تر، محله‌ها و مردم ناشناخته‌تر و باهم بیگانه‌تر و به یکدیگر بی‌تفاوت‌تر و فرصت‌های زندگی و بلکه روزنه‌های تنفس روزبه‌روز تنگ‌تر شد. بی‌تردید همه اینها و بخش بزرگ‌تری که گفته نشد، پیامد حکمروایی به‌شدت غیرمشارکتی و بوروکراتیک در شهر تهران و غالب کلان‌شهر‌ها بود؛ پنهان‌کاری و رویه‌های غیرشفاف در تصمیم‌گیری، انتخاب خودمحور سیاست‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها، بی‌آنکه نسبت آنها با مسائل روزمره شهر و زندگی شهروندان روشن باشد و بی‌آنکه آثار و پیامدهای کوتاه، بلندمدت و پردامنه‌شان بر زندگی مردم و زیست جمعی آنان ارزیابی شده باشد و نیز تخصیص پنهان منابع محدود شهری برای جلب رضایت گروه یا گروه‌های خاص بی‌آنکه کسی در برابر این بنای خراب مسئولیتی بپذیرد و پاسخ‌گوی مردم باشد، هر روز کامیابی‌ها و دستاوردهای خودساخته را با رنگ و لعاب فریبنده‌تر و پرطمطراق‌تر به نمایش گذاشت. سال‌های طولانی چشم و گوش مردم از اداره شهر و آگاهی و نظارت بر شیوه‌ها و چند‌و‌چون درآمدها و هزینه‌های شهر و فرایندهای تصمیم‌گیری‌های مهم و انتخاب پیمانکاران و شرکای اصلی مالی و عملیاتی شهرداری دور نگه داشته شد. خودروها بر انسان‌ها و سازه‌ها و ساخت‌و‌سازها بر سازوکارها و کارگاه‌ها بر فضاهای زیست جمعی ارجحیت یافتند.
منابعی که باید برای توسعه مترو و شبکه‌های حمل‌و‌نقل همگانی، نوسازی اتوبوس‌های فرسوده و به‌شدت دودزا هزینه می‌شد، برای ایجاد پل‌ها و بزرگراه‌های غیراولویت‌دار و ترافیک‌زا صرف شد. دارایی‌های عمومی شهر از فرهنگ‌سراها، سینماها، ورزشگاه‌ها و خانه‌های فرهنگ گرفته تا میراث تاریخی، باغ‌ها، املاک و مستغلات متعلق به همه شهروندان با سخاوت تمام و بهای نزدیک به رایگان به خویشان و گروه‌های همسو و همسود واگذار شد تا زمینه بقا، تداوم و جهش در موقعیت حکمرانی‌شان را فراهم کنند. طرفه آنکه مسئله تهران از سوی همین عاملان خرابی، واژگونه همچنان بزرگراه و پل و ساخت‌وساز جلوه داده می‌شد و آینده موهوم آبادانی، رونق، فراوانی و اشتغال خارج از وصف و رفاه ناکجاآبادی به مردم فروخته می‌شد. اما مردم با هوشمندی بزرگ در بزنگاه تاریخی دریافته‌اند و دانسته‌اند حل مسائل امروز و فردای شهر فقط و فقط در سایه یک دستاورد بزرگ مدنی و تاریخی است که باید به‌تدریج فراهم و گسترانده شود: حکمروایی شهری مبتنی بر مشارکت مستمر و چندبعدی، شفافیت فراگیر و حداکثری، عدالت و برابری‌خواهی چندوجهی و مسئولیت‌‌پذیری و پاسخ‌گویی مدیران شهری. این البته آزمونی بزرگ فراروی برگزیدگان مردم است، باشد که سربلند درآییم.

مدیریت شهری پنجم، یعنی شورای شهر و مدیریت شهرداری در دوره جدید، به یک‌سالگی خود رسید. از یک‌سال پیش با رأی بی‌سابقه مردم، اداره امور بیشتر کلان‌شهرهای کشور به اصلاح‌طلبان واگذار شد. دست‌کم در چهار کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان و کرج، اصلاح‌طلبان رأی قاطع و حداکثری را نصیب خود کردند. در سایر کلان‌شهرها نیز به‌طور نسبی پیروز میدان انتخابات شدند. این گروه که با برنامه ایجاد شفافیت، مدیریت مشارکت‌محور، پاسخ‌گویی به مردم و کاهش نابرابری‌ها و -به‌طور خلاصه- بهبود حکمروایی شهری وارد کارزار و رقابت انتخاباتی شده بودند، مورد اعتماد بی‌سابقه مردم قرار گرفت و در شهر تهران نفر اول لیست پیشنهادی اصلاح‌طلبان با بیش از یک‌میلیون و 750 رأی، یعنی حدودا سه برابر رأی نفر اول لیست مقابل به شورا راه یافت. شاید برای عده‌ای در نگاه نخست، تأکید و اصرار نمایندگان برگزیده مردم بر بهبود حکمروایی، چه پیش از راهیابی به شورا و چه پس از آن، عجیب و غیرقابل فهم باشد؛ به‌ویژه آنکه در تصور به‌دست‌آمده از عملکرد شهرداران گذشته، فعالیت اصلی شهرداری، خدمات شهری و نگهداشت مناسب شهر، اجرای پروژه‌های عمرانی و توسعه زیرساخت‌های شهری، به‌خصوص بزرگراه‌ها، پل‌ها و... است. شهرداری منابع این فعالیت‌ها را نیز از درآمد حاصل از صدور پروانه‌های ساخت‌و‌ساز و دریافت جرایم تخلفات ساختمانی دریافت می‌کرده و امور شهر هم از این راه اداره می‌شده است. اینک دلیل این تأکید پیوسته و همگانی بر ضرورت بهبود حکمروایی شهری و نیز تأکید و تمرکز بر اصلاح سازوکارهای مربوط به آن چیست؟ در همان ابتدای فعالیت شورای پنجم و شهردار جدید، یعنی در شهریور 96، شهروندان تهرانی در پاسخ به نظرسنجی‌ها، آلودگی هوا، ترافیک فرسایشی، تبعیض و نابرابری آشکار در شهر و بی‌تفاوتی مردم به یکدیگر و نیز ناامنی در برابر زلزله و آتش‌سوزی را به‌عنوان مسائل اصلی شهر تهران معرفی کردند. همچنین آنان مدیریت قوی، مقابله با فساد و حمایت از توسعه و بهره‌مندی محله‌های فقیر و کمتر ‌توسعه‌یافته را مهم‌ترین ویژگی‌های شهردار مطلوب خود دانستند.

علاوه بر شهروندان تهرانی، اندیشمندان و پژوهشگران در مطالعات علمی خود و نیز درباره شهر تهران همان مسائلی را که عموم شهروندان بیان می‌کردند، به‌منزله مسائل اصلی شهر اعلام کردند.خبرگان و کارشناسان مدیریت شهری در تهران هم ضمن تأکید چندین‌باره بر همین مسائل، مالیه شهری ناپایدار، ناعادلانه و فسادبرانگیز و نیز اقتصاد توسعه‌نیافته و سنتی شهر تهران را از مسائل اصلی این کلان‌شهر برشمرده‌اند. گزارش تحویل و تحول شهرداری تهران در دی 96، نشان داد شهرداری تهران با حدود 90 هزار میلیارد تومان تعهد (52 هزار میلیاردتومان بدهی و حدود 35 هزار تومان پروژه عمرانی ناتمام) مواجه است که در افق پنج‌سال آینده خوش‌بینانه به 130 هزار میلیارد تومان خواهد رسید. علاوه بر این، سازمان شهرداری با دست‌کم 25 هزار نفر نیروی انسانی مازاد و ساختار سازمانی بسیار گسترده و ناکارآمد، غیرخلاق و ناآشنا با لوازم مدیریت شهری جدید و بیگانه با روش‌های نوین تأمین مالی، مصرف‌کننده اصلی درآمدهای شهری است و متأسفانه در نگاه شهروندان با برند فساد اداری شناخته شده است. اما و هزار اما در علت‌یابی مسائل امروز و فردای شهر و شهرداری تهران یک عامل بنیادین شناخته شد و آن شیوه بسیار بد حکمروایی شهری در گذشته است که شوربختانه روزبه‌روز بدتر و بدتر شده است. بنیان این ساختار کژکارکرد بر شهرفروشی و تخلفات ساخت‌و‌ساز و تعلیق قانون و زیرپاگذاشتن طرح‌های شهری مصوب گذاشته شد و برای تأمین مالی بیشتر، هر روز فضای گسترده‌تری از باغ‌ها و پارک‌ها و گذرگاه‌های شهر فروخته و تخلفات عمده‌تری به رسمیت شناخته شد تا مجاری رفت‌و‌آمد روزبه‌روز کوچک‌تر و شلوغ‌تر، محله‌ها و مردم ناشناخته‌تر و باهم بیگانه‌تر و به یکدیگر بی‌تفاوت‌تر و فرصت‌های زندگی و بلکه روزنه‌های تنفس روزبه‌روز تنگ‌تر شد. بی‌تردید همه اینها و بخش بزرگ‌تری که گفته نشد، پیامد حکمروایی به‌شدت غیرمشارکتی و بوروکراتیک در شهر تهران و غالب کلان‌شهر‌ها بود؛ پنهان‌کاری و رویه‌های غیرشفاف در تصمیم‌گیری، انتخاب خودمحور سیاست‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها، بی‌آنکه نسبت آنها با مسائل روزمره شهر و زندگی شهروندان روشن باشد و بی‌آنکه آثار و پیامدهای کوتاه، بلندمدت و پردامنه‌شان بر زندگی مردم و زیست جمعی آنان ارزیابی شده باشد و نیز تخصیص پنهان منابع محدود شهری برای جلب رضایت گروه یا گروه‌های خاص بی‌آنکه کسی در برابر این بنای خراب مسئولیتی بپذیرد و پاسخ‌گوی مردم باشد، هر روز کامیابی‌ها و دستاوردهای خودساخته را با رنگ و لعاب فریبنده‌تر و پرطمطراق‌تر به نمایش گذاشت. سال‌های طولانی چشم و گوش مردم از اداره شهر و آگاهی و نظارت بر شیوه‌ها و چند‌و‌چون درآمدها و هزینه‌های شهر و فرایندهای تصمیم‌گیری‌های مهم و انتخاب پیمانکاران و شرکای اصلی مالی و عملیاتی شهرداری دور نگه داشته شد. خودروها بر انسان‌ها و سازه‌ها و ساخت‌و‌سازها بر سازوکارها و کارگاه‌ها بر فضاهای زیست جمعی ارجحیت یافتند.
منابعی که باید برای توسعه مترو و شبکه‌های حمل‌و‌نقل همگانی، نوسازی اتوبوس‌های فرسوده و به‌شدت دودزا هزینه می‌شد، برای ایجاد پل‌ها و بزرگراه‌های غیراولویت‌دار و ترافیک‌زا صرف شد. دارایی‌های عمومی شهر از فرهنگ‌سراها، سینماها، ورزشگاه‌ها و خانه‌های فرهنگ گرفته تا میراث تاریخی، باغ‌ها، املاک و مستغلات متعلق به همه شهروندان با سخاوت تمام و بهای نزدیک به رایگان به خویشان و گروه‌های همسو و همسود واگذار شد تا زمینه بقا، تداوم و جهش در موقعیت حکمرانی‌شان را فراهم کنند. طرفه آنکه مسئله تهران از سوی همین عاملان خرابی، واژگونه همچنان بزرگراه و پل و ساخت‌وساز جلوه داده می‌شد و آینده موهوم آبادانی، رونق، فراوانی و اشتغال خارج از وصف و رفاه ناکجاآبادی به مردم فروخته می‌شد. اما مردم با هوشمندی بزرگ در بزنگاه تاریخی دریافته‌اند و دانسته‌اند حل مسائل امروز و فردای شهر فقط و فقط در سایه یک دستاورد بزرگ مدنی و تاریخی است که باید به‌تدریج فراهم و گسترانده شود: حکمروایی شهری مبتنی بر مشارکت مستمر و چندبعدی، شفافیت فراگیر و حداکثری، عدالت و برابری‌خواهی چندوجهی و مسئولیت‌‌پذیری و پاسخ‌گویی مدیران شهری. این البته آزمونی بزرگ فراروی برگزیدگان مردم است، باشد که سربلند درآییم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.