«نميدانم»گفتن را بياموزيم
هوشنگ ماهرويان
براي رسيدن به شناخت بايد با گفتن «نميدانم» و «نميشناسم» به موضوع نزديک شد؛ اما با خود را همهچيزدان تصورکردن، ديگر چيزي براي شناختن نميماند. ما با مشکلات بسياري دستبهگريبان هستيم؛ از مسائل سياسي گرفته تا اقتصادي و زيستمحيطي. مشکلات ما نيز وابسته است به نداشتن شک و نپرسيدن سؤال، خود را همهچيزدان تصورکردن و دستزدن به کارهايي که عواقب وحشتناک در پي دارد. کارهايي مثل احداث سد گتوند. ميگويند «اينجا معدن نمک است»، ميگوييم «باشد، با خاک رس نمکها را ميپوشانيم»! و وقتي سد آبگيري ميشود، ديري نميپايد که تمام خاک رس شسته ميشود و چيزي که ميماند، آب است و سنگ نمک و بعد مصيبت شوري آب. چرا چنين شد؟ چون خود را همهچيزدان ميدانستيم و با پرسش به طرف موضوع نرفتيم.
کار تفکر دموکراتيک، درانداختن شک در يقينهاي مردمان است؛ شک در شبهعلمها و دکترينهايي که علمياش خواندهاند و هنوز ميخوانند. دکترينهايي که به قول پوپر قابليت ابطالپذيري در خود ندارند و بنابراين شبهعلم هستند.
غرور همهچيزداني همان چيزي است که حکومتهاي کمونيستي و معتقد به مارکسيسم-لنينيسم دارند و به همين علت است که تبديل به حکومتهاي استبدادي سلطنتي و موروثي ميشوند؛ هرچند بايد افزود که حکومتهاي توتاليتر و کمونيستي اقتدار خود را به مراتب بيشتر از حکومتهاي سلطنتي-استبدادي بر زندگي مردم ميگسترند. آنها علاوه بر غرور همهچيزداني دست جبر تاريخ را در همهجا ميبينند. يقينهايي در ذهن دارند که از درون آن پلپتها و برياها و استالينها و انور خوجهها
به وجود آمده است.
شک است که اجازه نميدهد زمينه فکري براي رژيمهاي توتاليتر ساخته شود و برعکس، زمينه رشد انديشه را فراهم ميکند. ارنست ماخ، فيزيکدان اوایل قرن بيستم نئوکانتي بود و زمينه شک در يقينها را درانداخت و در روسيه هم طرفداراني يافت. پس لنين کتاب ماترياليسم و امپريوکريتيسيسم خود را نوشت تا جلوي شک را بگيرد و مرتب تکرار کرد که «شناخت ما رونوشت راستين واقعيت است»؛ اما انديشه ماخ در دنياي آزاد رشد کرد و به فون هايک اقتصاددان هم رسيد. هايک اقتصاددان و در ضمن فلسفهداني نئوکانتي بود و در اقتصاد هم با «من نميدانم» شروع به تفکر ميکرد. او در مقابل نخوت مهلک همهچيزداني ايستاد. در مقابل اقتصاد برنامهمحور ايستاد. در مقابل اقتصاد کنزي ايستاد و به نقد ايجاد اشتغال بابرنامه پرداخت و گفت نميتوان کل واقعيات اقتصادي را که بازار آنها را تنظيم ميکند، در برنامه جا داد و با برنامه تنظيم کرد؛ پس اقتصاد برنامهمحور محکوم به شکست است. او فروپاشي شوروي را دههها قبل از فروپاشي پيشبيني کرده بود.
شوروي سابق و چين اما تيزهوشاني مثل گورباچف و دنگ شيائوپينگ داشتند تا شکست اقتصاد برنامهاي را ببينند. کشورهايي هم بودند که چنين تيزهوشاني نداشتند يا اجازه رشد و ظهور آنها را نميدادند. از پدر به پسر حکومت را به ارث ميبردند و بهنوعي تبار خود را پاس ميداشتند و با مارکسيسم هم پيوند ميزدند. سرنوشت آنان را هم ديديم و ميبينيم.
علم با نميدانم آغاز ميشود و اسطوره با ميدانم. بياموزيم با شک علمي به طرف موضوع شناخت خود حرکت کنيم تا با فاجعه سد گتوند مواجه نشويم. وقتي اجازه حفر چاه ميدهيم، عواقب آن را هم ببينيم، خشکشدن سفرههاي زيرزميني آب و پيامدهاي آن را بررسي کنيم تا با فاجعه بيابانشدن طبيعت دستبهگريبان نشويم. بالاخره اينکه با بدوبيراهگفتن به اقتصاد آزاد و نئوليبراليسم و خود و برنامه را همهچيزدان دانستن نرخ ارز تعيين نکنيم و همانطور که ديديم، با اعلام دلار چهارهزارو 200 تومان و تخصيص آن به عدهاي آنها را پولدار نکنيم و با چندبرابرشدن قيمت دلار مواجه نشويم. با اعدام و زندان هم نميتوان جلوي تورم را گرفت. قرن بيستم ثابت کرده که اقتصاد دولتي مسبب فساد مالي، رانتخواري و بحران اقتصادي است. نميدانم گفتن را بياموزيم. فروتني «نميدانم»گفتن با صداي بلند را بياموزيم. انگشت ترديد به لبان خود بگيريم و عواقب کار را جستوجو کنيم.
براي رسيدن به شناخت بايد با گفتن «نميدانم» و «نميشناسم» به موضوع نزديک شد؛ اما با خود را همهچيزدان تصورکردن، ديگر چيزي براي شناختن نميماند. ما با مشکلات بسياري دستبهگريبان هستيم؛ از مسائل سياسي گرفته تا اقتصادي و زيستمحيطي. مشکلات ما نيز وابسته است به نداشتن شک و نپرسيدن سؤال، خود را همهچيزدان تصورکردن و دستزدن به کارهايي که عواقب وحشتناک در پي دارد. کارهايي مثل احداث سد گتوند. ميگويند «اينجا معدن نمک است»، ميگوييم «باشد، با خاک رس نمکها را ميپوشانيم»! و وقتي سد آبگيري ميشود، ديري نميپايد که تمام خاک رس شسته ميشود و چيزي که ميماند، آب است و سنگ نمک و بعد مصيبت شوري آب. چرا چنين شد؟ چون خود را همهچيزدان ميدانستيم و با پرسش به طرف موضوع نرفتيم.
کار تفکر دموکراتيک، درانداختن شک در يقينهاي مردمان است؛ شک در شبهعلمها و دکترينهايي که علمياش خواندهاند و هنوز ميخوانند. دکترينهايي که به قول پوپر قابليت ابطالپذيري در خود ندارند و بنابراين شبهعلم هستند.
غرور همهچيزداني همان چيزي است که حکومتهاي کمونيستي و معتقد به مارکسيسم-لنينيسم دارند و به همين علت است که تبديل به حکومتهاي استبدادي سلطنتي و موروثي ميشوند؛ هرچند بايد افزود که حکومتهاي توتاليتر و کمونيستي اقتدار خود را به مراتب بيشتر از حکومتهاي سلطنتي-استبدادي بر زندگي مردم ميگسترند. آنها علاوه بر غرور همهچيزداني دست جبر تاريخ را در همهجا ميبينند. يقينهايي در ذهن دارند که از درون آن پلپتها و برياها و استالينها و انور خوجهها
به وجود آمده است.
شک است که اجازه نميدهد زمينه فکري براي رژيمهاي توتاليتر ساخته شود و برعکس، زمينه رشد انديشه را فراهم ميکند. ارنست ماخ، فيزيکدان اوایل قرن بيستم نئوکانتي بود و زمينه شک در يقينها را درانداخت و در روسيه هم طرفداراني يافت. پس لنين کتاب ماترياليسم و امپريوکريتيسيسم خود را نوشت تا جلوي شک را بگيرد و مرتب تکرار کرد که «شناخت ما رونوشت راستين واقعيت است»؛ اما انديشه ماخ در دنياي آزاد رشد کرد و به فون هايک اقتصاددان هم رسيد. هايک اقتصاددان و در ضمن فلسفهداني نئوکانتي بود و در اقتصاد هم با «من نميدانم» شروع به تفکر ميکرد. او در مقابل نخوت مهلک همهچيزداني ايستاد. در مقابل اقتصاد برنامهمحور ايستاد. در مقابل اقتصاد کنزي ايستاد و به نقد ايجاد اشتغال بابرنامه پرداخت و گفت نميتوان کل واقعيات اقتصادي را که بازار آنها را تنظيم ميکند، در برنامه جا داد و با برنامه تنظيم کرد؛ پس اقتصاد برنامهمحور محکوم به شکست است. او فروپاشي شوروي را دههها قبل از فروپاشي پيشبيني کرده بود.
شوروي سابق و چين اما تيزهوشاني مثل گورباچف و دنگ شيائوپينگ داشتند تا شکست اقتصاد برنامهاي را ببينند. کشورهايي هم بودند که چنين تيزهوشاني نداشتند يا اجازه رشد و ظهور آنها را نميدادند. از پدر به پسر حکومت را به ارث ميبردند و بهنوعي تبار خود را پاس ميداشتند و با مارکسيسم هم پيوند ميزدند. سرنوشت آنان را هم ديديم و ميبينيم.
علم با نميدانم آغاز ميشود و اسطوره با ميدانم. بياموزيم با شک علمي به طرف موضوع شناخت خود حرکت کنيم تا با فاجعه سد گتوند مواجه نشويم. وقتي اجازه حفر چاه ميدهيم، عواقب آن را هم ببينيم، خشکشدن سفرههاي زيرزميني آب و پيامدهاي آن را بررسي کنيم تا با فاجعه بيابانشدن طبيعت دستبهگريبان نشويم. بالاخره اينکه با بدوبيراهگفتن به اقتصاد آزاد و نئوليبراليسم و خود و برنامه را همهچيزدان دانستن نرخ ارز تعيين نکنيم و همانطور که ديديم، با اعلام دلار چهارهزارو 200 تومان و تخصيص آن به عدهاي آنها را پولدار نکنيم و با چندبرابرشدن قيمت دلار مواجه نشويم. با اعدام و زندان هم نميتوان جلوي تورم را گرفت. قرن بيستم ثابت کرده که اقتصاد دولتي مسبب فساد مالي، رانتخواري و بحران اقتصادي است. نميدانم گفتن را بياموزيم. فروتني «نميدانم»گفتن با صداي بلند را بياموزيم. انگشت ترديد به لبان خود بگيريم و عواقب کار را جستوجو کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.